Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

13 października 2025 r.

Sąd Okręgowy Warszawa – Praga w Warszawie

VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie: Przewodnicząca: sędzia (del.) Magdalena Pytel

po rozpoznaniu 13 października 2025 r. w Warszawie na posiedzeniu niejawnym

sprawy E. O. (1)

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W.

o zasiłek chorobowy

na skutek apelacji organu rentowego

od wyroku Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Południe w Warszawie

z 10 września 2024 r. w sprawie VI U 214/24

1)  zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddala odwołanie,

2)  zasądza od E. O. (1) na rzecz Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym 270 zł (dwieście siedemdziesiąt złotych) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty.

VII Ua 60/24

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi - Południe w Warszawie VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 10 września 2024 r. w sprawie VI U 214/24 o na skutek odwołania E. O. (1) od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. z 22 marca 2024 r. znak (...) o zasiłek chorobowy, zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał odwołującej prawo do zasiłku chorobowego od 18 grudnia 2023 r. do 1 lutego 2024 r. i zasądził od organu rentowego na jej rzecz kwotę 180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Rejonowy ustalił, że E. O. (1) prowadzi działalność gospodarczą od 2017 r. Podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresach od 1 listopada 2017 r. do 1 lipca 2018 r., od 15 września 2018 r. do 28 lutego 2019 r., od 1 do 31 maja 2019 r., od 1 września do 31 października 2019 r., od 1 stycznia do 31 maja 2020 r., od 1 lipca do 31 października 2020 r. oraz od 1 grudnia 2020 r. do 18 grudnia 2022 r.

W okresie od dnia 19 grudnia 2022 r. do 17 grudnia 2023 r. pobierała zasiłek macierzyński. W trakcie urlopu macierzyńskiego zaszła w drugą ciążę i 22 grudnia 2023 r. złożyła „zaświadczenie płatnika składek”, wniosek o zasiłek chorobowy od 15 grudnia 2023 r. do 11stycznia 2024 r. oraz 22 stycznia 2024 r. wniosek o zasiłek chorobowy od 12 stycznia 2024 r. do 1 lutego 2024 r..

Odwołująca się nie była w żaden sposób pouczona przez ZUS o konieczności ponownego zgłoszenia do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego. Nie miała świadomości, że dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego. Była przekonana, że po powrocie z zasiłku macierzyńskiego jest dalej objęta ubezpieczeniem chorobowym. Odwołująca się w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego nie wyrejestrowała się z ubezpieczeń społecznych, opłacała jedynie składkę zdrowotną (zaświadczenia płatnika składek - akta organu rentowego; zeznania odwołującej - protokół rozprawy z 21 sierpnia 2024 r.).

Odwołująca nie otrzymała zasiłku chorobowego za zwolnienie lekarskie w grudniu 2023 r., kontaktowała się z ZUS i wyjaśniała powody odmowy przyznania prawa do zasiłku chorobowego. Wielokrotnie składała zapytania do ZUS w tej sprawie poprzez platformę (...). Odwołująca nie otrzymywała wyjaśnień. O odmowie wypłaty zasiłku chorobowego odwołująca dowiedziała się telefonicznie, nie poznała jednak dokładnej przyczyny. Otrzymała informację, że musi dopłacić ponad 2000 zł i może ponownie wystąpić o zasiłek chorobowy. 15 lutego 2024 r. wyraziła zgodę na przeprowadzenie korekt przez ZUS, jednak nie rozumiejąc, dlaczego tak ma zrobić. Odwołująca uiściła składki zgodnie z sugestią ZUS. Musiała pożyczać pieniądze w tamtym okresie z uwagi na to, że nie mogła pracować, nie otrzymała świadczeń z ZUS, a jednocześnie musiała opłacić składki na ubezpieczenie chorobowe.

16 lutego 2024 r. odwołująca otrzymała pismo z ZUS informujące, że z urzędu uporządkowano na indywidulanym koncie odwołującej się dokumenty złożeniowe, wyrejestrowujące z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej oraz skorygowano dokumenty rozliczeniowe. Wówczas otrzymała informację, że podlegała ubezpieczeniu chorobowemu do 18 grudnia 2023 r., czyli do zakończenia pobierania zasiłku macierzyńskiego, zaś okres podlegania od 18 grudnia 2023 r. został zamknięty 14 lutego 2024 r., a zgłoszenie z 15 lutego 2024 r. do obowiązkowych ubezpieczeń, w tym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, obowiązuje do daty złożenia wniosku. Jednocześnie, w celu ustalenia salda na koncie, zasugerowano odwołującej się, aby przesłała do ZUS po 20 lutego 2024 r. formularz RD - 3 (wniosek o informację o stanie konta płatnika składek).

