Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 maja 2023 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie XXVI Wydział Gospodarczy

w składzie:

Przewodniczący –	sędzia Agnieszka Owczarewicz
Protokolant –	sekr.sądowy Sebastian Stulich

po rozpoznaniu 11 maja 2023 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa E. J.

przeciwko Towarzystwu (...) S.A. z siedzibą w W. i Towarzystwu (...) S.A. w W.

o zapłatę

zasądza od pozwanego Towarzystwa (...) S.A. z siedzibą w W., na rzecz powódki E. J. kwotę 168.587,54 zł (sto sześćdziesiąt osiem tysięcy pięćset osiemdziesiąt siedem złotych pięćdziesiąt cztery groszy) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 6 marca 2019 do dnia zapłaty;

oddala powództwo w stosunku do Towarzystwa (...) S.A. z siedzibą w W. w pozostałej części;

rozstrzyga, że pozwany - Towarzystwo (...) S.A. z siedzibą w W. ponosi koszty procesu w 100 % (stu procentach) szczegółowe rozliczenie kosztów pozostawiając referendarzowi sądowemu;

zasądza od pozwanego Towarzystwa (...) S.A.w W. na rzecz powódki E. J. kwotę 92.747,07 zł (dziewięćdziesiąt dwa tysiące siedemset czterdzieści siedem złotych siedem groszy) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 6 marca 2019 do dnia zapłaty;

rozstrzyga, że pozwany - Towarzystwo (...) S.A. w W. ponosi koszty procesu w 100 % (stu procentach) szczegółowe rozliczenie kosztów pozostawiając referendarzowi sądowemu.

Agnieszka Owczarewicz

Sygn. akt XXVI GC 616/22

UZASADNIENIE

Powódka E. J. wniosła pozew przeciwko pozwanej Towarzystwu (...) spółce akcyjnej z siedzibą w W. oraz pozwanej Towarzystwu (...) spółce akcyjnej z siedzibą w W. o zasądzenie na jej rzecz kwoty:

• 377 657,20 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 6 marca 2019 r. do dnia zapłaty od pozwanej Towarzystwa (...) spółki akcyjnej z siedzibą w W. ( pozwana ad1) oraz

• 92 747,07 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 6 marca 2019 r. do dnia zapłaty od pozwanej Towarzystwa (...) spółki akcyjnej z siedzibą w W. ( pozwana ad2).

Ponadto powódka wniosła o zasądzenie od pozwanych na jej rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W uzasadnieniu powódka wskazała, że nieprzerwanie od lutego 2003 r. do marca 2018 r. była agentem wyłączny ww. towarzystw ubezpieczeniowych, działających pod firmą (...). Nadto powódka podkreśliła, że z uwagi na osiąganie przez nią dobrych wyników sprzedażowych, zaproponowano jej otwarcie agencji i z tego względu od kwietnia 2013 r. do marca 2018 r. powódka współpracowała z ww. spółkami równolegle jako agent indywidualny oraz właściciel agencji wyłącznej. W ramach tak prowadzonej działalności pozyskiwała klientów i zawierała z nimi nowe umowy ubezpieczeń, za co otrzymywała od pozwanych spółek prowizje. Od 1 kwietnia 2013 r. w ramach agencji nadzorowała pracę innych agentów wyłącznych pozwanych spółek, za co również otrzymywała wynagrodzenie tzw. „nadprowizje”, stanowiące wynagrodzenie prowizyjne związane z umową agencyjną. Przy tym zdaniem powódki, współpraca stron zakończyła się na skutek złożenia przez oba towarzystwa ubezpieczeniowe wypowiedzenia wszystkich umów agencyjnych, tj. zawartych przez powódkę jako agenta wyłącznego indywidualnego, jak również z prowadzoną przez nią agencją, z zachowaniem trzymiesięcznego terminu wypowiedzenia. Wobec powyższego, wszystkie umowy zostały rozwiązane z dniem 28 marca 2018 r. W ocenie powódki, przedmiotowe wypowiedzenia były spowodowane reorganizacją sieci sprzedaży wyłącznej pozwanych spółek, prowadzonej pod hasłem (...), a zatem nie nastąpiły one na skutek okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność agent. Ponadto powódka podkreśliła, że nie przyjęła przedstawionych przez (...) warunków kontynuowania współpracy, które w jej ocenie były sprzeczne z obowiązującymi przepisami prawa oraz z dobrymi obyczajami, bowiem zawierały postanowienia umowne umożliwiające dowolną zmianę istotnych praw i obowiązków stron przy pomocy jednostronnie wprowadzonych przez pozwane spółki procedur, ogłaszanych w systemie informatycznym. Jej zdaniem (...) nadal czerpnie znaczne korzyści z zawartych umów z klientami pozyskanymi przez nią jako agenta oraz w ramach prowadzonej agencji. Mając na uwadze powyższe, powódka wniosła o zasądzenie na swoją rzecz maksymalnego świadczenia wyrównawczego zgodnie z art. 764 ^{( 3)} §1 i 2 k.c. ( pozew k. 3 – 38).

W odpowiedzi na pozew, pozwane Towarzystwo (...) spółka akcyjna z siedzibą w W. oraz Towarzystwo (...) spółka akcyjna z siedzibą w W. wniosły o oddalenie powództwa w całości w stosunku do każdej z nich oraz o zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu pozwane przyznały, że powódka była ich wyłącznym agentem, a także, że prowadziła od kwietnia 2013 r. agencję, w ramach której koordynowała pracę innych agentów. Co więcej pozwane przyznały, że wypowiedzenie zawartych z powódką umów agencyjnych nastąpiło na skutek wdrożenia programu (...), jednakże jednocześnie zaprzeczyły, że nowe warunki współpracy byłyby dla niej jako agenta niekorzystne, bowiem świadczy o tym m.in fakt, że na kontynuowanie działalności agencyjnej na podstawie nowych porozumień zdecydowało się 106 agentów z grupy 166 agentów, tj. 84% agentów współpracujących z pozwanymi. Natomiast, odnosząc się stricte do dochodzonego przez powódkę roszczenia, pozwane wskazały, że w ich ocenie, nie spełniły się przesłanki przyznania świadczenia wyrównawczego, ponieważ nie czerpią one korzyści z umów zawartych za pośrednictwem powódki. Odnośnie pozwanej ad. 1 wskazano, że ok. 33,18% klientów nie kontynuuje współpracy z (...). Co więcej spadki można zaobserwować również w przypadku pozwanej ad2. Przy tym pozwane podkreśliły, że wyniki agencji opierały się na pracy agentów produkcyjnych przejętych przez agencję w 2013 r., a nie pracy nowych agentów, gdyż w tym zakresie wyniki agencji (w zakresie pozyskiwania agentów), jak i wyniki pracy samych agentów (przypis, liczba klientów i nowych polis) nie wypływały decydująco na wyniki sprzedażowe pozwanych. Dodatkowo pozwane, w odpowiedzi na pozew, zakwestionowały fakt, że umowy zawarte pomiędzy nimi a agencją są umowami agencyjnymi w rozumieniu kodeksu cywilnego, bowiem ich zdaniem mają one charakter mieszany, częściowo będąc umowami o świadczenie usług. Ponadto pozwane nie tylko zakwestionowały roszczenie powódki co do zasady, ale też co do wysokości stwierdzając, że zostało ono źle policzone, bowiem powódka obliczyła wysokość swojego roszczenia na podstawie przychodu a nie dochodu. Przy tym pozwane podkreśliły, że nadprowizja również uwzględnia koszty prowadzenia agencji, które nie powinny być uwzględnione w ramach świadczenia wyrównawczego, bowiem świadczenie to powinno być uzależnione jedynie od wynagrodzenia za czynności agencyjne. Co więcej, pozwane wskazały, że nie miały realnego wpływu na wysokość wypłacanych nadprowizji oraz bonusów, bowiem ich wysokość była uzależniona od uchwał podejmowanych przez (...) spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. ( odpowiedź na pozew k. 540 – 547v; pismo z dnia 1 października 2019 r. k. 635).

W dalszych pismach procesowych oraz na terminach rozpraw strony podtrzymały swoje stanowiska w sprawie ( pismo z dnia 16 grudnia 2019 r. k. 682 – 709; protokół z rozprawy z dnia 23 września 2020 r. k. 792 oraz 793; pismo z dna 12 października 2020 r. k. 796 – 799; protokół z dnia 10 marca 2021 r. k. 955 – 856 oraz CD k. 857; protokół z rozprawy z dnia 3 listopada 2021 r. k. 951 – 952 oraz CD 952a; protokół z posiedzenia niejawnego z dnia 4 października 2022 r. k. 991; pismo z dnia 13 grudnia 2022 r. k. 1053; protokół z rozprawy z dnia 15 grudnia 2022 r. k. 1090 – 1092 oraz CD k. 1093; pismo z dnia 9 stycznia 2023 r. k. 1096 – 1097; protokół z rozprawy z dnia 12 stycznia 2023 r. k. m1125 – 1129 oraz CD k. 1130; pismo z dnia 13 stycznia 2023 r. k. 1131; pismo z dnia 6 lutego 2023 r. k. 1145 – 1149; pismo z dnia 6 lutego 2023 r. k. 1151 – 1165).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny.

E. J., prowadząca działalność gospodarczą pod firmą (...), w ramach wykonywanej działalności gospodarczej zajmowała się pośredniczeniem w zawieraniu umów ubezpieczenia. Z kolei przedmiotem działalności gospodarczej prowadzonej przez Towarzystwo (...) spółkę akcyjną z siedzibą w W. ( dalej, jako (...)) były przede wszystkim ubezpieczenia osobowe i majątkowe, natomiast przedmiotem działalności gospodarczej prowadzonej przez Towarzystwu (...) spółkę akcyjną z siedzibą w W. ( dalej, jako (...).) było przede wszystkim ubezpieczenia na życie (dowód: odpis z CEiDG E. J. k. 44; odpis aktualny z KRS (...) S.A k. 552 – 559; odpis aktualny z KRS (...) S.A k. 560 – 565v; zestawienie k. 581).

E. J. od 11 lutego 2003 r. była agentem wyłącznym, o numerze indentyfikacyjnym agenta (...), spółek ubezpieczeniowych, tj. firm ubezpieczeniowych działających pod firmą (...) ( dowód: umowa agencyjna dla osób fizycznych/agenci wyłączni wraz z załącznikami k. 81 – 107; zeznania świadka J. G. k. 907 – 915v oraz protokół k. 1090 – 1091 oraz CD k. 1093; zeznania świadka J. M. k. 889 – 893; zeznania świadka J. Z. k. 895 – 900; zeznania świadka M. M. (1) k. 921 – 925; zeznania świadka P. S. k. 937 – 944; przesłuchanie E. J. protokół k. 1125 – 1128 oraz CD k. 1130).

Współpraca pomiędzy stronami na przestrzeni 15 lat układała się pomyślnie. E. J. pracowała w Oddziale we (...), a nadto przez dwa lata pełniła obowiązki Zastępcy Dyrektora Oddziału ds. Sprzedaży Indywidualnych (...), istotnie przyczyniając się do rozwoju sieci sprzedażowej ( dowód: rozwiązanie porozumienia z dnia 1 stycznia 2009 r. k. 115; zaświadczenie o szkoleniu zawodowym z dnia 6 maja 2013 r. k. 221 – 222 oraz 224 – 225; kserokopia artykułu prasowego k. 227 - 228).

