Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 08 marca 2018 roku Sąd Rejonowy Szczecin – Centrum w Szczecinie oddalił powództwo T. K. przeciwko D. D. (2) o zapłatę kwoty 60.000 zł tytułem pożyczki oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanej 7217 zł tytułem kosztów procesu.

Swoje rozstrzygnięcie sąd oparł na następujących ustaleniach:

Powód T. K. i D. D. (2) pozostawali w konkubinacie. Podczas jego trwania D. D. (2) nabyła mieszkanie w S., położone na (...).

W dniu 26 listopada 2008 r. T. K., jako kupujący, zawarł umowę przedwstępną sprzedaży mieszkania z A. i Z. małż. D. – rodzicami pozwanej. W tej umowie A. i Z. małż. D. potwierdzili zapłatę przez powoda kwoty 255.00 zł. Dnia 23 grudnia 2010 r. doszło do zawarcia umowy przyrzeczonej - powód nabył mieszkanie od rodziców pozwanej – A. i Z. D.. W tej dacie T. K. zapłacił już cenę mieszkania, co sprzedający potwierdzili.

W oparciu o te ustalenia sąd uznał, że powództwo mające źródło w przepisie art. 720 § 1 k.c. nie zasługuje na uwzględnienie. Powołując przepis art. 720 § 2 k.c. sąd wskazał, że koresponduje on z art. 74 § 1 k.c. Sąd wyjaśnił, że w niniejszej sprawie bezspornym jest, że brak jest formy pisemnej rzekomo udzielonej pozwanej przez powoda pożyczki w kwocie 60.000 zł. Sąd wskazał, że fakt udzielenia pożyczki, jej wysokości oraz warunków spłaty powód chciał wykazać dowodem z zeznań świadka oraz jego przesłuchania, przy czym pozwana dowodom takim stanowczo się sprzeciwiła. Przenosząc to na przywołane przepisy sąd wskazał, że nie jest dopuszczalne przeprowadzanie dowodu z zeznań świadków i przesłuchania stron na fakt dokonania czynności w sytuacji, gdy brak jest formy pisemnej zawartej umowy pożyczki w kwocie żądanej pozwem. Sąd podkreślił, że z okoliczności wskazanych w pozwie wynika bezspornie, że rzekoma umowa pożyczki nigdy nie została zawarta na piśmie, a nadto twierdzenia pozwu nie uprawdopodobniają w najmniejszym stopniu, iż taka umowa rzeczywiście została zawarta i brak jest innych szczególnych okoliczności, które zezwalałyby na przeprowadzenie zawnioskowanych przez powoda dowodów. W konsekwencji kierując się zasadą ciężaru dowodu sąd uznał, że powód nie zdołał wykazać przesłanek swojego żądania, co skutkowało uznaniem wywiedzionego powództwa za bezzasadne.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu sąd oparł na przepisach art. 98 § 1 i 3 k.p.c., wskazując że koszty objęły wynagrodzenie pełnomocnika zawodowego w osobie adwokata w minimalnej stawce – 7.200 złotych, wynikającej z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa – 17 złotych.

Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się powód T. K. i zaskarżył wyrok w całości, zarzucając mu :

I.  naruszenie przepisów prawa procesowego:

- art. 233 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z dokumentu w postaci protokołu rozprawy z dnia 28 października 2014 r. podczas gdy dowód ten stanowił istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie, a co w konsekwencji skutkowało uznaniem, przez Sąd, że powód nie uprawdopodobnił zawarcia umowy z pozwaną oraz poprzez pominięcie dowodu z dokument w postaci wezwania do zapłaty z dnia 27 czerwca 2016 r. podczas gdy dokument ten miał istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie, co z kolei miało istotny wpływ na uznanie przez sąd, że powód nie uprawdopodobnił zawarcia umowy z pozwaną;

- art. 232 k.p.c. w zw. z art. 233 k.p.c. poprzez zaniechanie przez sąd inicjatywy dowodowej w zakresie ustalenia okoliczności zawartej pożyczki, podczas gdy okoliczności jej zawarcia oraz okoliczności związane z brakiem jej posiadania przez powoda mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie;

- art. 212 k.p.c. w zw. z art. 246 k.p.c. poprzez bezzasadne nieprzeprowadzenie informacyjnego przesłuchania stron postępowania, które pozwoliłoby stronie powodowej uzupełnienie swoich twierdzeń i wskazałoby sądowi orzekającemu istotne okoliczności, konieczne dla ustalenia zgodnej z prawdą podstawy faktycznej dochodzonego roszczenia, zwłaszcza okoliczności dotyczące przyczyn, z powodu których powód nie dysponuje umową pożyczki, którą zawarł z pozwaną, a co w konsekwencji uszło uwadze sądu, że umowa pożyczki została zabrana przez pozwaną podczas wyprowadzki z mieszkania powoda;