Odwołująca korzysta z obsługi profesjonalnego biura księgowego. Księgowa również nie wiedziała, że w związku z przebywaniem na urlopie macierzyńskim odwołująca powinna się wyrejestrować, a później ponownie zarejestrować.

E. O. (1) zgłoszenie objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym od 18 lutego 2023 r. złożyła 15 lutego 2024 r. (zeznania E. O. (1) - protokół rozprawy z 21 sierpnia 2024 r. od 00:06:53 do oraz od do pismo z ZUS k. 13 - 16).

Organ rentowy odmówił odwołującej się prawa do zasiłku chorobowego za okres od 18 grudnia 2023 r. do 1 lutego 2024 r. z uwagi na niepodleganie przez nią dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. 22 marca 2024 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał zaskarżoną decyzję (decyzja ZUS - akta organu rentowego).

Powyższy stan faktyczny Sąd Rejonowy ustalił na podstawie wskazanych wyżej dowodów. Dowody z dokumentów nie były kwestionowane przez żadną ze stron, jak również Sąd nie powziął żadnych wątpliwości co do ich autentyczności. Sąd również uznał za wiarygodne zeznania składane przez E. O. (1), bowiem są one spójne, logiczne i konsekwentne, a ponadto korespondują ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym w postaci dokumentów.

Sąd Rejonowy zważył, że odwołanie podległo uwzględnieniu. Przywołał treść przepisu art. 6 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. 2023 r. poz. 2780), który stanowi, że zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. Następnie wskazał, że przepis art. 1 ust. 1 ww. ustawy stanowi, że świadczenia pieniężne na warunkach i w wysokości określonych ustawą przysługują osobom objętym ubezpieczeniem społecznym w razie choroby i macierzyństwa określonym w ustawie z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 2024 r., poz. 497).

Następnie Sąd Rejonowy w pierwszej kolejności wskazał, że w orzecznictwie i doktrynie trwał spór co do tego, czy pobieranie zasiłku macierzyńskiego wyłącza podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą. Niewątpliwie, przepisy ustawy zasiłkowej nie przewidują możliwości jednoczesnej wypłaty zasiłku macierzyńskiego i zasiłku chorobowego. Zgodnie bowiem z art. 9 ust. 1c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4 - 5a, 8 i 10, spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego. Mogą one jednak dobrowolnie, na swój wniosek, być objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi także z pozostałych, wszystkich lub wybranych, tytułów. Powyższe oznacza, że osoby pobierające zasiłek macierzyński mogą być objęte ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej jedynie dobrowolnie. Z kolei z art. 11 ust. 2 ustawy systemowej wynika, że dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu podlegają na swój wniosek osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. To zaś prowadzi do wniosku, że osoby objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi dobrowolnie, nie mogą podlegać nawet dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu.

Sąd Rejonowy wskazał, że powyższą kwestię przesądził Sąd Najwyższy w uchwale z 11 lipca 2019 r. w sprawie o sygn. akt III UZP 2/19, w której przyjął, że rozpoczęcie pobierania zasiłku macierzyńskiego przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność, która uprzednio została objęta dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym, powoduje ustanie ubezpieczenia chorobowego, ponieważ z mocy prawa ustaje tytuł podlegania tym ubezpieczeniom. Ponowne objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym może zatem nastąpić dopiero po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co rodzi po stronie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność konieczność ponownego złożenia wniosku o objęcie jej dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym (art. 9 ust. 1c w związku z art. 14 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 11 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych).

Sąd Rejonowy podsumował, że brak wniosku o objęcie ubezpieczeniem chorobowym po ustaniu ubezpieczenia społecznego z innego tytułu (na przykład z tytułu otrzymywania zasiłku macierzyńskiego) co do zasady - uniemożliwia przyznanie prawa do zasiłku chorobowego po zakończeniu wypłaty zasiłku macierzyńskiego.