Następnie, w dniu 1 kwietnia 2013 r. doszło do zawarcia dwóch umów agencyjnych pomiędzy spółkami ubezpieczeniowymi a E. J. prowadzącą działalność gospodarczą w formie agencji (dalej, jako Agencja). Wobec powyższego Agencja otrzymała numer indentyfikacyjny (...) ( fakt bezsporny)

Zawarcie ww. umów oznaczało, że od tego momentu E. J. świadczyła usługi na rzecz spółek ubezpieczeniowych dwojako, tj. zarówno jako agent produkcyjny wyłączny, który bezpośrednio uczestniczył w zawieraniu i obsłudze umów ubezpieczenia z klientami na rzecz towarzystw oraz jako właściciel Agencji wyłącznej (...), w ramach której świadczył usługi polegające na organizowaniu i nadzorowaniu czynności agencyjnych agentów współpracujących ze stronami na podstawie wielostronnych umów agencyjnych. Agencja jednocześnie wspierała agentów w zawieraniu umów ubezpieczenia przez wspólne spotkania z kluczowymi klientami ( dowód: umowa agencyjna dotycząca ubezpieczenia na życie z dnia 1 kwietnia 2013 r. wraz z załącznikami k. 48 – 63; umowa agencyjna dotyczącą ubezpieczeń majątkowych i osobistych wraz z załącznikami k. 65 – 79; porozumienie z dnia 18 września 2019 r. k. 109 – 110; porozumienie z dnia 16 listopada 2019 r. k. 112 – 113; rozwiązanie umowy agencyjnej na mocy porozumienia stron k. 121 i 123).

E. J. za umowy zawarte bezpośrednio przez nią jako agenta wyłącznego produkcyjnego otrzymywała prowizję, natomiast na wynagrodzenie Agencji składała się wyłącznie prowizja opisana w Rozdziale VIII. Zgodnie z §13 ust. 1 prawo agencji do prowizji powstawało w momencie, gdy ubezpieczający spełnił w sposób prawidłowy świadczenie, tj. zapłacił składkę z tytułu umowy ubezpieczenia zawieranej za pośrednictwem agencji. Za spełnienie w sposób prawidłowy świadczenia uznano wpłacenie przez ubezpieczającego składki lub raty składki tylko wtedy, gdy dokonana przez ubezpieczającego wpłata ściśle odpowiadała wymaganej składce lub racie składki ( dowód: umowa agencyjna dotycząca ubezpieczenia na życie z dnia 1 kwietnia 2013 r. wraz z załącznikami k. 48 – 63; umowa agencyjna dotyczącą ubezpieczeń majątkowych i osobistych wraz z załącznikami k. 65 – 79; porozumienie z dnia 18 września 2019 r. k. 109 – 110; porozumienie z dnia 16 listopada 2019 r. k. 112 – 113; rozwiązanie umowy agencyjnej na mocy porozumienia stron k. 121 i 123; załączniki do uchwał zarządu k. 593 – 629v).

Do wszystkich ww. umów agencyjnych zawartych przez E. J. jako agenta wyłącznego produkcyjnego oraz jako właściciela Agencji, na mocy trójstronnych porozumień przystąpiła w dniu 1 kwietnia 2013 r. (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. ( dalej, jako (...) sp. z o.o.) wyodrębniona jednostka (...), zajmująca się pośredniczeniem w kontaktach pomiędzy spółkami sprzedażowymi, tj. towarzystwami ubezpieczeniowymi, agentami i agencjami. Do szczególnych zadań (...) sp. z o.o. należała m.in. płatność wynagrodzenia prowizyjnego, jak również ustalanie procedury w sprawie sposobu ustalania stawek nadprowizji i bonusów dla agencji (...) ( dowód: umowa agencyjna dotycząca ubezpieczenia na życie z dnia 1 kwietnia 2013 r. wraz z załącznikami k. 48 – 63; umowa agencyjna dotyczącą ubezpieczeń majątkowych i osobistych wraz z załącznikami k. 65 – 79; porozumienie z dnia 18 września 2019 r. k. 109 – 110; porozumienie z dnia 16 listopada 2019 r. k. 112 – 113; rozwiązanie umowy agencyjnej na mocy porozumienia stron k. 121 i 123; zeznania świadka J. G. k. 907 – 915v oraz protokół k. 1090 – 1091 oraz CD k. 1093).

E. J., w ramach prowadzonej działalności gospodarczej w formie Agencji, zatrudniała 10 agentów, w tym P. S., R. N., L. S., J. M., A. H., M. B., R. B., J. P. oraz D. K. (dowód: zeznania świadka J. Z. k. 895 – 900; zeznania świadka M. M. (1) k. 921 – 925; zeznania świadka P. S. k. 937 – 944; przesłuchanie E. J. protokół k. 1125 – 1128 oraz CD k. 1130).

E. J., w ramach prowadzonej działalności w formie Agencji, organizowała pracę innym agentom wyłącznym A., którzy otrzymywali prowizję bezpośrednio od towarzystw ubezpieczeniowych. Nadto, w ramach Agencji, E. J. zapewniała im biuro wraz z wyposażeniem oraz organizowała szkolenia. Za działalność Agencji, E. J. otrzymała od spółek ubezpieczeniowych wynagrodzenie w postaci tzw. nadprowizji, tj. dodatkowej prowizji za umowy zawarte za pośrednictwem agentów współpracujących z agencją. Agencja była zobowiązana do spełnienia założonych planów sprzedażowych, które realizowała, bowiem wyróżniała się ona wszechstronnością sprzedaży i osiągała bardzo dobre wyniki sprzedażowe, gdyż posiadała status „dużej” agencji (dowód: zeznania świadka J. M. k. 889 – 893; zeznania świadka M. M. (1) k. 921 – 925; zeznania świadka P. S. k. 937 – 944; przesłuchanie E. J. protokół k. 1125 – 1128 oraz CD k. 1130).

Bazę klientów E. J. na rzecz (...) S.A. stanowiło na dzień 31 grudnia 2017 r. 2039 klientów, natomiast Agencja na rzecz (...) S.A. obsługiwała 1 536 klientów. Portfel klientów po wypowiedzeniu umów E. J. został przypisany panu P. S. (dowód: zestawienie k. 1018 – 1031; zestawienie k. 1033 – 1052; zeznania świadka J. M. k. 889 – 893; zeznania świadka J. Z. k. 895 – 900; zeznania świadka M. M. (1) k. 921 – 925; zeznania świadka P. S. k. 937 – 944; przesłuchanie E. J. protokół k. 1125 – 1128 oraz CD k. 1130).

E. J. jako agencja (...) S.A. zawarła w latach 2013 – 2018 łącznie 3 237 polis ubezpieczeniowych na życie z 7 809 ubezpieczonymi. Natomiast jako agent zawarła 872 polisy ubezpieczeniowe na życie z 1064 ubezpieczonymi (dowód: zestawienie k. 802 – 802d).

E. J. jako agencja (...) S.A. zawarła w latach 2013 – 2018 łącznie 26 595 polis ubezpieczeniowych majątkowych z 11 940 ubezpieczonymi. Natomiast jako agent zawarła 4 205 polisy ubezpieczeniowe majątkowe z 2107 ubezpieczonymi (dowód: zestawienie k. 802 – 802d).

E. J. jako agent (...) S.A. zawarła w latach 2013 – 2018 łącznie 451 polis ubezpieczeniowych majątkowych z 598 ubezpieczonymi (dowód: zestawienie k. 802 – 802d).

Umowy z E. J., dotyczące zarówno jej indywidualnej działalności, jak i dotyczące Agencji zostały wypowiedziane z trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia ze skutkiem na dzień 28 marca 2018 r. Przed wygaśnięciem umów E. J. miała możliwość zapoznania się z projektami nowych umów agencyjnych, a także przedstawiono jej projekt porozumienia przewidujący rekompensatę za wygaśnięcie umów agencyjnych. Nadto, E. J. pismem z dnia 8 grudnia 2017 r. wezwała towarzystwa ubezpieczeniowe do kontynuowania negocjacji nad treścią nowych umów agencyjnych (dowód: pisma w przedmiocie rozwiązania umów agencyjnych na mocy porozumienia stron z E. J. jako agentką wyłączną k. 117 oraz 119; wiadomości e – mail od dnia 24 sierpnia do dnia 5 września 2019 r. k. 243 – 247; list intencyjny z dnia 2 marca 2018 r k. 285; list intencyjny z dnia 3 marca 2018 r. k. 287; pismo z dnia 22 grudnia 2017 r. wraz z załącznikami k. 289 – 310; pismo z dnia 26 stycznia 2018 r. k. 312 – 316; pełnomocnictwo z dnia 8 stycznia 2018 r. k. 318; dwa pisma z dnia 7 marca 2018 r. wraz z załącznikami k. 320 – 339; pismo z dnia 8 grudnia 2017 r. k. 341 – 342; pismo z dnia 19 grudnia 2017 r. k. 344 – 346; pismo z dnia 3 stycznia 2018 r. wraz z załącznikami k. 348 – 352; zeznania świadka J. M. k. 889 – 893; przesłuchanie E. J. protokół k. 1125 – 1128 oraz CD k. 1130).

Wypowiedzenie umów E. J. było spowodowane prowadzoną przez (...) ogólnopolską kampanią pod nazwą (...), w ramach której nawiązywano współpracę z agentami z pominięciem agencji wyłącznych, które miały zostać usunięte z sieci sprzedażowej. Współpracujący do tej pory agenci zostali w ramach agencji włączeni do oddziałów i pododdziałów (...). Towarzystwa ubezpieczeniowe ponadto nawiązały współpracę z multiagencjami. Wprowadzenie modelu pracy opisanego w kampanii pod nazwą (...) spowodowało, że (...) obecnie płaci prowizje i bonusy bezpośrednio swoim agentom, bez wypłacania nadprowizji agencjom, które zostały zlikwidowane. Po zmianie modelu współpracy, większość agentów, tj. 106 z 166 agentów dalej pośredniczyła w zawieraniu umów ubezpieczeniowych dla (...) (dowód: komunikat prezesa (...)k. 230 – 232; kserokopia artykułu prasowego k. 234 oraz 236; komunikaty (...) k. 238 – 241; wydruki artykułów branżowych k. 566 – 568; wzór umowy agencyjnej wraz z załącznikami k 569 – 573v; artykuł k. 574 – 575v; pismo z dnia 14 marca 2017 r. k. 730 – 733; wiadomość e-mail z dnia 11 kwietnia 2017 r. k. 735 – 736; pismo z dnia 5 maja 2017 r. k. 738; protokół z dnia 11 maja 2017 r. k. 740 – 746; protokół z dnia 10 sierpnia 2017 r. k. 758748 – 755; notatka z dnia 4 października 2017 r. k. 757 – 758; wiadomość e – mail z dnia 6 października 2017 r. k. 760 – 762; wiadomość e – mail z dnia 9 października 2017 r. k. 764 – 767; wiadomość e – mail z dnia 24 listopada 2017 r. k. 769 – 770; wiadomość e – mail z dnia 24 listopada 2017 r. k. 772 – 773; wzory porozumień wraz z załącznikami k. 775 – 780; zeznania świadka J. G. k. 907 – 915v oraz protokół k. 1090 – 1091 oraz CD k. 1093).

