Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

UZASADNIENIE

Pozwem w postępowaniu upominawczym z 28 grudnia 2023 r. (data nadania) powódka Polski Fundusz Rozwoju S.A. z siedzibą w W. wniosła o zasądzenie od pozwanej (...) S.A. z siedzibą w K. kwoty 3.500.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 28 maja 2020 r. do dnia zapłaty oraz o zasądzenie od pozwanej kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu pozwu wskazano, że pozew obejmuje żądanie zwrotu powódce nienależnie uzyskanej przez pozwaną kwoty Subwencji Finansowej w ramach programu rządowego Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Małych i Średnich Firm (tarcza Finansowa 1.0). Powódka argumentowała, że pomimo jasno określonych warunków programu, pozwana zdecydowała się na udział w nim, chociaż dyskwalifikował ją fakt, że ze względu na istnienie powiązania kapitałowo i/lub osobowego z innymi podmiotami nie należała do grupy mikro, małych lub średnich przedsiębiorstw.

Nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym z 13 lutego 2024 r. Sąd Okręgowy w Warszawie orzekł zgodnie z żądaniem pozwu.

W sprzeciwie od nakazu zapłaty pozwana (...) S.A. z siedzibą w K. wniosła o odrzucenie pozwu z uwagi na to, że droga sądowa jest niedopuszczalna, ewentualnie o zawieszenie postepowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. W razie nieuwzględnienia wniosku o odrzucenie pozwu pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu pisma strona pozwana podniosła m.in, że złożyła wniosek o skorzystanie z programu Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju Dla Małych i Średnich Firm w dniu 30 kwietnia 2020 r. Pozwana dodała, że sporządziła wniosek na podstawie dokumentów, wyjaśnień i prezentacji zamieszczonych na oficjalnej stronie internetowej PFR, w tym m.in. dokumentu pod nazwą „Najczęściej zadawane pytania kwestionariusz”. W dokumencie tym, z dnia 29 kwietnia 2020 r., w punkcie 2.4 zamieszczone było pytanie: czy na potrzeby weryfikacji statusu mikrofirmy i MŚP należy uwzględniać wartości zatrudnienia, przychodów i sumy bilansowej właściciela lub spółek zależnych wnioskodawcy?”. Na tak postawione pytanie została udzielona następująca odpowiedź: „kryterium skali zatrudnienia oraz skali finansowej odnosi się wyłącznie do przedsiębiorcy, bez uwzględniania jego właściciela i spółek zależnych”. Pozwana dodała, że taka sama informacja widniała w prezentacji pod tytułem „Tarcza Finansowa PFR dla Firm i Pracowników” opracowana przez E. K. wersja 23.04.2020, którą powód udostępnił na swojej stronie internetowej. Niedługo potem informacje te zostały zmienione. Pozwana argumentowała zatem, że to, że w momencie złożenia wniosku przez pozwaną nie było spójności pomiędzy definicją MŚP na gruncie informacji udostępnionych przez powoda oraz ustawę Prawo Przedsiębiorców, do której referuje zgoda KE zarówno w kwestii elementów definicji momentu, na który należy ustalić status przedsiębiorcy, jak i kwestii uwzględnienia danych z kontroli skonsolidowanych przy ustaleniu wielkości przedsiębiorstwa, nie powinno obciążać pozwanej, która w momencie składania wniosku złożyła prawdziwe oświadczenie, co przeczy stanowisku strony powodowej, która podstawy do zwrotu subwencji upatruje przede wszystkim w rzekomym złożeniu przez pozwaną nieprawdziwego oświadczenia, co - jak wyjaśniono wyżej, nie miało miejsca.

W replice na sprzeciw od nakazu zapłaty powódka podtrzymała w całości wnioski i twierdzenia zawarte w pozwie. Odnośnie argumentacji strony pozwanej, powódka wskazała, że nie neguje treści przywołanych przez pozwaną dokumentów, w tym treści odpowiedzi na pytanie 2.4., niemniej jednak zwróciła uwagę na informację zawartą na pierwszej stronie Kwestionariusza 29.04.2020, a dotyczącego tego, że ma on charakter ogólny i nie stanowi porady prawnej, zaś ostateczna ocena sytuacji przedsiębiorcy będzie dokonywana w oparciu o całokształt okoliczności jego konkretnie dotyczących, z uwzględnieniem postanowień Regulaminu Programu, jaki zostanie mu przedstawiony do akceptacji przed przystąpieniem do procedury udzielenia wsparcia w ramach Programu. W dalszej części pisma pozwana argumentowała, że w innym dokumencie pt: „Najczęściej zadawane pytania (Kwestionariusz)”, wersja 30.04.2020, opublikowanym w dniu 30 kwietnia 2020 r., a więc jeszcze przed zawarciem Umowy Subwencji, zostało wyraźnie określone, że przy ocenie kwalifikacji przedsiębiorcy do udziału w Programie Tarczy Finansowej 1.0. należy brać pod uwagę dane dotyczące skali zatrudnienia oraz skali finansowej dla wszystkich przedsiębiorstw z nim powiązanych. Powódka podkreśliła przy tym, że oba Kwestionariusze miały charakter niewiążący. Potwierdzeniem prawidłowości stanowiska przedstawionego w Kwestionariuszu 30.04.2020 są odpowiednie postanowienia Umowy Subwencji i Regulaminu.