Następnie Sąd Rejonowy przeniósł powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy i wskazał, że ubezpieczona do 17 grudnia 2023 r. (włącznie) przebywała na zasiłku macierzyńskim. Zaświadczenie lekarskie o niezdolności do pracy otrzymała od 15 grudnia 2023 r., zatem jeszcze przed zakończeniem pobierania zasiłku macierzyńskiego. Oznacza to, że nie było nawet dnia przerwy po ustaniu zasiłku macierzyńskiego, aby mogła ponownie zgłaszać się do ubezpieczeń chorobowych. Jednak na skutek późniejszych wyjaśnień ZUS odwołująca złożyła po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego wniosek o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym oraz zapłaciła składki. Odwołująca zeznała na rozprawie 21 sierpnia 2024 r., że gdyby wiedziała, iż ma się wyrejestrować z ubezpieczeń i ponownie zarejestrować po zakończonym zasiłku macierzyńskim, to by to niezwłocznie uczyniła. Jednak nie została o tym pouczona przez ZUS, a także biuro księgowe nie wiedziało, że taki obowiązek na niej spoczywa. Tak więc, odwołująca się zgłosiła się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego dopiero z dniem 15 lutego 2024 r., a więc z przekroczeniem 7 - dniowego terminu. W świetle rygorystycznie interpretowanych przepisów oznaczałoby to, że nie podlega dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresie po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, a co za tym idzie nie ma prawa do świadczeń w postaci zasiłku chorobowego.

Sąd Rejonowy wskazał jednocześnie, że w uzasadnieniu cytowanej wyżej uchwały, Sąd Najwyższy stwierdził, że obowiązkiem organu rentowego, wynikającym z art. 8 i 9 KPA, jest pouczenie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, iż z chwilą objęcia jej obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego jej dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje, a ponowne objęcie tym dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym w związku z prowadzoną pozarolniczą działalnością może nastąpić po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co wymaga jednak złożenia stosownego wniosku (art. I l ust. 2, art. 14 ust. 2 pkt 3 i art. 36 ust. 3 i 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Sąd Rejonowy ustalił, że odwołująca się nie została pouczona przez ZUS o konieczności wyrejestrowania ubezpieczeń w związku z pobieraniem zasiłku macierzyńskiego oraz konieczności ponownego zgłoszenia się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego. Dodatkowo, w piśmie z 29 kwietnia 2024 r. ZUS potwierdził praktykę polegającą na niepouczaniu podmiotów podlegających dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w zakresie czynności niezbędnych dla dalszego podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu i o konsekwencjach wynikających np. z pobierania zasiłku macierzyńskiego. ZUS wyjaśnił odwołującej, że „nie leży w kompetencji ZUS informowanie lub pouczanie płatnika składek o jego obowiązkach wynikających z ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych”.

Ponadto, Sąd Rejonowy dodał, że w orzecznictwie wskazuje się również, iż „udzielenie przez organ rentowy osobie prowadzącej działalność pozarolniczą nieprawidłowej informacji co do czynności niezbędnych dla dalszego podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, może być podstawą stwierdzenia, że taka osoba podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od pierwszego dnia przypadającego bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, choćby złożyła ona dopiero w późniejszym czasie ponowny wniosek o objęcie jej ubezpieczeniem chorobowym” (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 22 stycznia 2020 r., sygn. akt I UK 3 1 1/18, wyrok Sąd Najwyższy z 12 sierpnia 2020 r., sygn. akt II UK 384/18). W ocenie Sądu Rejonowego, analogicznie jak błędne pouczenie ZUS - u należy traktować sytuację, w której brak jest w ogóle jakiegokolwiek pouczenia ze strony tego organu. Sąd Rejonowy wskazał także, że w postanowieniu z 23 maja 2023 r. sygn. akt II USK 355/22, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, zgodnie z którym „nieudzielenie przez organ rentowy osobie prowadzącej działalność pozarolniczą prawidłowej informacji co do czynności niezbędnych dla dalszego podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, może być podstawą stwierdzenia, że taka osoba podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od pierwszego dnia przypadającego bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, choćby złożyła dopiero w późniejszym czasie ponowny wniosek o objęcie jej ubezpieczeniem chorobowym”. Sąd Rejonowy wskazał, że także niewątpliwie słusznie i celnie wskazał Sąd Okręgowy Warszawa - Praga w uzasadnieniu wyroku z 5 maja 2022 r., sygn. akt VII Ua 13/22, „trzeba uznać, że ubezpieczona nie powinna ponosić ujemnych konsekwencji wynikających z wadliwego zachowania organu rentowego” i dalej: „organ rentowy nie może przerzucać na nią ciężaru odpowiedzialności za skutki własnych zaniedbań”.