Wobec wypowiedzenia zawartych pomiędzy stronami umów, E. J. zgłosiła towarzystwom ubezpieczeniowym żądanie wypłaty świadczenia wyrównawczego z tytułu pośrednictwa w zawieraniu umów ubezpieczenia, zarówno z tytułu działalności prowadzonej jako indywidualny agent wyłączny, jak i w ramach prowadzonej Agencji. Przedmiotowe wezwania zostały nadane w dniu 9 listopada 2018 r. W odpowiedzi na powyższe, towarzystwa ubezpieczeniowe wskazały, że w ich ocenie roszczenia o wypłacenie świadczeń wyrównawczych są niezasadne ( dowód: wezwania z dnia 7 listopada 2018 r. wraz z potwierdzeniem nadania k. 354 – 356; wezwania z dnia 7 listopada 2018 r. wraz z potwierdzeniem nadania k. 358 – 360; pismo z dnia 19 listopada 2018 r. k. 362; pismo z dnia 19 listopada 2018 r. k. 364).

Następnie, E. J. wezwała spółkę (...) S.A. do zapłaty kwoty 377 657,20 zł, będącej sumą świadczenia wyrównawczego przysługującego jej jako agentowi w kwocie 37 669,81 zł oraz należnego Agencji w kwocie 339 987,39 zł, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem skierowania sprawy na drogę sądową. Spółka (...) S.A. również otrzymała od E. J. wezwanie do zapłaty kwoty 92 747,07 zł, będącej sumą świadczenia wyrównawczego przysługującego jej jako agentowi w kwocie 12 427,98 zł oraz należnego Agencji w kwocie 80 319,09 zł. Towarzystwa ubezpieczeniowe przedmiotowe wezwania otrzymały w dniu 26 lutego 2019 r., a zatem ostatni dzień na uiszczenie należności na rzecz E. J. przypadał na dzień 5 marca 2019 r. (dowód: wezwanie do zapłaty z dnia 21 lutego 2019 r. wraz z załącznikami k. 366 – 370; wezwanie do zapłaty z dnia 21 lutego 2019 r. wraz z załącznikami k. 372 – 376; rachunki za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 441 – 509; zestawienia prowizji za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 511 – 516; rachunki za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 378 – 440; zestawienia prowizji za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 511 – 516; załącznik do uchwały Zarządu nr(...) k. 518 - 520; komunikat k. 522 - 533).

E. J. wyliczyła przysługujące jej świadczenie wyrównawcze opisane w wezwaniach do zapłaty z dnia 21 lutego 2019 r. w wysokości maksymalnej przewidzianej w art. 764 ³ §2 k.c., czyli w wysokości wynagrodzenia agenta za jeden rok, obliczonego na podstawie średniego rocznego wynagrodzenia uzyskanego w okresie pięciu lat trwania umowy agencyjnej. Kwoty świadczenia wyrównawczego zostały obliczone na podstawie faktur VAT, rachunków i zestawień prowizyjnych, wystawianych przez E. J. w okresie od marca 2013 r. do lutego 2018 r. i przesyłanych do (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. w ramach indywidualnej wyłącznej działalności agencyjnej oraz działalności Agencji na rzecz obu towarzystw ubezpieczeniowych (dowód: okoliczność bezsporna; rachunki za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 441 – 509; zestawienia prowizji za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 511 – 516; rachunki za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 378 – 440; zestawienia prowizji za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 511 – 516; załącznik do uchwały Zarządu nr (...) k. 518 - 520; komunikat k. 522 - 533).

Średnie wynagrodzenie łączne E. J. z pięciu ostatnich lat działalności agencyjnej jako agenta indywidualnego oraz jako Agencji od (...) wyniosło 377 657,20 zł (dowód: rachunki za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 378 – 440; zestawienia prowizji za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 511 – 516; załącznik do uchwały Zarządu nr (...)k. 518 - 520; komunikat k. 522 – 533; rachunki za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 441 – 509; zestawienia prowizji za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 511 - 516).

	prowizja	lata zaliczone do średniej	średnio
całość	1 888 285,98 zł	5	377 657,20 zł
(...)agent (A)	188 349,05 zł	5	37 669,81 zł
(...) agencja (B)	1 699 936,93 zł	5	339 987,39 zł
		suma A + B	377 657,20 zł

Średnie wynagrodzenie łączne E. J. z pięciu ostatnich lat działalności agencyjnej jako agenta indywidualnego oraz jako Agencji od (...) S.A. wyniosło 92 747,07 zł (dowód: rachunki za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 378 – 440; zestawienia prowizji za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 511 – 516; załącznik do uchwały Zarządu nr (...)k. 518 - 520; komunikat k. 522 – 533; rachunki za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 441 – 509; zestawienia prowizji za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 511 - 516).

	Prowizja	lata zaliczone do średniej	średnio
całość	463 735,36 zł	5	92 747,07 zł
(...) – agent (A)	62 139,91 zł	5	12 427,98 zł
(...) – agencja (B)	401 595,45 zł	5	80 319,09 zł
		suma A + B	92 747,07 zł

Wynagrodzenie łączne E. J. z ostatniego roku działalności agencyjnej, tj. od marca 2017 r. do lutego 2018 r. od jako agenta indywidualnego oraz jako Agencji od (...) wyniosło 262 618,56 zł (dowód: rachunki za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 378 – 440; zestawienia prowizji za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 511 – 516; załącznik do uchwały Zarządu nr (...) k. 518 - 520; komunikat k. 522 – 533; rachunki za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 441 – 509; zestawienia prowizji za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 511 - 516).

	Wynagrodzenie za ostatni rok od (...)
	Agent	Agencja	Razem
marzec 2017 r.	3 294,27 zł	32 821,29 zł	36 115,56 zł
kwiecień 2017 r.	3 383,39 zł	30 503,22 zł	33 886,61 zł
maj 2017 r.	3 102,65 zł	8 399,92 zł	11 502,57 zł
czerwiec 2017 r.	3 066,75 zł	23 423,13 zł	27 489,88 zł
lipiec 2017 r.	4 351,40 zł	28 017,79 zł	32 369,19 zł
sierpień 2017 r.	3 058,53 zł	12 319,13 zł	15 377,66 zł
wrzesień 2017 r.	2 295,38 zł	14 446,53 zł	16 741,91 zł
października 2017 r.	2 732,22 zł	18 940,70 zł	21 672,92 zł
listopad 2017 r.	2 084,02 zł	16 780,29 zł	18 864,31 zł
grudzień 2017 r.	3 686,28 zł	17 349,81 zł	21 036,09 zł
styczeń 2018 r.	4 490,85 zł	11 497,86 zł	15 988,71 zł
luty 2018 r.	3 747,00 zł	11 876,15 zł	15 623,15 zł
suma	36 242,74 zł	226 375,82 zł	262 618,56 zł

Wynagrodzenie łączne E. J. z ostatniego roku działalności agencyjnej, tj. od marca 2017 r. do lutego 2018 r. od jako agenta indywidualnego oraz jako Agencji od (...) wyniosło 98 649,17 zł (dowód: rachunki za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 378 – 440; zestawienia prowizji za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 511 – 516; załącznik do uchwały Zarządu nr (...) k. 518 - 520; komunikat k. 522 – 533; rachunki za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 441 – 509; zestawienia prowizji za okres od marca 2013 r. do lutego 2018 r. k. 511 - 516).

	Wynagrodzenie za ostatni rok od (...)
	Agent	Agencja	Razem
marzec 2017 r.	0,00 zł	12 729,70 zł	12 729,70 zł
kwiecień 2017 r.	0,00 zł	16 121,71 zł	16 121,71 zł
maj 2017 r.	0,00 zł	0,00 zł	0,00 zł
czerwiec 2017 r.	5 903,63 zł	9 868,86 zł	15 772,49 zł
lipiec 2017 r.	1 165,54 zł	523,67 zł	1 689,21 zł
sierpień 2017 r.	840,16 zł	541,54 zł	1 381,70 zł
wrzesień 2017 r.	1 266,76 zł	1 619,33 zł	2 886,09 zł
października 2017 r.	1 197,84 zł	7 762,39 zł	8 960,23 zł
listopad 2017 r.	689,82 zł	3 495,92 zł	4 185,74 zł
grudzień 2017 r.	1 182,91 zł	1 465,60 zł	2 648,51 zł
styczeń 2018 r.	2 007,42 zł	11 405,13 zł	13 412,55 zł
luty 2018 r.	711,92 zł	18 149,32 zł	18 861,22 zł
suma	14 966,00 zł	83 683,17 zł	98 649,17 zł

Koszty prowadzenia przez E. J. działalności wyniosły średnio 70% w stosunku do przychodów.

Rok	Przychód	Koszty	% Kosztów do Przychodu
2013 r.	(...) zł	(...) zł	76%
2014 r.	(...) zł	(...) zł	66%
2015 r.	(...) zł	(...) zł	68%
2016 r.	(...) zł	(...) zł	76%
2017 r.	(...) zł	(...) zł	74%
2018 r.	(...) zł	(...) zł	61%
średnia			70%

(dowód: deklaracje podatkowe k.1189-1214 ).

Zarówno (...) jak również (...) nadal czerpią korzyści z umów z klientami pozyskanymi przez E. J. i starymi klientami, z którymi działalność została znacznie rozszerzona (klienci z rozwiniętą relacją) i wynoszą one co najmniej:

	Rok po rozwiązaniu umowy	(...)zł
(...) zł	91.032,30 zł	(...) zł
(...) zł	1.168.738,96 zł	(...) zł
(...) zł	83.255,28 zł	(...) zł
(...) zł	922.129,67 zł	825.065,81 zł

Stanowisko pozwanego k.1111

Wskaźnik migracji klientów wynosił

zeznania świadka J. G.	25 %	zeznania świadka J. C.-G.
zeznania świadka J. G.	25 %	zeznania świadka J. C.-G.
Agent ubezpieczenia na życie	7 %	fakt bezsporny
Agencja ubezpieczenia na życie	10,5 %	fakt bezsporny

Po wypowiedzeniu umów, E. J. zaprzestała sprzedaży ubezpieczeń na czas potrzebny na zdobycie uprawnień na sprzedaż ubezpieczeń. Natomiast na dzień przesłuchania E. J. już pracowała w branży ubezpieczeniowej, około 10-20% dotychczasowych klientów rozpoczęło współpracę z powódką (dowód: przesłuchanie E. J. protokół k. 1125 – 1128 oraz CD k. 1130).

Powyższy stan faktyczny sąd ustalił na podstawie wyżej wskazanych dokumentów złożonych do akt niniejszej sprawy. Autentyczność przedstawionych do akt sprawy dokumentów nie była kwestionowana a jednocześnie żadna ze stron procesu nie żądała złożenia ich oryginałów. Aczkolwiek dokumenty te stanowiły dokumenty prywatne w rozumieniu art. 245 k.p.c., to stosownie do treści art. 233 k.p.c. Sąd, dokonując ich oceny w ramach swobodnej oceny dowodów uznał je za wiarygodne i przydatne dla ustalenia stanu faktycznego, dlatego też Sąd przyznał im materialną i formalną wartość dowodową. Ustalenia faktyczne Sąd poczynił także w oparciu o okoliczności bezsporne, które na podstawie art. 230 k.p.c. w zw. z art. 229 k.p.c. zostały przyjęte za udowodnione.