- art. 328 § 2 k.p.c. poprzez niepoddanie ocenie w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia dowodu z dokumentu w postaci protokołu z dnia 28 października 2014 r. oraz wezwania do zapłaty z dnia 27 czerwca 2016 r. podczas gdy dowody te zostały załączone do pozwu

II.  naruszenie przepisów prawa materialnego:

- art. 74 § 2 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji nieprzeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadków oraz stron na okoliczność przekazania przez powoda pozwanej gotówki w kwocie 60.000 zł podczas gdy okoliczność taką powód uprawdopodobnił za pomocą dowodu z dokumentów;

- art. 720 k.c. poprzez błędne przyjęcie, że umowa pożyczki zawarta pomiędzy powodem a pozwaną nie została stwierdzona pismem;

III.  sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym polegająca na przyjęciu, że z okoliczności wskazanych w pozwie wynika, że umowa pożyczki nigdy nie została zawarta na piśmie, podczas gdy z dowodów załączonych do pozwu wnika, że taka umowa została zawarta.

Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy oraz konieczność przeprowadzenia postępowania w całości.

W uzasadnieniu apelacji zostało zaakcentowane, że sąd w ogóle nie odniósł się do dowodu w postaci protokołu rozprawy, która toczyła się przed Sądem Rejonowym w Stargardzie, a przedmiotem której również była pożyczka udzielona przez powoda matce pozwanej. Podczas rozprawy A. D. przytoczyła okoliczności związane z przedmiotową pożyczką udzieloną pozwanej w kwocie 60.000 zł. Wprost wskazała, że kwota taka została przekazana przez powoda na rzecz jej córki D. D. (2) i została spożytkowana na zakup mieszkania na (...). Zdaniem powoda sąd nie odniósł się również do wezwania do zapłaty skierowane do pozwanej, a obydwa te dokumenty w jego ocenie uprawdopodobniają fakt dokonania czynności prawnej pomiędzy stronami,, a to oznacza że istnieje początek dowodu na piśmie. Dalej wskazał, że umowa pożyczki miała formę pisemną, ale dokument ten został zabrany przez pozwaną w trakcie jej wyprowadzki, co było związane z powstałym konfliktem na tle rozpadu związku konkubenckiego.

Odnosząc się do naruszenia art. 74 § 2 k.c. powód podniósł, że ma on charakter procesowy i pozostaje w związku z art. 246 in ine k.p.c. Nadto wskazał, że art. 246 k.p.c. zawiera dalsze przesłanki dopuszczalności dowodu ze świadków w miejsce dowodu z dokumentów, odnoszące się do sytuacji gdy taki dokument istniał ale obecnie nie znajduje się w posiadaniu osoby, która chce z niego skorzystać.

Zdaniem powoda nie wskazał on podstawy prawnej swojego żądania, co w jego ocenie obligowało sąd do rozważenia kwestii innej podstawy niż tylko art. 720 k.c.

Pozwana D. D. (2) w odpowiedzi na apelację wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od powoda kosztów postępowania apelacyjnego. Pozwana zaprzeczyła istnieniu umowy pożyczki z formie pisemnej i jej zaborowi. Ponadto wskazała, że akceptuje stanowisko wyrażone przez sąd, który uznał że niedopuszczalne jest przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków i przesłuchania stron na fakt dokonania czynności prawnej (zawarcia umowy pożyczki) z pominięciem wymaganej formy pisemnej.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja zasługiwała na uwzględnienie w stopniu skutkującym uchyleniem wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania, albowiem sąd odwoławczy w wyniku przeprowadzonej kontroli instancyjnej uznał, że zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane bez rozpoznania istoty sprawy i postępowanie dowodowe wymaga przeprowadzenia w całości. Zaakcentowania wymaga jednak, że nie wszystkie zarzuty powoda były słuszne.