Sąd Rejonowy nie miał wątpliwości, że w przypadku E. O. (1) organ rentowy nie wywiązał się z obowiązku wynikającego z art. 8 i 9 KPA jakim jest pouczenie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, że z chwilą objęcia jej obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego jej dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje, a ponowne objęcie tym dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym w związku z prowadzoną pozarolniczą działalnością może nastąpić po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co wymaga jednak złożenia stosownego wniosku. Zatem nie można uznać, że odwołująca się miała wiedzę i świadomość, że w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego jej ubezpieczenie chorobowe ustaje. W ocenie Sądu odwołująca się dochowała należytej staranności w dbaniu o swoje sprawy, ZUS zaś nie pouczył jej i nie poinformował o dalszych krokach, które zapewniłyby jej zachowanie prawa do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego.

Sąd Rejonowy nadmieniał, że odwołująca się stosowny wniosek złożyła wprawdzie dopiero 15 lutego 2024 r., wnosząc o objęcie jej tym ubezpieczeniem od 18 grudnia 2023 r. Biorąc jednak pod uwagę powyższe ustalenia i rozważania Sąd uznał, że podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od 18 grudnia 2023 r.. To zaś oznacza, że zachowuje prawo do zasiłku chorobowego za okres od 18 grudnia 2023 r. do 1 lutego 2024 r.. W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, istnieje bowiem prawna możliwość nabycia prawa do zasiłku chorobowego w sytuacji, gdy stwierdzona w zaświadczeniu lekarskim niezdolność do pracy rozpoczęła się w okresie otrzymywania zasiłku macierzyńskiego i jest nieustannie kontynuowana już po ustaniu pobierania tego zasiłku.

Należy mieć także na uwadze, że od wydania uchwały z 11 lipca 2019 r. w sprawie o sygn. akt III UZP 2/19 minęło 5 lat, a wciąż podmioty prowadzące działalność gospodarczą i podlegające dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, nawet obsługiwane przez profesjonalne biura księgowe, nie wyrejestrowują się z ubezpieczeń i nie rejestrują ponownie w związku z urlopem macierzyńskim. Brak precyzyjnych przepisów powoduje, że kwestie te pozostają nadal jedynie w sferze przyjętej praktyki. Przepisy prowadzące do rozbieżnych praktyk obowiązują nadal bez zmian, a pouczenia formułowane przez ZUS na stronie internetowej okazują się albo niezrozumiałe, albo niewystarczające.

Mając powyższe na uwadze Sąd Rejonowy na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 KPC orzekł jak w pkt 1 wyroku. Z kolei orzekając o kosztach postępowania w punkcie 2 wyroku, Sąd miał na uwadze, że sprowadziły się one do kosztów zastępstwa procesowego. Zgodnie zaś z art. 98 § 1 i § 3 KPC strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu). Do niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez adwokata zalicza się wynagrodzenie jednak nie wyższe niż stawki opłat określone w odrębnych przepisach. Sąd Rejonowy wskazał, że E. O. (1) niniejszą sprawę wygrała, zatem strona przeciwna winna zwrócić jej poniesione koszty zastępstwa procesowego. Wysokość tych kosztów Sąd ustalił w oparciu o § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (wyrok - 50, uzasadnienie wyroku - k. 53).

Apelację od ww. wyroku Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi - Południe w Warszawie z 10 września 2024 r., sygn. akt VI U 214/24 wywiódł Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W., zaskarżając go w całości i zarzucając mu:

1)  naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.:



art. 477 ⁸ § 1 KPC poprzez dokonania rozstrzygnięcia w kwestii podlegania odwołującego dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej pomimo, iż Sąd Rejonowy orzekając jako Sąd I instancji w sprawie o zasiłek chorobowy nie był właściwy do dokonywania przedmiotowego rozstrzygnięcia;



art. 477 ⁹ i art. 477 ¹⁴ KPC w związku z dokonaniem rozstrzygnięcia powołując się na naruszenie przez organ rentowy przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, gdy tymczasem naruszenie prawa administracyjnego pozostają zasadniczo poza zakresem rozpoznania sądu powszechnego, a sąd w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych orzeka o prawach lub obowiązkach stron na podstawie właściwych przepisów prawa materialnego;