Sąd Okręgowy dopuścił również dowód z zeznań świadka J. G., świadka J. M., świadka J. Z., świadka M. M. (1) oraz zeznania świadka P. S., jak również dowód z przesłuchania powódki E. J.. W ocenie tutejszego Sądu, zeznania ww. świadków w zakresie w jakim zostały one uwzględnione w stanie faktycznym były logiczne i spójne z pozostałym materiałem dowodowym, w tym również z przesłuchaniem strony powodowej, a nadto korelowały między sobą, zatem Sąd stanął na stanowisku, że były one wiarygodne i przydatne do ustalenia stanu faktycznego w przedmiotowej sprawie. Jedynie w zakresie rozmiaru agencji prowadzonej przez powódkę zeznania J. G. nie korespondowały z pozostałym materiałem dowodowym i w tej części sąd nie dał wiary temu dowodowi.

Dodatkowo, na rozprawie w dniu 12 stycznia 2023 r., sąd pominął na podstawie art. 235 ^{( 2)} k.p.c. §1 pkt. 2, 3 k.p.c. dowód z opinii biegłego z zakresu finansów i rachunkowości oraz z zakresu ubezpieczeń gospodarczych, bowiem z załączonych do pozwu rachunków i zestawień prowizji za ostatnie 5 lat współpracy powódki z (...)oraz dołączenia przez pozwane do akt sprawy zestawienia w formacie tabel i plików Excel, dowód z opinii biegłego nie był konieczny do wyliczenia wysokości świadczenia wyrównawczego. Wyliczenie świadczenia wyrównawczego nie wymaga wiadomości specjalnych. Przyjęcie, że do obliczenia świadczenia wyrównawczego potrzebna jest w każdym przypadku wiedza specjalistyczna, jest niezgodne z zasadą prounijnej wykładni przepisów o świadczeniu wyrównawczym ( vide: prof. dr hab. E. Rott-Pietrzyk, Rozdział XI. Umowa agencyjna, w: Prawo zobowiązań – część szczegółowa. System Prawa Prywatnego, tom 7, red. prof. dr hab. J. Rajski, Legalis 2018), bowiem oznaczałoby pozbawienie agenta możliwości samodzielnego wyliczenia przysługującemu mu roszczenia. Zgodnie z dyrektywą art. 3 k.p.c. strony zobowiązane są do wskazywania prawdziwych twierdzeń o faktach. Natomiast raport Komisji Europejskiej (k.1166-1176) przedstawiając metodologię wyliczenia świadczenia wyrównawczego odwołuje się do danych historycznych (z ostatniego roku współpracy stron), którymi dysponują strony procesu, a w szczególności strona pozwana. Wyliczenie świadczenia wyrównawczego winno się zatem opierać o dane wskazane przez strony, a rola sądu sprowadza się do oceny czy w świetle zasad słuszności i ustalanego stanu faktycznego świadczenie to jest należne i jakiej powinno podlegać korekcie. Omawiany niżej raport Komisji Europejskiej odwołuje się do praktyki wyliczania świadczenia wyrównawczego stosowanej w innych jurysdykcjach w ramach stosowania dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek. Przyjęcie koncepcji każdorazowego wyliczania świadczenia wyrównawczego na podstawie np. rzeczywiście osiągniętych korzyści przez stronę pozwaną czyniłoby niemożliwym wypłacenie świadczenia wyrównawczego niezwłocznie po rozwiązaniu umowy agencyjnej, a taka koncepcja naruszałaby wprost zasadę efektywności prawa unijnego. Tytułem uzupełnienie można jedynie wskazać cytat z dalej szerzej omówionego raportu Komisji – Widać więc, że metoda obliczania świadczenia wyrównawczego jest niezwykle precyzyjna i powinna prowadzić do przewidywalnego wyniku. Zleceniodawcy winni zatem być w stanie z wyprzedzeniem określić swoje ryzyko i móc zawierać umowy agencyjne z pewnym stopniem pewności.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje.

Zagadnienia ogólne.

Powódka E. J. wniosła o zasądzenie na jej rzecz od pozwanej ad 1 kwoty 377 657,20 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 6 marca 2019 r. do dnia zapłaty oraz od pozwanej ad.2 kwoty 92 747,07 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 6 marca 2019 r. do dnia zapłaty, tytułem świadczenia wyrównawczego określonego na podstawie art. 764 ⁴ k.c.

Charakter umów łączących powódkę z pozwanymi.

Bezsporne pomiędzy stronami było to, że towarzystwa ubezpieczeniowe współpracowały z powódką jako agentem wyłącznym ubezpieczeniowym od 11 lutego 2003 r. oraz zawarcia umów agencyjnych z 1 kwietnia 2013 r. pomiędzy pozwanymi spółkami a powódką równolegle jako agentem wyłącznym produkcyjnym i prowadzoną przez nią Agencją. Faktem bezspornym było również przystąpienie do umów z dnia 1 kwietnia 2013 r. (...) sp. z o.o. oraz wypowiedzenie ww. umów z uwagi na wprowadzenie programu (...).

Pomimo kwestionowania przez pozwane spółki, że wszystkie łączące strony umowy, zarówno zawarte z powódką jako agentem wyłącznym produkcyjnym, jak również zawarte z prowadzoną przez nią Agencją, stanowiły umowy agencyjne, w ramach których powódka jako przyjmująca zlecenie zobowiązana była, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, do stałego pośredniczenia, za wynagrodzeniem, przy zawieraniu z klientami umów na rzecz towarzystw ubezpieczeniowych jako dających zlecenie, były umowami agencyjnymi. Umowa agencyjna jest umową nazwaną, uregulowaną w art. 758 k.c. i nast., w wyniku implementacji dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek. Co więcej, umowa agencyjna jest umowa odpłatną, wzajemną i konsensualną. Stanowi jedną z odmian umowy o świadczenie usług, w której obie strony działają w ramach swojego przedsiębiorstwa (umowa obustronnie profesjonalna).

Pozwane spółki stały na stanowisku, że umowy z 1 kwietnia 2013 r. dotyczące działalności gospodarczej prowadzonej w formie Agencji, mają charakter mieszany i de facto nie są umowami agencyjnymi, a jedynie umowami o świadczenie usług. Zgodnie z art. 65 §1 k.c., oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Stosownie zaś do § 2 ww. przepisu, w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Nie ulega wątpliwości, że zgodnym zamiarem stron w chwili zawarcia umów z 1 kwietnia 2013 r. było pośredniczenie przez Agencję w zawieraniu umów ubezpieczenia. Powyższe wynika bezpośrednio z zeznań dopuszczonych w sprawie świadków oraz przesłuchania powódki. Przy tym świadkowie i powódka podkreślili, że głównym celem utworzenia Agencji był rozwój powódki jako agenta wyłącznego grupy (...). Wynagrodzenie wypłacane powódce na podstawie umów z 1 kwietnia 2013 r. zostało ustalone wyłączne na zasadzie prowizji od zawartych umów ubezpieczeniowych w ramach prowadzonej działalności w formie Agencji, co stanowi typową konstrukcję dla umów agencyjnych opisanych w kodeksie cywilnym. Nadto, wypłacana Agencji nadprowizja stanowiła wynagrodzenie prowizyjne w rozumieniu przepisu art. 758 ^{( 1)} §1 i 2 k.c., bowiem odnosiła się do rezultatuw skutecznym pośredniczeniu w zawieraniu umów. Również kwestie organizacyjne oraz nadzorcze wchodzące w zakres działalności Agencji, tj. szkolenie nowych agentów wyłącznych produkcyjnych, zmierzały do optymalizacji sprzedaży przy zawieraniu nowych umów ubezpieczenia. Za powyższe czynności nie przysługiwało powódce dodatkowe wynagrodzenie oraz nie przewidziano w treści postanowień umownych, jaka część wypłaconej powódce nadprowizji będzie przeznaczona na pokrycie powstałych po stronie Agencji kosztów. Na podstawie wszystkich powyższych okoliczności, twierdzenia towarzystw ubezpieczeniowych dotyczące odmiennego niż agencyjny charakteru umów zawartych w dniu 1 kwietnia 2013 r. należy uznać za nieuzasadnione.

Legitymacja bierna pozwanych.

Sortownie do treści art.764 ³ § 1 k.c. Po rozwiązaniu umowy agencyjnej agent może żądać od dającego zlecenie świadczenia wyrównawczego. Faktem bezspornym było w sprawie to, że dającymi zalecenie byli pozwani, bo to na ich rzecz działała powódka. Okoliczność, że rozliczaniem i wypłaceniem prowizji zajmowała się w ramach trójstronnego porozumienia podmiot trzeci ( (...) sp. z o.o. ) nie wpływa na obowiązki dających zlecenie wynikające z cytowanej normy prawnej i nie pozbawia ich legitymacji biernej.

Świadczenie wyrównawcze uwagi ogólne

Powódka dochodzi zapłaty świadczenia wyrównawczego, którego stosownie do treści art. 764 ³ § 1 k.c. agent może żądać od dającego zlecenie po rozwiązaniu umowy agencyjnej, jeżeli w czasie trwania umowy agencyjnej pozyskał nowych klientów lub doprowadził do istotnego wzrostu obrotów z dotychczasowymi klientami, a dający zlecenie czerpie nadal znaczne korzyści z umów z tymi klientami. Roszczenie to przysługuje agentowi, jeżeli, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności, a zwłaszcza utratę przez agenta prowizji od umów zawartych przez dającego zlecenie z tymi klientami, przemawiają za tym względy słuszności. Zgodnie zaś art. 764 ³ § 2 k.c., takie świadczenie nie może przekroczyć wysokości wynagrodzenia agenta za jeden rok, obliczonego na podstawie średniego rocznego wynagrodzenia uzyskanego w okresie ostatnich pięciu lat.

Przy tym na uwadze należy mieć również, że dyrektywa Rady z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do pośredników handlowych działających na własny rachunek (86/653/EWG), która została implementowana do polskiego porządku prawnego poprzez nowelizację z 2000 r. przepisów kodeksu cywilnego dotyczących umowy agencyjnej, ma na celu ochronę agenta, który jest słabszą stroną takiej umowy ( wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 26 marca 2009 r., C-348/07, w sprawie T. S.p. (...) GmbH ). Dyrektywa pozwala na dochodzenie świadczenia wyrównawczego albo odszkodowania oraz wynagrodzenia za zaprzestanie działalności konkurencyjnej w określonym czasie. W polskim kodeksie cywilnym przyjęto model, w którym możliwe jest jednocześnie dochodzenie świadczenia wyrównawczego wraz z odszkodowaniem w wysokości przekraczającej wartość przysługującego świadczenia wyrównawczego. Jest to rozwiązanie zgodne z dyrektywą, gdyż stanowi ona standard harmonizacji minimalnej a nie pełnej ( wyrok TS z dnia 17 października 2013 r., C-184/12, (...) przeciwko (...), (...), pkt 50 i 52 oraz wyrok TS z dnia 3 grudnia 2015 r., C-338/14, (...) przeciwko (...) SA oraz (...) SA, (...), pkt 33). W przedmiotowej sprawie powódka domagała się jedynie świadczenia wyrównawczego.