Zgodnie z ugruntowanym już w orzecznictwie poglądem, nierozpoznanie istoty sprawy oznacza zaniechanie przez sąd pierwszej instancji zbadania podstawy żądania pozwu albo pominięcie zwalczających je zarzutów pozwanego. Przepis art. 386 § 4 k.p.c. stanowi natomiast, że w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy, sąd odwoławczy może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania. Treścią normy prawnej zawartej w tym przepisie jest upoważnienie do wydania przez sąd odwoławczy orzeczenia kasatoryjnego w określonych sytuacjach procesowych, jako wyjątku od zasady orzekania co do meritum sporu w tym postępowaniu. Jego brzmienie wskazuje jednocześnie na to, że nie zachodzi obowiązek prowadzenia przez sąd drugiej instancji postępowania dowodowego zmierzającego do wyjaśnienia rzeczywistej treści stosunków faktycznych i prawnych w sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji zaniechał rozważenia poddanych przez strony pod osąd żądań i twierdzeń, jak również, gdy nie dokonał oceny przeprowadzonych dowodów i pominął mogące mieć wpływ na rozstrzygnięcie meritum sporu dowody zawnioskowane przez strony dla ustalenia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Wówczas konieczne staje się wydanie orzeczenia przewidzianego w art. 386 § 4 k.p.c., ponieważ ocena po raz pierwszy poddanych przez strony pod osąd żądań, twierdzeń oraz dowodów, a także rozszerzenie postępowania dowodowego przez sąd odwoławczy, a następnie wydanie orzeczenia co do istoty sprawy, ograniczyłoby merytoryczne rozpoznanie sprawy do jednej instancji.

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo uznając, iż fakt zawarcia przedmiotowej umowy pożyczki, z której powód wywodzi swe żądanie, nie został wykazany. Bezspornym było, że powód nie posiada dokumentu umowy pożyczki na kwotę 60.000 zł, aczkolwiek z jego twierdzeń wynikało, że dokument taki istniał, ale został przez pozwaną zabrany w trakcie wyprowadzki z mieszkania powoda. Niezależnie od tego powód w toku postępowania wskazywał na istnienie początku dowodu na piśmie w postaci protokołu rozprawy z dnia 28 października 2014 r. w sprawie I C 50/14, w którym zamieszczone zostały zeznania matki pozwanej A. D., w których wskazała ona na przekazanie przez powoda pozwanej kwoty 60.000 zł, która została następnie przeznaczona na zakup mieszkania. Nawet zatem przyjmując, że nie został dochowany wymóg, o jakim mowa w art. 720 § 2 k.c. i umowa pożyczki nie została stwierdzona pismem, to jednak zaoferowane przez powoda dowody z zeznań świadków i przesłuchania stron na okoliczność jej zawarcia, w świetle istnienia początku dowodu na piśmie, nie mogły zostać uznane przez sąd jako niedopuszczalne w świetle dyspozycji art. 74 § 1 k.c. Prawidłowość tej właśnie oceny sądu pierwszej instancji była kluczowa w niniejszej sprawie, gdyż przesądziła o wyniku procesu.

Przepis art. 720 § 2 k.c. zastrzega formę pisemną dla celów dowodowych w stosunku do umowy pożyczki, której wartość przekracza obecnie 1000 zł (do 08 września 2016 r. – 500 zł).

Na gruncie sprawy objętej rozpoznawaną apelacją znaczenie ma art. 74 § 2 k.c., któremu ze względu na jego funkcję przypisywany jest charakter procesowy, pomimo zamieszczenia go w akcie prawnym zawierającym co do zasady przepisy prawa materialnego. Przepis ten w rozpoznawanej sprawie winien znaleźć zastosowanie w brzmieniu obowiązującym przed jego nowelizacją, dokonaną ustawą z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r. poz. 1311 z późn. zm.), która nie zawiera przepisów intertemporalnych w tym zakresie. Wobec braku przepisu nadającego moc wsteczną znowelizowanemu art. 74 k.c. należy, zgodnie z art. 23 ustawy nowelizującej, stwierdzić, że wchodzi ona w życie po upływie 12 miesięcy od dnia ogłoszenia, to jest z dniem 8 września 2016 r., a czynności wcześniejsze powinny być oceniane z uwzględnieniem stanu prawnego obowiązującego w dacie ich dokonania, zgodnie z ogólną zasadą nieretroakcji. Jeśli zatem sąd orzekający dokonywał oceny przydatności wniosków dowodowych składanych przez strony z punktu widzenia ich istotności dla rozstrzygnięcia sprawy, to w przedstawionych wyżej warunkach faktycznych w pierwszym rzędzie czynił to z uwzględnieniem uwarunkowań wynikających z art. 74 k.c. w brzmieniu obowiązującym do 8 września 2016 r., gdyż nie może być wątpliwości że do przesunięcia majątkowego pomiędzy stronami doszło przed wskazaną datą.