2)  naruszenie przepisów prawa materialnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.:



art. 14 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 9 ust. 1c ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez pominięcie przez Sąd dyspozycji art. 9 ust 1c ustawy, i w konsekwencji uznanie, iż w przypadku odwołującego nie doszło do ustania tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, w tym dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą z mocy prawa z dniem 19 grudnia 2022 r., mimo, że ww. przepisów prawa materialnego wynika, iż osoba prowadząca działalność gospodarczą, która spełnia warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego (zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego), podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pobierania tego zasiłku (art. 9 ust. 1 c ustawy), a podleganie ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym w związku z prowadzoną działalnością z mocy prawa ustaje, a w konsekwencji z ustaniem tytułu podlegania tym ubezpieczeniom w związku z prowadzoną działalnością, ustaje ubezpieczenie chorobowe dobrowolne (art. 14 ust. 2 pkt 3 ustawy);



art. 6 ust. 1 w związku z art. 4 ust. 1 pkt. 2 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2023 r., poz. 2780 ze zm.) poprzez przyznanie odwołującej prawo do zasiłku chorobowego za okresy od 18 grudnia 2023 r. do 1 lutego 2024 r. pomimo, iż odwołująca się nie stała się niezdolna do pracy w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego.

Podnosząc powyższe, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania od zaskarżonej decyzji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia (apelacja ZUS (...) Oddział w W. - k.62 - 65).

W odpowiedzi, E. O. (1), działając przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła o oddalenie apelacji oraz o zasądzenie na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu za postępowanie w II instancji sądowej według norm przepisanych (odpowiedź na apelację - k. 76).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja jako zasadna podlegała uwzględnieniu.

Sąd Okręgowy uzupełniając postępowanie dowodowe, uzyskał od obu stron wszystkie pisma, zgłoszenia i deklaracje, które E. O. (1) składała do organu rentowego od maja 2022 r. do marca 2024 r. Mając na uwadze tak zgromadzony materiał dowody Sąd Okręgowy przyjął, że Sąd I instancji dokonał w sprawie prawidłowych ustaleń, które w istocie nie były sporne pomiędzy stronami. Ponadto Sąd I instancji zastosował właściwe przepisy prawa materialnego do ustalonych faktów sprawy. Sąd Okręgowy chociaż aprobuje ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, to jednak nie zgadza się z dokonanym przez ów Sąd wnioskowaniem wskazującym, że w obowiązującym stanie prawnym i w świetle ustalonych faktów, ubezpieczoną można uznać za osobę podlegającą ubezpieczeniu chorobowemu od 18 grudnia 2023 r. Zdaniem Sądu Okręgowego błąd Sądu I instancji polegał na nieprawidłowej subsumpcji poprzez pochopne przyjęcie, że nastąpiło dorozumiane złożenie wniosku do ubezpieczenia chorobowego już 18 grudnia 2023 r., pomimo że faktycznie czynności tej ubezpieczona dokonała dopiero 15 lutego 2024 r. Nadto Sąd Rejonowy błędnie i w sposób oczywiście naruszający obowiązujące przepisy prawa - ustawy systemowej - przyjął, że ubezpieczona podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w czasie korzystania z urlopu macierzyńskiego.

Rozpoznając niniejszą sprawę sąd odwoławczy za konieczne przypomnienia uznał, że zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy systemowej dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu podlegają na swój wniosek osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4, 5, 8 i 10 (a więc m. in. osoby prowadzące pozarolniczą działalność). Zaś w myśl art. 14 ust. 2 pkt 3 tej ustawy dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe ustają od ustania tytułu podlegania tym ubezpieczeniom. Wobec powyższego przyjąć należy, że w przypadku E. O. (1) datę ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego wyznacza data zaprzestania podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wobec rozpoczęcia korzystania z zasiłku macierzyńskiego i podlegania tym obowiązkowym ubezpieczeniom z tego tytułu, czyli data początkowa pobierania zasiłku macierzyńskiego. Z brzmienia przepisu 11 ust. 2 ustawy systemowej wynika bowiem, że nie stanowi on podstawy do objęcia dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego. Ponowne przystąpienie do ubezpieczenia chorobowego staje się zatem możliwe dopiero po wyczerpaniu zasiłku macierzyńskiego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2016 r., II UK 478/15, LEX nr 2198198).