Jak wspomniano powyżej, kontekstem interpretacyjnym przepisów dotyczących możliwości żądania zapłaty świadczenia wyrównawczego po rozwiązaniu umowy agencyjnej jest dyrektywa Rady 86/653/EWG oraz orzecznictwo TSUE. Artykuł 17 ust. 1 dyrektywy przewiduje możliwość żądania przez przedstawiciela handlowego (agenta), świadczenia wyrównawczego, zgodnie z ust. 2 lub odszkodowania, zgodnie z ust. 3. Przesłanką żądania świadczenia wyrównawczego jest kumulatywne spełnienie następujących warunków: pozyskanie przez agenta dla zleceniodawcy nowych klientów lub znaczne zwiększenie wielkości obrotów handlowych z istniejącymi klientami, a zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści oraz stwierdzenie, że przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w szczególności prowizji utraconych z tytułu transakcji z tymi klientami, zapłata świadczenia wyrównawczego jest zgodna z zasadami słuszności. Ponadto górną granicę wyznaczającą maksymalny poziom na jakim można ukształtować żądanie, stanowi kwota odpowiadająca rocznemu świadczeniu wyrównawczemu, obliczonemu na podstawie przeciętnej kwoty rocznej wynagrodzeń, otrzymanych przez przedstawiciela handlowego w ciągu ostatnich pięciu lat. Nadto, zgodnie z art. 19 dyrektywy strony nie mogą odstępować od przepisów art. 17 i 18 ze szkodą dla przedstawiciela handlowego, przed wygaśnięciem umowy agencyjnej, a więc przepisy te mają charakter bezwzględnie wiążący. W kodeksie cywilnym przewidziano przesłanki negatywne uniemożliwiające żądanie świadczenia wyrównawczego. W przedmiotowej sprawie żadna z okoliczności wymienionych w sposób enumeratywny w art. 764 ⁴ k.c. nie zaszła.

Celem dyrektywy, oprócz oczywiście harmonizacji ustawodawstw, była ochrona agenta jako słabszej strony stosunku agencji. Jest to pewnego rodzaju rozwiązanie wyjątkowe, gdyż w stosunkach dwustronnie profesjonalnych ( business to business), a nie między profesjonalistą a konsumentem ( business to consumer) swoboda umów doznaje prawnych ograniczeń niezwykle rzadko i w okrojonym zakresie. Normy semiimperatywne charakterystyczne są dla umów zawieranych z konsumentami. W tym jednak wypadku, ustawodawca unijny doszedł do wniosku, że agent mimo profesjonalnego charakteru jego działalności pozostaje w relacji z dającym zlecenie jako podmiot, który może zachować się w sposób scharakteryzowany w uproszczeniu jako take it or leave it ¹ .

Wyrazem idei dyrektywy jest orzecznictwo TSUE traktujące świadczenie wyrównawcze, nie jako świadczenie wyjątkowo należne agentowi, lecz jako świadczenie powszechne, pod warunkiem spełnienia przesłanek z art. 17 dyrektywy uwidocznionych w odpowiednich regulacjach krajowych. TSUE za dominującą koncepcję wskazującą sądom krajowym metodę oceny jakie wartości i w jaki sposób należy wliczać do wysokości świadczenia wyrównawczego uznaje tzw. klauzulę niemiecką. Według TSUE najlepiej odzwierciedla ona cel dyrektywy, albowiem sama dyrektywa była wzorowana na przepisach prawa niemieckiego. W zastosowaniu przez sądy krajowe wykładni prounijnej z uwzględnieniem modelu niemieckiego nie chodzi o stosowanie prawa niemieckiego, ignorując regulacje polskie, lecz o pewien model myślenia o świadczeniu wyrównawczym. Niemiecki model rozumowania został zaprezentowany w raporcie Komisji z 1996 r. Do raportu odwołał się Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 8 listopada 2005 r., I CK 207/05, OSNC 2006, Nr 9, poz. 150 ^{( 2)} . Znaczenie świadczenia wyrównawczego podkreślił również Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 lipca 2007 r., P 16/06, OTK-A 2007, Nr 7, poz. 79. Trybunał wskazał, że granice swobody umów wyznaczane w drodze wykładni winny uwzględniać interpretację przyjazną dla prawa europejskiego przy ocenie art. 20 i 22 Konstytucji RP jako wzorców kontroli konstytucyjności i powinny być jak najbliższe acquis communautaire.

Świadczenie wyrównawcze jest zatem świadczeniem powszechnym, o tyle o ile są spełnione przesłanki do jego dochodzenia. Oznacza to, że interpretacja przesłanek winna nie być zawężająca i uwzględniać cel ochronny dyrektywy. Ocena czy agent przyczynił się do pozyskania nowych klientów lub doprowadził do zwiększenia obrotów z istniejącymi klientami, z uwzględnieniem czy dający zlecenie nadal czerpie korzyści z tych umów, wymaga wykładni pojęć: nowi klienci, zwiększenie obrotów oraz korzyści.

Nowi klienci, zwiększenie obrotów z dotychczasowymi klientami.

W związku z charakterem uregulowania przepisów dotyczących świadczenia wyrównawczego w orzecznictwie pojawiły się dwie grupy zagadnień: co stanowi korzyści lub pozyskanie nowych klientów oraz na czym mają polegać zasady słuszności jako odrębna przesłanka umożliwiająca zasądzenie odpowiedniej kwoty tytułem wyrównania nakładów agenta.

Pojęcie nowych klientów jest rozumiane szeroko, bowiem mogą nimi być nawet klienci dotychczasowi pod warunkiem zaoferowania im nowego produktu, poszerzenia zakresu umowy itp. W opinii Rzecznika Generalnego TSUE M. S. wskazano, że nacisk należy kłaść raczej na więzi o charakterze transakcyjnym, a nie osobowym ^{( 3)} . Ponadto Rzecznik Generalny uznał, że pojęcie nowych klientów należy odnosić do poszczególnych kategorii produktów. Jeżeli przedstawicielowi handlowemu udało się pozyskać klienta dla nowej kategorii produktów, taki klient może być uznany za nowego w rozumieniu przepisów o świadczeniu wyrównawczym ^{( 4)} . W naszym porządku prawnym w przepisie art. 764 ^{( 3)} k.c. osobne kategorie stanowią nowi klienci i zwiększenie obrotów z dotychczasowymi agentami, co jest zgodne z rozumieniem przepisu przez TSUE.

Powódka świadczyła usługi na rzecz pozwanych spółek ubezpieczeniowych dwojako, tj. zarówno jako agent produkcyjny od roku 2003 r. oraz jako właściciel Agencji od 2013 r. otworzonej przez nią we W.. Powódka pozyskiwała na rzecz pozwanych spółek nowych klientów. Zatem już samo twierdzenie pozwanej opisane w odpowiedzi na pozew, że powódka pozyskała nowych klientów pozwalają na ustalenie ziszczenia się przesłanki „pozyskania nowych klientów” dla dającego zlecenie. Przy tym należy przypomnieć, że dla spełnienia się przesłanki czy to z art. 7 Dyrektywy czy też z art. 764 ³ k.c. nie jest niezbędne ustalenie zarówno pozyskania przez agenta dla zleceniodawcy nowych klientów, jak i znacznego zwiększenia wielkości obrotów handlowych z istniejącymi klientami. Zarówno prawodawca unijny jak i polski przewidział w tym zakresie alternatywę (spójnik „lub”), w konsekwencji dalsze rozważania poświęcone zwiększeniu obrotów z istniejącym klientami jest zbędne. Podsumowując, powódka otworzyła agencję oraz w dalszym ciągu współpracowała z pozwanymi jako agent, dodatkowo z umów zawartych przez powódkę, towarzystwa ubezpieczeniowe czerpały zysk. Tym samym przesłankę pozyskania przez agenta dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznego zwiększenie wielkości obrotów handlowych z istniejącymi klientami należy uznać za spełnioną.

Co więcej, powódka współpracowała z pozwanymi od 2003 roku, jako agent, zaś prowadząc agencję od 2013 roku do 2018 roku. Mając na uwadze twierdzenia strony pozwanej odnoszące się do skali migracji klientów należy przyjąć, że kontynowanie współpracy po tylu latach z klientami, którzy zostali „przekazani” powódce do obsługi stanowi w istocie zwiększenie obrotów z dotychczasowymi klientami.

Korzyści uzyskiwane przez Bank.

W tym miejscu zauważyć należy, że pojęcie znaczących korzyści również jest ujmowane szeroko. Korzyść nie jest utożsamiana z zyskiem wynikającym z ksiąg handlowych, jest całkowicie od niego niezależna. Obok kategorii wymiernych np. liczby klientów utrzymanych przez zleceniodawcę po zakończeniu współpracy z agentem zasadne, a nawet bardziej znaczące są kryteria niewymierne polegające na budowie przez agenta portfela klientów, marki, reputacji, zaufania do przedsiębiorcy ⁵ . Wymienione elementy składają się na wartość przedsiębiorstwa. W obrocie międzynarodowym wartość przedsiębiorstwa, złożoną z klienteli, wyrobionych stosunków i reputacji określana jest mianem „goodwill” ⁶ . W wyroku z 29 września 2011 r., IV CSK 650/10, OSNC Nr 4/2012, poz. 51 Sąd Najwyższy opowiedział się przeciwko utożsamianiu korzyści z wyrażonymi odpowiednią sumą pieniężną bezpośrednimi dochodami, które mają podstawę w umowach zawartych po rozwiązaniu umowy agencyjnej. Sąd Najwyższy wskazał, że agent nie ma obowiązku dowodzenia odpowiedniego wymiaru finansowego korzyści ze względu na ujemny wpływ takiej konieczności na efektywność prawną roszczenia z art. 764 ³ k.c. w związku z powyższym dopuścił możliwość zastosowania art. 322 k.p.c. przez sąd rozpoznający sprawę. Sąd Najwyższy wskazał również, że skoro ustawa nie definiuje związku między pośrednictwem agencyjnym, a efektami tego pośrednictwa to niezasadne byłoby rozciąganie przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej w postaci adekwatnego związku przyczynowego na świadczenie wyrównawcze. W ocenie Sądu Najwyższego związek między korzyściami dającego zlecenie, a działalnością agenta ma być związkiem przyczynowym. Jest to stanowisko zgodne z wykładnią TSUE, bowiem wymóg udowodnienia, że czerpanie korzyści jest normalnym następstwem aktywności agenta znacznie wpływałby na wysokość zasądzanego świadczenia wyrównawczego w sposób negatywny.

Określenie wysokości należnego świadczenia wyrównawczego stanowi porównanie limitu ustawowego z art. 764 ³ §3 k.c. z dotychczasowym wynagrodzeniem agenta. Jako kryteria negatywne, które pozwalają na ograniczenie wysokości świadczenia poniżej ustawowego limitu ujmuje się w orzecznictwie możliwości zarobkowania agenta (co dodatkowo potwierdza przypisywanie przez sądy świadczeniu wyrównawczemu roli alimentacyjnej) oraz poziom korzyści wynikających uprzednio dla zleceniodawcy ze świadczonych przez niego usług. Warto podkreślić, że zgodnie z art. 6 k.c. to na agencie spoczywa ciężar udowodnienia wszelkich okoliczności związanych z dochodzonym świadczeniem – zarówno co do jego zasadności, jak i wysokości. Jednakże ustawodawca w żaden sposób nie ogranicza strony powodowej w sposobie dowodzenia powyższych okoliczności. Co oczywiste, agent nie dysponując wszystkimi informacjami może wnosić o zobowiązanie drugiej strony do przedłożenia określonych danych i dokumentów pod rygorem wynikającym z art. 233 §2 k.p.c.