W konsekwencji dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron zgodnie z art. 246 k.p.c. może być dopuszczony, gdy dokument obejmujący czynność został zgubiony, zniszczony albo zabrany przez osobę trzecią, a jeżeli forma pisemna była zastrzeżona tylko dla celów dowodowych, także w wypadkach określonych w kodeksie cywilnym. Niezachowanie wymaganej art. 720 § 2 k.c. formy zawarcia umowy pożyczki ma ten skutek, że sama ta czynność prawna jest ważna, a ustawodawca nakazuje stosować tylko ograniczenia dowodowe określone w art. 74 § 1 k.c.; jednakże nawet wymienione tym przepisem ograniczenia dowodowe nie znajdują zastosowania w razie wystąpienia przesłanek wymienionych w art. 74 § 2 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2000r. V CKN 141/00). Jak to wyżej wskazano forma pisemna umowy pożyczki, której wartość przenosi 500 zł, jest zastrzeżona dla celów dowodowych, a przepisem szczególnym kodeksu cywilnego znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie jest art. 74 § 2 k.c. W myśl zasady przewidzianej w art. 74 § 1 k.c. niezachowanie form pisemnej ad probationem ma ten skutek, że w sporze nie jest dopuszczalny dowód ze świadków ani dowód z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności. Art. 74 § 2 k.c. stanowi natomiast, że mimo niezachowania formy pisemnej przewidzianej dla celów dowodowych, dowód z zeznań świadków lub dowód z przesłuchania stron jest dopuszczalny, jeżeli obie strony wyrażą na to zgodę, jeżeli żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą albo jeżeli fakt dokonania czynności prawnej będzie uprawdopodobniony za pomocą pisma.

Zdaniem sądu odwoławczego przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków i przesłuchania stron w okolicznościach przedmiotowej sprawy było zatem dopuszczalne na podstawie art. 74 § 2 k.c. Stanowisko sądu pierwszej instancji wskazuje wyłącznie na jednostronną ocenę okoliczności sprawy; sąd mianowicie stwierdził, że brak jest formy pisemnej rzekomo udzielonej pozwanej przez powoda pożyczki w kwocie 60.000 zł. Tymczasem zupełnie pominięto, że powód wśród załączników do pozwu przedstawił protokół rozprawy, obejmujący zeznania matki pozwanej, z których wynika że pomiędzy konkubentami doszło do przesunięcia majątkowego w odniesieniu do kwoty 60.000 zł, którą powód przekazał pozwanej. Oczywiście na obecnym etapie bezprzedmiotowe jest roztrząsanie przyczyn takiego przesunięcia majątkowego, zwłaszcza że wymaga to przeprowadzenia postępowania dowodowego, jednak uwzględniając relacje jakie łączyły strony postępowania, nie można wykluczyć że kwota ta została przekazana jako pożyczka, tak jak twierdzi powód. Sąd odwoławczy dostrzega, że na etapie postępowania apelacyjnego zostało podniesione przez powoda twierdzenie, że umowa miała formę pisemnego dokumentu, który jednak został zabrany przez pozwaną, niemniej jednak jest to twierdzenie bez znaczenia, jeśli uwzględni się regulację art. 74 § 2 k.c.

Oczywiście pozwana sprzeciwiła się przeprowadzeniu dowodów wnioskowanych przez powoda, ale jej sprzeciw w sytuacji istnienia początku dowodu na piśmie nie ma znaczenia procesowego. Wymienione w przepisie art. 74 § 2 k.c. trzy wyjątki, powodujące uchylenie zakazu dowodowego, mają charakter równorzędny.

O ile słusznie sąd zwrócił uwagę na sprzeciw pozwanej wyartykułowany w odpowiedzi na pozew, o tyle ogóle nie odniósł się do wyjątku w postaci uprawdopodobnienia przez powoda faktu dokonania czynności prawnej za pomocą pisma.

Jeśli chodzi o „początek dowodu na piśmie” to przyjmuje się, że pismem, które spełnia to wymaganie, może być każdy dokument, którego treść bezpośrednio lub pośrednio wskazuje na fakt dokonania czynności. Nie jest konieczne, aby pismo to pochodziło od strony, przeciwko której lub przeciwko której następcom prawnym dowód na fakt dokonania czynności prawnej jest prowadzony, ani też, aby pismo to było podpisane przez jedną ze stron. Może to być dokument prywatny lub urzędowy, w tym w szczególności list, dowód wpłaty, wycinek prasowy, wydruk komputerowy lub telefaksowy, wyciąg z rachunku bankowego, pismo procesowe, protokół sądowy z innej sprawy, zapiski strony, przeciwko której dowód był skierowany, wypełniony i niepodpisany druk deklaracji zgody na przystąpienie do ubezpieczenia, telegram, wydruk z faksu, wydruk komputerowy, publikację i wycinek prasowy, dowód wpłaty, podanie o wydanie odpisu z rejestru gruntów, wpis do rejestru gruntów, kserokopię niepotwierdzoną za zgodność z oryginałem; zawarte są bowiem w nich pisemnie wyrażone informacje (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 1979 r., III CRN 287/78, z dnia 29 września 2004 r., II CK 527/03, nie publ., z dnia 24 kwietnia 2008 r., IV CNP 6/08, nie publ., z dnia 9 grudnia 2015 r., II CSK 859/14, nie publ.).