Stosownie zaś do treści art. 9 ust. 1c ustawy systemowej osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4, 5, 8 i 10 (a więc także osoby prowadzące pozarolniczą działalność), spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego. Mogą one jednak dobrowolnie, na swój wniosek, być objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi także z pozostałych, wszystkich lub wybranych, tytułów. Okres pobierania zasiłku macierzyńskiego jest okresem składkowym, w świetle art. 6 ust. 1 pkt 7 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Zgodnie natomiast z treścią art. 14 ust. 1 ustawy systemowej, objęcie dobrowolnie ubezpieczeniami emerytalnym, rentowymi i chorobowym następuje od wskazanego we wniosku o objęcie tymi ubezpieczeniami, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został zgłoszony, z zastrzeżeniem ust. 1a. W myśl art. 14 ust. 1a tej ustawy objęcie dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym następuje od wskazanego we wniosku tylko wówczas, gdy zgłoszenie do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych zostanie dokonane w terminie określonym w art. 36 ust. 4, a więc w terminie 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia.

Przypomnieć także należy, że w orzecznictwie sądów powszechnych, których odzwierciedleniem jest także orzecznictwo Sądu Najwyższego pojawiła się rozbieżność poglądów co do następstw prawnych, jakie dla osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, objętej dobrowolnie - na swój wniosek - ubezpieczeniem chorobowym, wynikają z pobierania przez tę osobę zasiłku macierzyńskiego. Według jednego ze stanowisk, wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2016 r., II UK 478/15 (OSNP 2018/2/22) oraz w uzasadnieniu uchwały z 25 października 2018 r., III UZP 8/18 (LEX nr 2558420), z chwilą nabycia prawa do zasiłku macierzyńskiego dobrowolne ubezpieczenie chorobowe osoby prowadzącej pozarolniczą działalność ustaje i nie istnieje możliwość przystąpienia do tego ubezpieczenia ani z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego, ani z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności, ponieważ takiego uprawnienia nie przewiduje art. 11 ust. 2 ustawy systemowej. Przystąpienie do ubezpieczenia chorobowego staje się zaś możliwe po wyczerpaniu zasiłku macierzyńskiego, w związku z przekształceniem się dobrowolnego ubezpieczenia emerytalnego i rentowego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności w ubezpieczenie obowiązkowe. Z kolei, w wyroku z 9 sierpnia 2018 r., II UK 213/17 (OSNP 2019/3/38), Sąd Najwyższy przyjął, że ubezpieczenie chorobowe osoby prowadzącej pozarolniczą działalność nie kończy się z chwilą rozpoczęcia pobierania zasiłku macierzyńskiego, ale ustaje dopiero w momencie zaprzestania korzystania z tego świadczenia. Można twierdzić, że w takiej sytuacji, w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego następuje "swoiste zawieszenie" podlegania obowiązkowym i dobrowolnym ubezpieczeniom społecznym osób prowadzących pozarolniczą działalność na rzecz okresowego objęcia tych osób innym ustawowym tytułem ubezpieczeniowym, jakim staje się pobierania zasiłku macierzyńskiego albo zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego. Poglądowi temu towarzyszy również założenie, zgodnie z którym po upływie okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego "przejściowe" podleganie ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu kończy się (art. 13 pkt 13 in fine ustawy systemowej), co wymaga złożenia przez osobę zainteresowaną wniosku o ponowne objęcie jej adekwatnym tytułem podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w terminie przez nią wybranym (art. 36 ust. 5 ustawy systemowej). Z kolei według trzeciego stanowiska, wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z 13 lutego 2018 r., II UK 698/16 (OSNP 2018/10/139), podtrzymanego następnie w wyroku z 17 kwietnia 2018 r., I UK 73/17 (LEX nr 2540111), które jako podstawę rozstrzygnięcia przyjął również sąd pierwszej instancji w niniejszej sprawie, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, zainicjowane wnioskiem złożonym przed rozpoczęciem pobierania zasiłku macierzyńskiego, nie ustaje ani z chwilą rozpoczęcia, ani zakończenia pobierania zasiłku macierzyńskiego, ale trwa w sposób nieprzerwany tak długo aż nie wystąpi którakolwiek z okoliczności wskazanych enumeratywnie w art. 14 ust. 2 ustawy systemowej.