W pierwszej kolejności, w zakresie korzyści towarzystw ubezpieczeniowych wskazać należy, że powódka prowadziła agencję oraz działała jako agent na rynku ubezpieczeniowym, co przyczyniało się do budowania marki pozwanych spółek. O powyższym świadczy chociażby brak reklamacji odnoszących się do pracy powódki na przestrzeni lat. Powódka pozyskała dla spółek ubezpieczeniowych nowych klientów, a pozwane osiągnęły po rozwiązaniu umów z powódką odpowiednio w pierwszym roku po rozwiązaniu umów kwotę 1 259 771,26 zł (pozwana ad1 - łącznie) i kwotę 1 005 384,95 zł (pozwana ad2 – łącznie) oraz w drugim roku po rozwiązaniu umów, tj. kwotę 984 255,68 zł i kwotę 902 529,12 zł, na umowach zawartych przez powódkę jako agenta i Agencję, jak również na umowach zawartych z tymi klientami po rozwiązaniu umów z powódką, co przewyższa kwotę dochodzoną w przedmiotowym postępowaniu. Opierając się jedynie na danych wskazanych przez towarzystwa ubezpieczeniowe można uznać, że umowy zawarte przez powódkę będą pozwanym przynosić korzyści jeszcze przez najbliższe lata.

Prowizje utracone przez powódkę.

Sąd ustalił, że kwota prowizji uzyskanych w trakcie ostatnich 12 miesięcy trwania stosunku umownego wynosi łącznie 262 618,56 zł dla (...) oraz łącznie 98 649,17 dla (...). Prowizje uzyskane w ostatnim okresie stosunku umownego zazwyczaj stanowią dobrą wskazówkę co do zysków przypadających zleceniodawcy oraz prowizji utraconych przez przedstawiciela w okresie następującym po rozwiązaniu umowy (porównaj Wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 26 marca 2009 r C-348/07).Co więcej, powódka nie miała prawa do żadnych prowizji po rozwiązaniu umów agencyjnych.

Związek przyczynowy.

Analizując ten aspekt odpowiedzialności pozwanych, przypomnieć należy wyrok z dnia 29 września 2011 r., sygn. akt IV CSK 650/10. Sąd Najwyższy wskazał w nim, że skoro ustawa nie definiuje związku między pośrednictwem agencyjnym, a efektami tego pośrednictwa to niezasadne byłoby rozciąganie przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej w postaci adekwatnego związku przyczynowego na świadczenie wyrównawcze. W ocenie Sądu Najwyższego związek między korzyściami dającego zlecenie, a działalnością agenta ma być związkiem przyczynowym. Jest to stanowisko zgodne z wykładnią TSUE, bowiem wymóg udowodnienia, że czerpanie korzyści jest normalnym następstwem aktywności agenta znacznie wpływałby na wysokość zasądzanego świadczenia wyrównawczego w sposób negatywny.

Stan faktyczny ustalony w przedmiotowej sprawie wskazuje, że pozyskanie przez powódkę nowy klientów pozostaje w związku z korzyściami jakie spółki ubezpieczeniowe uzyskują z umów zawartych z tymi klientami, zarówno przez powódkę, jak również po rozwiązaniu umów z powódką przez innych pośredników. Zdaniem Sądu analogicznie istnieje też związek przyczynowy pomiędzy zawarciem umów przez powódkę z dotychczasowymi klientami a korzyściami, które pozwane nadal czerpią z tych umów.

Wysokość przyznanego świadczenia wyrównawczego.

Omówione wyżej orzecznictwo sądów polskich, jak i TSUE nie przedstawia stałego schematu wyliczania świadczenia wyrównawczego, pozostawiając znaczną rolę w zakresie wykładni pojęć dyrektywy i art. 764 ³ k.c. sądom powszechny w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego. Punktem wyjścia przy wyliczeniu świadczenia wyrównawczego przez sąd może być cytowany już raport Komisji. Zgodnie z nim metodologia wyliczenia świadczenia wyrównawczego przedstawia się następująco:

„ Etap-1

Pierwszy etap, zgodnie z art. 17 ust. 2 lit, a) tiret drugie, polega na ustaleniu liczby nowych klientów oraz wzrostu obrotów z dotychczasowymi klientami. Po zidentyfikowaniu takich klientów oblicza się prowizję brutto od nich za ostatnie 12 miesięcy trwania umowy agencyjnej. Wynagrodzenie stałe może zostać uwzględnione, jeśli można je uznać za wynagrodzenie za nowych klientów. Szczególne okoliczności mogą uzasadniać odstępstwo od tej zasady, np. w przypadku długiego okresu potrzebnego na rozwinięcie działalności.

Następnie należy oszacować prawdopodobny przyszły czas trwania korzyści dla zleceniodawcy wynikających z prowadzenia działalności z nowymi klientami i starymi klientami, z którymi działalność została znacznie rozszerzona (klienci z rozwiniętą relacją), który oblicza się w latach. Celem jest oszacowanie prawdopodobnego czasu trwania działalności z nowymi klientami i klientami, z którymi rozwinięto relację. Będzie to obejmować uwzględnienie sytuacji rynkowej w momencie rozwiązania umowy i sytuacji danego sektora. Fakt, że sprzedaż spada po rozwiązaniu umowy nie prowadzi automatycznie do odpowiedniego obniżenia poziomu świadczenia wyrównawczego, ponieważ sprzedaż może spaść z powodu obniżenia jakości towarów lub konkurencji. Zwykle okres ten trwa 2-3 lata, ale może wynosić nawet 5 lat

Kolejnym czynnikiem, który należy rozważyć, jest wskaźnik migracji. Uznaje się, że z czasem będzie następować utrata klientów, ponieważ klienci w naturalny sposób odchodzą. Wskaźnik migracji jest obliczany jako procent prowizji w stosunku rocznym i jest brany pod uwagę na podstawie konkretnych doświadczeń danej agencji. Jest on oczywiście różny, ale w jednej sprawie Bundesgerichtshof uznał, że wskaźnik migracji wynosi 38%. ⁶

Wartość ta jest następnie pomniejszana w celu obliczenia wartości bieżącej przy uwzględnieniu przyspieszonego wpływu przychodów. Takie obliczenie oparte na średnich stopach procentowych jest koncepcją spotykaną w innych systemach prawnych.

Etap 2

Na tym etapie rozważa się kwestię słuszności, jak określono w art. 17 ust. 2 lii. a) tiret drugie dyrektywy.

W praktyce wartość ta jest rzadko korygowana ze względu na zasadę słuszności. Uwzględnia się następujące czynniki:

Czy przedstawiciel handlowy jest angażowany przez innych zleceniodawców;

Wina przedstawiciela handlowego;

Poziom wynagrodzenia przedstawiciela handlowego. Na przykład, czy zleceniodawca obniżył ostatnio stawkę prowizji np. dlatego, że uważał, iż zarobki przedstawiciela handlowego stają się zbyt wysokie, czy też wypłacał przedstawicielowi handlowemu dużą kwotę prowizji od umów z klientami, których przedstawiciel handlowy nie pozyskał lub miał z nimi niewiele wspólnego? Czy przedstawiciel handlowy otrzymywał specjalne wynagrodzenie za prowadzenie magazynu depozytowego, specjalne bonusy za nowych klientów, prowizję del credere, jakieś specjalne dodatki za targi lub dodatkowe wypłaty dla subagentów? Czy poniósł koszty związane z utratą subagentów?

Zmniejszenie obrotów zleceniodawcy;

Zakres korzyści dla zleceniodawcy;

Opłacanie składek emetytalnych przez zleceniodawcę;

Istnienie klauzul ograniczających konkurencję. Oczywiste jest, że zleceniodawca zobowiązany do zapłaty wyższego świadczenia wyrównawczego z tego tytułu.

Etap 3

Kwota obliczona w ramach etapów 1 i 2 jest następnie porównywana z maksymalną kwotą określoną w art. 17 ust. 2 lit. b) dyrektywy. Przepis ten stanowi, że świadczenie wyrównawcze nie może przekraczać kwoty odpowiadającej rocznemu wynagrodzeniu obliczonemu na podstawie przeciętnej kwoty rocznej wynagrodzeń w ciągu ostatnich pięciu lat; jeżeli umowa została zawarta przed okresem krótszym niż pięć lat, świadczenie wyrównawcze ustala się na podstawie przeciętnej kwoty danego okresu. Maksymalna wartość jest więc w rzeczywistości ostateczną korektą, a nie metodą obliczania świadczenia wyrównawczego.

Przy obliczaniu maksymalnej wartości, wynagrodzenie obejmuje wszystkie formy płatności, a nie tylko prowizję, i wszystkich klientów, nie tylko nowych lub tych, z którymi rozwinięto relację. Jeżeli suma z j etapu 1 i 2 jest mniejsza niż maksymalna, to ta suma jest przyznawana. Jeśli jednak suma przekracza maksimum, to przyznawane jest właśnie maksimum. Osiągnięcie wartości maksymalnej nie jest często spotykane, chyba że przedstawiciel handlowy pozyskał wszystkich lub większość klientów.

Przykładowe etapy od 1 do 3:

Prowizja od mownych klientów/lub klientów

Z rozwinięta relacją w ciągu ostatnich

12 miesięcy agencji 50,000 ECU

Przewidywany czas trwania korzyści

wynosi 3 lata przy 20% wskaźniku migracji

Rok 1	50,000 – 10,000	=	40,000 ECU
Rok 2	40,000 – 8,000	=	32,000 ECU
Rok 3	32,000 – 6,400	=	25,600 ECU

Całkowita utracona prowizja 97,600 ECU

Korekta do wartości bieżącej w wys. 10%.

Wartość ta jest równa rzeczywistemu

świadczeniu wyrównawczemu 87,840 ECU.

Liczba ta może zostać skorygowana ze względu na zasadę słuszności (etap 2 powyżej)

Należy dokonać ostatecznej korekty, jeżeli kwota ta przekracza maksymalną kwotę określoną w art. 17 ust. 2 lit. b) dyrektywy.

Artykuł 17 ust. 2 lit. c) stanowi, że przyznanie świadczenia wyrównawczego nie uniemożliwia przedstawicielowi handlowemu dochodzenia odszkodowania. Przepis ten reguluje sytuację, w której przedstawiciel handlowy na mocy prawa krajowego jest uprawniony do ubiegania się o odszkodowanie za naruszane umowy lub niedotrzymanie okresu wypowiedzenia przewidzianego w dyrektywie. W załączniku B podjęto próbę określenia tych przepisów.