Pismo, o którym mówi art. 74 § 2 k.c. nie ma stanowić dowodu dokonania czynności prawnej, lecz jedynie stwarzać podstawy do przypuszczeń, że czynność nastąpiła, zaś sam fakt jej podjęcia ma być dopiero udowadniany zeznaniami świadków i stron. Początkiem dowodu na piśmie, czyli dokumentem wykazującym, iż czynność została dokonana, może być każdy dokument, którego treść bezpośrednio lub pośrednio wskazuje na fakt dokonania czynności, w tym także dowód wpłaty (vide-wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 14 stycznia 2014 r.,I ACa 700/13).

Skoro zatem spełniony został wymóg z art. 74 § 2 k.c. poprzez przedłożenie protokołu rozprawy, oddalenie wniosków dowodowych powoda o przesłuchanie świadków i stron było niezasadne i prowadziło do niesłusznego, przedwczesnego uznania, że zasadność powództwa nie została wykazana. Prowadzi to do wniosku, że rozstrzygnięcie sprawy będzie możliwe dopiero po przeprowadzeniu niesłusznie pominiętych dowodów. Z oczywistych względów, za oczątek dowodu na piśmie nie mogło zostać uznane wezwanie do zapłaty, skierowane przez powoda do pozwanej w dniu 27 czerwca 2016 r. i to stanowisko nie wymaga żadnego szczególnego komentarza.

Podsumowując sąd wskazuje, że słuszne okazały się zarzuty wskazujące na uchybienia procesowe sądu rejonowego w postaci pominięcia wnioskowanych przez strony, w szczególności powoda wniosków dowodowych. Ta konstatacja bezprzedmiotowym czyni odnoszenie się do pozostałych zarzutów, aczkolwiek sąd odwoławczy wskazuje, że nie doszło w sprawie do naruszenia art. 212 k.p.c. wyrażającego się w nieprzeprowadzeniu informacyjnego przesłuchania stron, w sytuacji gdy żadna nie stawiła się na wyznaczonym terminie rozprawy, a dodatkowo powód klarowanie wskazał podstawę faktyczną swojego żądania. Powód w uzasadnieniu pozwu podniósł, że strony zawarły umowę pożyczki, którą powód następnie wypowiedział pismem z dnia 27 czerwca 2016 r. i wezwał pozwaną do uregulowania należności, co jednak nie nastąpiło. Oczywiście nie jest rolą strony, nawet jeśli jest reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika, wskazywanie podstawy prawnej swojego żądania, bo to jest obowiązek sądu, niemniej jednak sąd jest związany podstawą faktyczną powództwa i stosownie do przepisu art. 321 § 1 k.p.c. nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. Wbrew zarzutom podniesionym w uzasadnieniu apelacji, orzekając w niniejszej sprawie sąd nie miał obowiązku rozważania innej podstawy prawnej, zresztą nie wiadomo jaką autor apelacji miał na myśli, skoro powód wyraźnie zakreślił podstawy faktyczne u obowiązkiem sądu było poruszanie się w obszarze faktów przytoczonych przez powoda, które winny zostać zweryfikowane w toku przeprowadzonego postępowania dowodowego.

Przy ponownym rozpoznaniu sporu, po przeprowadzeniu dowodów zaoferowanych przez strony i ich ocenie w sposób przewidziany przepisami procedury, w szczególności uwzględniającej wskazania art. 233 § 1 k.p.c., sąd rejonowy oceni, czy pomiędzy stronami zaistniało przesunięcie majątkowe i czy było ono pożyczką, czemu da wyraz w uzasadnieniu spełniajacym wymogi art. 328 § 2 k.p.c.

Wobec powyższego, apelacja okazała się skuteczna, a zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu, o czym sąd orzekł na podstawie przepisów art. 386 § 4 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c.

SSO Marzenna Ernest SSO Katarzyna Longa SSO Sławomir Krajewski

(...)

ZARZĄDZENIE

1.  (...)

2.  (...)