Powyższe rozbieżności zostały rozstrzygnięte, na wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 11 lipca 2019 r., III UZP 2/19 (LEX nr 2694497), w której przyjęto, że rozpoczęcie pobierania zasiłku macierzyńskiego przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność, która uprzednio została objęta dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym powoduje ustanie ubezpieczenia chorobowego (art. 9 ust. 1c w związku z art. 14 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 11 ust. 2 ustawy systemowej). Tym samym Sąd Najwyższy w powiększonym składzie opowiedział się za prawidłowością pierwszego z opisanych wcześniej poglądów. Równocześnie Sąd ten wyjaśnił między innymi, że spełnienie przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność warunków do objęcia jej obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego prowadzi do objęcia jej tym ubezpieczeniem, przy czym możliwe jest kontynuowanie ubezpieczenia emerytalnego i rentowego z tytułu tej działalności, ale tylko jako ubezpieczenia dobrowolnego. Ustawodawca - wyszczególniając w art. 11 ustawy systemowej osoby, które podlegają ubezpieczeniu chorobowemu - nie przewidział jednak możliwości podlegania temu ubezpieczeniu w odniesieniu do osób podlegających dobrowolnym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym oraz w związku z pobieraniem zasiłku macierzyńskiego albo zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego. To oznacza, że w sytuacji określonej w art. 9 ust. 1c ustawy systemowej z mocy prawa ustaje tytuł podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, ponieważ nie jest możliwe wówczas podleganie z tytułu prowadzonej działalności pozarolniczej obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym.

Sąd Okręgowy w całości podziela i przyjmuje za własny pogląd wyrażony w omówionej uchwale Sądu Najwyższego z 11 lipca 2019 r. Ponadto, wskazać także należy, że przepisy prowadzące do wyżej scharakteryzowanych rozważań judykatury - nie zostały zmienione, zatem nadal są obowiązującym prawem. Zasady słuszności czy zasady współżycia społecznego pozostają bez wpływu na uzyskanie świadczeń i przyznanie uprawnień z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych. Prawo to opiera się bowiem na normach bezwzględnie obowiązujących, to jest ściśle określających warunki otrzymania poszczególnych uprawnień i wykluczających odwołanie do zasad słuszności. Podstawą przyznania świadczeń z ubezpieczenia społecznego mogą być tylko przepisy prawa, a nie zasady współżycia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 1998 r. II UKN 379/98 Legalis Numer 45844).

W rozpoznawanej sprawie kwestią sporną było zagadnienie podlegania przez E. O. (1) dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą, w okresie po zaprzestaniu pobierania zasiłku macierzyńskiego. Ubezpieczona dokonała zgłoszenia do ubezpieczenia chorobowego z przekroczeniem terminu na dokonanie tej czynności, wskazując, że nie miała wiedzy o konieczności zgłoszenia do wcześniej, a obsługująca ją księgowa również takiej wiedzy nie posiadała.

Odnosząc się do tego wskazać należy, że dla skuteczności dokonania czynności zgłoszenia do ubezpieczenia chorobowego po okresie zasiłku macierzyńskiego, nie jest istotne czy przy dokonywaniu zgłoszeń płatnik korzysta z obsługi profesjonalnego biura rachunkowego czy posiłkuje się przy tym pomocą innych osób czy dokonuje zgłoszeń samodzielnie - istotne jest tylko to, by w określonych ustawą terminach nastąpiło zgłoszenie do ubezpieczeń. Powinność ta ciąży na przedsiębiorcy, a okoliczność komu on powierza faktyczne zrealizowanie tych czynności nie ma znaczenia, ponieważ w konsekwencji to przedsiębiorcę obciążają skutki uchybienia temu obowiązkowi. Odnosząc wskazane przepisy do sytuacji odwołującej się E. O. (1), bezspornie w przewidzianym ww. przepisem prawa terminie nie złożyła dokumentów zgłoszeniowych. Co więcej odwołująca nie interesowała się tym, czy została objęta ubezpieczeniem chorobowym, a zorientowała się w tej kwestii dopiero, gdy nie otrzymała zasiłku. W ocenie Sądu, przezornie działający przedsiębiorca odznaczający się chociażby minimalną starannością i wykazujący się zainteresowaniem swoją sytuacją, powinien podjąć działania, by informację pochodzącą od księgowej zweryfikować. Nie bez znaczenia jest to, że kwestia sporna w realiach sprawy nie jest jednostkowym przypadkiem, sytuacje takie, jak sytuacja odwołującej są powszechne, a zważywszy na to w przestrzenie Internetu istnieje wiele podmiotów, które udzielają porad w tym zakresie czy artykułów, w którym sporny aspekt sprawy jest szeroko omawiany. E. O. (1) poprzestała tylko na informacji od księgowej, którą ją błędnie pouczyła. W takiej sytuacji błąd obciąża przedsiębiorcę, który w stosunku do profesjonalnie obsługującego go podmiotu może wystąpić z roszczeniem odszkodowawczym. Co więcej, odwołująca się nie była nawet w organie rentowym, by niejako u źródła, zasięgnąć informacji w swojej sprawie. Nie zachodzi zatem w realiach sprawy okoliczność, że to na skutek błędnego pouczania pracownika organu rentowego, odwołująca nie dokonała zgłoszenia w terminie.