Widać więc, że metoda obliczania świadczenia wyrównawczego jest niezwykle precyzyjna i powinna prowadzić do przewidywalnego wyniku. Zleceniodawcy winni zatem być w stanie z wyprzedzeniem określić swoje ryzyko i móc zawierać umowy agencyjne z pewnym stopniem pewności. Z punktu widzenia przedstawiciela handlowego jaśniejsze prawa ułatwiają dochodzenie i ustalenie roszczeń.” (tłumaczenie raportu Komisji k.1167-1177 bez przypisów dolnych)

Zgodnie z tą metodologią, która całkowicie mieści się w regulacji prawa polskiego, sąd wyliczając wartość świadczenia wyrównawczego winien uwzględnić następujące dane:

Etap 1

liczbę nowych klientów oraz wzrost obrotów z dotychczasowymi klientami

prowizję brutto od klientów wskazanych w pkt 1. za ostatnie 12 miesięcy trwania umowy agencyjnej

szacowany prawdopodobny przyszły czas trwania korzyści dla zleceniodawcy wynikających z prowadzenia działalności z nowymi klientami i starymi klientami, z którymi działalność została znacznie rozszerzona (klienci z rozwiniętą relacją) (od 2-5 lat)

wskaźnik migracji

obliczenia wartości bieżącej przy uwzględnieniu przyspieszonego wpływu przychodów (stopa dyskonta)

Ad 1 Liczba nowych klientów oraz wzrostu obrotów z dotychczasowymi klientami

Analiza tego zagadnienia zawarta jest w punktach 47-49, dodatkowo w tym miejscu można przywołać stawisko strony pozwanej odnoszące się do tej kwestii

Powódka agencja ubezpieczenia na życie

Liczba nowych klientów 2635 zwiększenie obrotów z tymczasowymi klientami dotyczyło 176 klientów – stanowisko pozwanego k.1018 -1022

Wartość przypisu z ostatniego roku współpracy powódki

Nowi klienci (...) zł

Rozwój współpracy z nowymi klientami: (...) zł

Zdaniem pozwanego 49% przypisu wygenerowane zostało na zasadzie „przedłużenia umowy o takim samym ryzyku ubezpieczeniowym klientów przejętych”- stanowisko pozwanego k.1022

Powódka agent ubezpieczenia na życie

Liczba nowych klientów 83 zwiększenie obrotów z tymczasowymi klientami dotyczyło 25 klientów – stanowisko pozwanego k.1033

Wartość przypisu z ostatniego roku współpracy powódki

Nowi klienci (...) zł

Rozwój współpracy z nowymi klientami: (...) zł

Zdaniem pozwanego 56% przypisu wygenerowane zostało na zasadzie „przedłużenia umowy o takim samym ryzyku ubezpieczeniowym klientów przejętych”- stanowisko pozwanego k.1034 v.

Powódka Agencja ubezpieczenia majątkowe

Liczba nowych klientów 3702, zwiększenie obrotów z tymczasowymi klientami dotyczyło 883 klientów – stanowisko pozwanego k.1040-1041 v.

Wartość przypisu z ostatniego roku współpracy powódki

Nowi klienci (...) zł

Rozwój współpracy z dotychczasowymi klientami: (...) zł

Zdaniem pozwanego 39 % przypisu wygenerowane zostało na zasadzie „przedłużenia umowy o takim samym ryzyku ubezpieczeniowym klientów przejętych”- stanowisko pozwanego 1041v.-1042v.

Powódka Agent ubezpieczenia majątkowe

Liczba nowych klientów 588, zwiększenie obrotów z tymczasowymi klientami dotyczyło 183 klientów – stanowisko pozwanego k.1046-1047 v.

Wartość przypisu z ostatniego roku współpracy powódki

Nowi klienci (...) zł

Rozwój współpracy z dotychczasowymi klientami (...)zł

Zdaniem pozwanego 33 % przypisu wygenerowane zostało na zasadzie „przedłużenie umowy o takim samym ryzyku ubezpieczeniowym klientów przejętych- stanowisko pozwanego 1048.

Powyższe stanowisko strony pozwanej jest przyznaniem twierdzeń powódki do wysokości wyżej wskazanej (przy zastrzeżeniu kwestionowania roszczenia co do zasady).

Już z samych informacji przedstawionych przez pozwanych wynika, że powódka przez lata współpracy czy bezpośrednio jako agent (15 lat), czy pośrednio jako agent organizujący pracę podległych jej agentów (Agencja 5 lat) pozyskała dla pozwanych tysiące nowych klientów i rozwinęła współpracę z klientami dotychczasowymi. Przychody pozwanych wskazywane jako „rozwój” w ciągu jednego tylko roku przekraczają łącznie 1,5 mln zł.

Ad 2. prowizję brutto od klientów wskazanych w pkt 1. za ostatnie 12 miesięcy trwania umowy agencyjnej

Pozwani kwestionowali kwoty wskazane przez powódkę jako prowizje brutto za ostanie 12 miesięcy ponosząc, że powinny być to prowizje ograniczone jedynie do kategorii klientów opisanych w pkt 1.

Zdaniem stron prowizje te prezentują się następująco

	Powódka k.1117-1124	Pozwani k.1111
Agent ubezpieczenia majątkowe	(...) zł	(...) zł
Agencja ubezpieczenia majątkowe	(...) zł	(...) zł
Agent ubezpieczenia na życie	(...)zł	(...) zł
Agencja ubezpieczenia na życie	(...) zł	(...) zł

Dodatkowo pozwani w zestawieniu k. 1111 odwoływali się do kwot prowizji uzyskiwanego w kolejnych latach z polis zawartych z klientami wskazanymi pkt 1, które znacząco przekraczały kwoty stanowiące podstawę do wyliczenia świadczenia wyrównawczego oznaczona przez powódkę.

Jak już wskazano wyżej, sąd podzielił stanowisko powódki, że po tylu latach współpracy (15 lat jako agent, 5 lat jako agencja) nawet jeżeli na początku została jej udostępniona pula klientów to fakt, że w ostaniem roku współprac powódka zawierała z nimi umowy jest zasługą osobistych starań powódki lub agentów których wspierała w pracy. Tym samym mając na uwadze funkcję świadczenia wyrównawczego, sąd uwzględnił całą prowizję brutto powódki z ostatniego roku.

Ad 3 Szacowany prawdopodobny przyszły czas trwania korzyści dla zleceniodawcy wynikających z prowadzenia działalności z nowymi klientami i starymi klientami, z którymi działalność została znacznie rozszerzona (klienci z rozwiniętą relacją) (od 2-5 lat )

W zakresie pkt 2. strona pozwana w sowich wilczeniach konsekwentnie przyjęła najkrótszy możliwy okres przewidywanych korzyści (zgodnie ze wskazaniami Komisji) – 2 lata, uzasadniając to w ramach umów majątkowych rocznym terminem zawierania polis, podobnie w przypadku umów ubezpieczenia grupowego na życie. Tylko w przypadku umów indywidulanego ubezpieczenia na życie pozwana wskazała 5-7 lat obowiązywania polis. To stanowisko pozwanego nie ma potwierdzenia w danych przekazanych sądowi przez tę stronę w tabeli k.1111 Po dwóch latach od rozwiązania umowy z powódka współczynnik utrzymania portfela wynosił odpowiednio:

	Pozwani k.1111
Agent ubezpieczenia majątkowe	47%
Agencja ubezpieczenia majątkowe	56%
Agent ubezpieczenia na życie	81%
Agencja ubezpieczenia na życie	86 %

Skoro zatem pozwana w przydatku ubezpieczeń majątkowych w 2. roku uzyskuje nadal około 50 % dochód, zasadnym jest stanowisko, że przestanie uzyskiwać dochody z „pracy” powódki po czterech latach. Powyższe koreluje również z ustaleniami w zakresie migracji klientów w wysokości 25% rocznie (o czym niżej). Z tych względów, sąd przy ubezpieczeniach majątkowych zastosował 4-letni okres szacowanego prawdopodobnego przyszłego czas trwania korzyści dla zleceniodawcy. Jeszcze raz należy podkreślić, że nie ma podstaw do przyjęcia dwuletniego okresu uzyskiwanych korzyści pozwani sami przyznają, że w korzyści te w 2. roku po rozwiązaniu uzyskują w rozmiarze ok. 50 % przypisu w ostatnim roku współpracy.

W zakresie ubezpieczeń na życie korzyści pozwanych kształtuj się na poziomie ponad 80% w drugim roku po rozwiązaniu umowy, ty samym całkowicie uzasadniony jest pogląd, że co najmniej przez 5 lat pozwani będą uzyskiwać korzyści z „pracy” powódki.

Ad 4. Wskaźnik migracji

Strony zaprezentowały następujące stanowiska co do wskaźnika migracji klientów w odniesieniu do poszczególnych typów umów i prowizji.

	Powódka k.1117-1124	Pozwani
Agent ubezpieczenia majątkowe	25 %	33 % k.1048v
Agencja ubezpieczenia majątkowe	25 %	29% k.1042
Agent ubezpieczenia na życie	7 %	7 %
Agencja ubezpieczenia na życie	10,5 %	10,5 %

Strony różniły się jedynie co do procentu migracji klientów w ubezpieczeniach majątkowy. Powódka odwołała się w swoim ostatecznym stanowisku do zeznań świadka J. G., pracownika pozwanego (k.1091), która wskazał, że w zakresie tych ubezpieczeń migracja klientów kształtuje się właśnie na poziomie 25%. Pozwani zastosowali natomiast procent „utarty biznesu” z pierwszego roku po rozwiązaniu umowy z powódką. Powódka nie może ponosi odpowiedzialności za problemy organizacyjne pozwanych. Z zestawienia k.1011 wyraźnie wynika, że utarta biznesu w drugim roku nie stanowiła podwojenia procentu z pierwszego roku. Co do zasady, ustając procent migracji sąd powinien odnosić się do danych histerycznych sprzed rozwiązania umowy, a nie dotyczących już samej działalności pozwanych. Pozwani wskazali, że nie dysponują takimi danymi. Dlatego też sąd, uznając zeznania J. G. za wiarygodne ustalił wskaźnik migracji w ubezpieczeniach majątkowych na 25 %.

Ad 5 Obliczenie wartości bieżącej przy uwzględnieniu przyspieszonego wpływu przychodów (stopa dyskonta)

Sąd zastosował jako stopę dyskonta, czyli przelicznik umożliwiający urealnienie korzyści, którą powódka uzyskałaby, gdyby otrzymała świadczenie wyrównawcze (utracone przyszłe prowizje) niezwłocznie po rozwiązaniu umowy – stopę referencyjną tj. stopę oprocentowania służącą za podstawę ustalenia oprocentowania kredytu odnosząca się do minimalnego oprocentowania podstawowych operacji otwartego rynku prowadzonych przez Narodowy Bank Polski, ustalaną przez Radę Polityki Pieniężnej, ogłaszaną w Dzienniku Urzędowym Narodowego Banku Polskiego (art.5 pkt 9 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim tj. Dz.U. z 2023 r. poz. 1028). Do wartości tej odwołuje się aktualnie ustawodawca regulując m.in. odsetki ustawowe, odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych. Z tych względów uwzględnienie tej stawki, jako podstawy do wyliczenia dyskonta będzie stanowiło przejrzysty sposób urealnienia wartości pieniądza w czasie. Aby zatem uzyskać stępę dyskonta sąd przemnożył liczbę lat spodziewanych korzyści (a tym samym utraconych przez powódkę prowizji) o stopę referencyjną NBP.

Zatem w zakresie ubezpieczeń majątkowych będzie to iloczyny stopy 1,5 pp (na 2018 r.) i 4 lat, co daję 6 %; zaś w przypadku ubezpieczeń na życie iloczyny stopy 1,5 pp i 5 lat co daje 7,5%.