Nie ulega zatem wątpliwości, że E. O. (1) jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność, w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym jedynie z tytułu pobierania tego zasiłku. W tym okresie organ rentowy odprowadzał składki na ubezpieczenie emerytalno - rentowe wyłącznie od zasiłku macierzyńskiego, stanowiącego podstawę ich wymiaru. Nie będąc w tym okresie objętą przedmiotowym ubezpieczeniem z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności, odwołująca się nie korzystała z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Po zakończeniu okresu pobierania zasiłku została włączona do obowiązkowego ubezpieczenia emerytalno - rentowego z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności. Od tego dnia mogła też ponownie przystąpić do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, niemniej powinna złożyć stosowny wniosek w terminie 7 dni od daty wyczerpania zasiłku macierzyńskiego. Zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych obowiązkowych i dobrowolnych odwołująca się dokonała 15 lutego 2024 r., a więc po upływie ustawowego terminu, ponieważ zakończyła pobieranie zasiłku macierzyńskiego 17 grudnia 2023 r. Skutkowało to objęciem jej dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym od daty zgłoszenia wniosku, a nie od następnego po zakończonym zasiłku macierzyńskim, tj. od 18 grudnia 2023 r. Chcąc uzyskać objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem społecznym od tego dnia odwołująca powinna była złożyć do organu rentowego stosowny wniosek w terminie 7 dni od daty wyczerpania zasiłku macierzyńskiego.

Reasumując, w aktualnym stanie prawnym ustawodawca przyjął pierwszeństwo woli osoby posiadającej tytuł do podjęcia decyzji w przedmiocie podlegania ubezpieczeniu dobrowolnemu i określił jednocześnie pewne zasady czasowe, których niespełnienie nie rodzi powstania uprawnień w żądanym przez nią terminie. W rozpoznawanej sprawie wymogów czasowych w zgłoszeniu wniosku w przedmiocie dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego wnioskodawczyni niewątpliwie nie spełniła. Natomiast okoliczności powoływane przez ubezpieczoną, nie usprawiedliwiały niedotrzymania terminu do złożenia zgłoszenia do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego w sposób mogący skutkować przywróceniem jej terminu na dokonanie tej czynności.

Oznacza to, że w dacie zachorowania ubezpieczona nie podlegała ubezpieczeniu chorobowemu, a zgodnie z przepisem art. 6 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. Ubezpieczeniem chorobowym E. O. (2) została objęta dopiero od 15 lutego 2024 r., zatem zasiłek chorobowy za sporny okres, przypadający przed zgłoszeniem się odwołującej do ww. ubezpieczenia, nie mógł jej przysługiwać.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 1 KPC w związku z art. 477 ¹⁴ § 1 KPC, orzekając co do istoty sprawy, zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie, o czym rozstrzygnął w punkcie 1 sentencji wyroku.

O kosztach Sąd Okręgowy orzekł w pkt 2 sentencji, na podstawie art. 98 KPC oraz § 10 ust. 1 pkt 1 w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych i zasądził od E. O. (1) na rzecz Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym 270 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia za czas po upływie tygodnia od doręczenia niniejszego orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty.

SSR (del.) Magdalena Pytel