Jedynie na marginesie należy wskazać, że pozwany bez żadnego wyjaśnienia przepisał stopę dyskonta z raportu Komisji, która została wskazana jedynie przykładowo, zaś powódka nie zastosowała, żadenej stopy dyskonta. Skoro świadczenie wyrównawcze stanowi rekompensatę za utracone prowizji musi ono podlegać odpowiedniej korekcie. Powódka powinna uzyskać świadczenie to w 2018 roku i odpowiada ono utraconym prowizjom za 4-5 kolejnych lat. Fakt, że powódka nie otrzymał tego świadczenia nie może wyłączać dyskonta, gdyż opóźnienie zostanie zrekompensowane odsetkami ustawowymi.

Etap 2

Na tym etapie rozważa się kwestię słuszności, jak określono w art. 17 ust. 2 lii. a) tiret drugie dyrektywy.

Strona powodowa domagała się zwiększania świadczenia o 30 % z uwagi na wieloletnią współprace stron, działanie powódki na zasadzie wyłączności, zakres działalności powódki (kierowanie działaniami innych agentów), jednostronne rozwiązanie umowy z powódką bez przeprowadzenia negocjacji, czerpanie korzyści nie tylko z nowych klientów, ale również z wypracowanego zespołu agentów, pozbawienie powódki prowizji od umów zawartych w trakcie obowiązywania umowy po jej rozwiązaniu oraz w ramach prowizji del credere bez dodatkowego wynagrodzenia, w przypadku umów majątkowych nieznaczny procent prowizji (5-7%).

Pozwani natomiast domagali się zmniejszenia świadczenia o 80 % wskazując na pracę powódki dalej w charakterze agenta (obsługiwanie tych samych klientów po rozwiązaniu umowy) oraz przekazanie znacznej części prowizji w trakcie trwania umowy. Dodatkowo pozwani wskazali na pozycję i markę pozwanych – (...) istnieje od 1890 roku oraz to, że powódka otrzymała dużą prowizję, pomimo że to agenci z nią współpracujący zawierali bezpośrednio umowy, dodatkowo powódka musiała pokrywać koszty swojej działalności z prowizji.

Sąd analizując zasady słuszności stwierdził, że jedynie świadczenie powódki z tytułu prowizji uzyskiwanych za „prowadzenie” agencji winno być obniżone o 70 % średnich kosztów uzyskania przychodów. Prawdą jest, że powódka zbudowała bardzo sprawny zespół agentów, jednakże powódka uzyskiwała prowizję z tytułu prowadzenia agencji właśnie w celu pokrycia kosztów jej funkcjonowania, stąd też nie byłoby słusznym pominięcie powyższego czynnika przy wyliczaniu świadczenia wyrównawczego przez sąd. Zastosowanie wyższego wskaźnika nie byłoby zasadne z uwagi na rozmiar korzyści uzyskiwanych nadal przez poznanych oraz to, że powódka nie ponosi żadnej winy w tym, iż pozwani podjęli decyzję o zmianie koncepcji prowadzenia sowiej działalności gospodarczej.

Nie ma natomiast podstaw do dokonania jakichkolwiek korekt w świadczeniu wyrównawczym wyliczonym przez sąd z tytułu bezpośredniej współpracy powódki jako agenta. Z raportu Komisji jednoznacznie wynika, że podstawą obliczenia świadczenia powinna być prowizja brutto. Prowizja ta była przyznawana za bezpośrednie czynności powódki. Niesporne pomiędzy stronami było również to, że nie należała jej się żadna prowizja po rozwiązaniu umowy. Nie ma w sprawie dowodu, który potwierdzałby, że powódka „odeszła” ze swoimi klientami. Przeciwnie wskazywane przez pozwanych dane odnośnie do rzeczywistych dochodów z nowych klientów pozyskanych przez powódkę po rozwiązaniu z nią umowy wprost temu przeczą. Powyższemu również zaprzeczyła w swych zeznaniach powódka, wskazując, że aktualnie współpracuje z 10 % - 20 % swoich dawnych klientów.

W zakresie stanowiska powódki odwołującej się do wieloletniej współpracy, jako czynnika zwiększającego świadczenia, sąd wskazuje, że czynnik ten już był uwzględniony przy ustaleniu podstawy do wyliczenia świadczenia, sąd przesądził o zakwalifikowani całej prowizji z ostatnich 12 miesięcy współpracy do tej podstawy, dlatego brak jest podstaw do ponownego podwyższania świadczenia z tego tytułu.

Etap III określenie należnego świadczenia wyrównawczego

Poniższa tabela zawiera podsumowanie rozważań odnośnie do roszczenia p-k (...) S.A. o (...) zł z tytułu prowizji uzyskiwanej przez powódkę bezpośrednio, jako agent.

Prowizja z ostatniego roku została pomniejszona o 25 % wskaźnika migracji i tak uzyskano wartość za pierwszy rok po rozwiązaniu umowy, kolejno ten wynik pomniejszono o wskaźnik migracji i tak do czwartego roku włącznie. Następnie zsumowano szacowane utracone prowizje za 4 lata ((...) zł) i tę kwotę zmniejszono o stopę dyskont (4 lata razy stopa referencyjna NBP) otrzymano (...) zł. Sąd nie znalazł podstaw do dokonywania korekt tej sumy ani w górę, ani w dół. Tym samym, zasądzeniu podległa kwota niższa, czyli maksymalne świadczenie wyrównawcze – 37.669,81 zł.

Na marginesie można jedynie wskazać, że w zakresie tego roszczenia pozwani wskazali, że należna powódce kotwa wynosi przed dyskontem i zastosowaniem zasad słuszności 27.531,25 zł

Poniższa tabela zawiera podsumowanie rozważań odnośnie do roszczenia p-k (...) S.A. o (...) zł z tytułu prowizji uzyskiwanej jako agencja

Prowizja z ostatniego roku została pomniejszona o 25 % wskaźnika migracji i tak uzyskano wartość za pierwszy rok po rozwiązaniu umowy, kolejno ten wynik pomniejszono o wskaźnik migracji i tak do czwartego roku włącznie. Następnie zsumowano szacowane utracone prowizje za 4 lata ((...) zł) i tę kwotę zmniejszono o stopę dyskont (4 lata razy stopa referencyjna NBP) otrzymując (...) zł. Sąd zastosował 70 % korektę uzyskanej kwoty z uwagi na koszty uzyskania przychodu. Tym samym zasądzeniu podległa kwota niższa –130.917,73 zł.

Na marginesie można jedynie wskazać, że w zakresie tego roszczenia pozwani wskazali, że należna powódce kotwa wynosi przed dyskontem i zastosowaniem zasad słuszności 146.563,75 zł

Łącznie zatem powódce należne jest od (...). świadczenie w kwocie 168.587,54 zł, która sąd zasądził na podstawie art. 764 ³ § 1 k.c. , w pozostałej części powództwo oddalając.

Poniższa tabela zawiera podsumowanie rozważań odnośnie do roszczenia p-k (...). o 12.427,98 zł z tytułu prowizji uzyskiwanej bezpośrednio, jako agent

Prowizja z ostatniego roku została pomniejszona o 7 % wskaźnika migracji i tak uzyskano wartość za pierwszy rok po rozwiązaniu umowy, kolejno ten wynik pomniejszono o wskaźnik migracji i tak do piątego roku włącznie. Następnie zsumowano szacowane utracone prowizje za 5 lata ((...) zł) i tę kwotę zmniejszono o stopę dyskont (5 lata razy stopa referencyjna NBP) otrzymując (...) zł. Sąd nie znalazł podstaw do dokonywania korekt tej sumy ani w górę ani w dół. Tym samym zasądzeniu podległa kwota niższa czyli maksymalne świadczenie wyrównawcze –12.427,98 zł.

Na marginesie można jedynie wskazać, że w zakresie tego roszczenia pozwani wskazali, że należna powódce kotwa wynosi przed dyskontem i zastosowaniem zasad słuszności 9.002,35 zł

Poniższa tabela zawiera podsumowanie rozważań odnośnie do roszczenia p-k (...) S.A. o (...) zł z tytułu prowizji uzyskiwanej jako agencja

Prowizja z ostatniego roku została pomniejszona o 10,5 % wskaźnika migracji i tak uzyskano wartość za pierwszy rok po rozwiązaniu umowy, kolejno ten wynik pomniejszono o wskaźnik migracji i tak do piątego roku włącznie. Następnie zsumowano szacowane utracone prowizje za 5 lata ((...)) i tę kwotę zmniejszono o stopę dyskont (5 lata razy stopa referencyjna NBP) otrzymując (...) zł. Sąd zastosował 70% korektę z tytułu kosztów uzyskania przychodów otrzymując kotwę 84.269,49 zł. Tym samym zasądzeniu podległa kwota niższa czyli maksymalne świadczenie wyrównawcze –80.319,09 zł.

Na marginesie można jedynie wskazać, że w zakresie tego roszczenia pozwani wskazali, że należna powódce kotwa wynosi przed dyskontem i zastosowaniem zasad słuszności 65.969,79 zł.

88. Łącznie zatem powódce należne jest od (...) świadczenie w kwocie 92.747,07 zł, która sąd zasądził na podstawie art. 764 ^{( 3)} § 1 k.c.

Odsetki.

Odsetki ustawowe za opóźnienie zasądzona na podstawie art. 481 §1 k.c. zgodnie z żądaniem pozwu, tj. od upływu terminu wskazanego przez powódkę w wezwaniu o zapłaty. Roszczenie o wypłatę świadczenia wyrównawczego jest bezterminowe i zgodnie z art. 455 k.c. powinno zostać spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika. Po upływie terminu wskazanego przez wierzyciela zobowiązanie to staje się wymagalne. W niniejszej sprawie pozwane otrzymały wezwania do zapłaty dnia 26 lutego 2019 r., dlatego wymagalność roszczenia powódki w stosunku do obu pozwanych powstała po upływie 7 dniowego terminu wyznaczonego przez powódkę, tj. dnia 5 marca 2019 r., zatem odsetki należało zasądzić się od dnia 6 marca 2019 r.

Koszty procesu.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 100 k.p.c. w stosunku do pozwanego ad 1 . Powyższa norma prawna stanowi, że W razie częściowego tylko uwzględnienia żądań koszty będą wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone. Sąd może jednak włożyć na jedną ze stron obowiązek zwrotu wszystkich kosztów, jeżeli jej przeciwnik uległ tylko co do nieznacznej części swego żądania albo gdy określenie należnej mu sumy zależało od wzajemnego obrachunku lub oceny sądu. Świadczenie wyrównawcze jest ze swej istoty świadczeniem ocennym. Dodatkowo strona pozwana kwestionowała zasadę, a nie tylko wysokość świadczenia, z tych względów sąd obciążył pozwanego 100 % kosztów procesu

Odnośnie do pozwanego ad. 2 sąd obciążył go kosztami procesu w 100% na podstawie art. 98 k.p.c.

Stosownie zaś do art. 108 §1 zdanie 2 k.p.c. szczegółowe ich wyliczenie pozostawiono referendarzowi sądowemu, po uprawomocnieniu się orzeczenia.

sędzia Agnieszka Owczarewicz

Zarządzanie

(...)

(...)

sędzia Agnieszka Owczarewicz

(...)

(...)

(...)

(...)

(...)

(...)

(...)