W dalszych pismach procesowych oraz w toku rozprawy strony podtrzymały swoje stanowiska w sprawie, podejmując polemikę ze stanowiskiem strony przeciwnej.

Na podstawie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Powódka – Polski Fundusz Rozwoju Spółka Akcyjna z siedzibą w W. ( dalej jako: „PFR” ) jest spółką Skarbu Państwa, której powierzono Realizację programu rządowego „Tarcza finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla małych i średnich firm". Program ten został utworzony w związku z koniecznością zwalczania skutków pandemii COVID-19 w Polsce. Programem objęci zostali przedsiębiorcy w rozumieniu art. 4 Ustawy Prawo przedsiębiorców, będący mikro, małymi lub średnimi przedsiębiorcami, którzy spełniają określone w programie warunki. Zasady udzielania wsparcia jego rozliczania oraz ewentualnego zwrotu zostały określone w Regulaminie ubiegania się o udział w programie rządowym „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Małych i Średnich Firm”. Skarb Państwa jest jedynym akcjonariuszem przedmiotowej spółki.

( dowód : okoliczność bezsporna, KRS k. 22-28)

Pozwana – (...) S.A. z siedzibą w K. jest przedsiębiorcą prowadzącym działalność gospodarczą głownie w zakresie produkcji konstrukcji metalowych i ich części.

( dowód : okoliczność bezsporna, KRS pozwanej k. 149-153)

Tarcza Finansowa została uruchomiona 29 kwietnia 2020 r. Istotą Tarczy Finansowej 1.0. było to, że skorzystanie z subwencji odbywało się szybko, przeważnie w ciągu 1-2 dni od złożenia przez przedsiębiorcę wniosku i nie wymagało od przedsiębiorców przedstawiania dodatkowych zaświadczeń, dokumentów czy załączników. Takie tempo udzielenia finansowań przedsiębiorcom z poważnymi problemami finansowymi, związanymi z wybuchem pandemii COVID 19, było możliwe m.in. dzięki temu, że weryfikacja przedsiębiorców była przeprowadzona automatycznie w ograniczonym zakresie za pomocą systemów informatycznych. Na oficjalnej stronie internetowej PFR zostały umieszczone wyjaśnienia i prezentacje dotyczące programu „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju Dla Małych i Średnich Firm”. Zawarte w nich były m.in. informacje dotyczące warunków Programu, kryteriów i sposobów składania wniosku o przyznanie subwencji oraz wyjaśnienia, w jaki sposób należy rozumieć poszczególne kryteria analizowane przy rozpoznawaniu wniosków o subwencje.

( dowód : okoliczność bezsporna)

Pozwana – (...) S.A. z siedzibą w K. w ramach prowadzonej działalności gospodarczej w dniu 30 kwietnia 2020 r. złożyła wniosek o skorzystanie z programu „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju Dla Małych i Średnich Firm”. Pozwana sporządziła wniosek na podstawie dokumentów, wyjaśnień i prezentacji zamieszczonych na oficjalnej stronie internetowej PFR, w tym m.in. dokumentu pod nazwą „Najczęściej zadawane pytania (Kwestionariusz)”. W dokumencie tym, z dnia 29 kwietnia 2020 r., w pkt 2.4. zawarte była pytanie: Czy na potrzeby weryfikacji statusu mikrofirmy i MŚP należy uwzględnić wartości zatrudnienia, przychodów i sumy bilansowej właściciela lub spółek zależnych wnioskodawcy? Na tak zadane pytanie została udzielona odpowiedź: Kryterium skali zatrudnienia oraz skali finansowej odnosi się wyłącznie do przedsiębiorcy bez uwzględnienia jego właściciela i spółek zależnych”. Taka sama informacja widniała w prezentacji pn: „Tarcza Finansowa PFR dla Firm i Pracowników” opracowanej przez E. K., wersja 23.04.2020, którą powódka udostępniła na swojej oficjalnej stronie.

( dowód : okoliczność bezsporna, Najczęściej zadawane pytania (Kwestionariusz) k. 156-167, Prezentacja Tarcza Finansowa PFR dla Firm i Pracowników” opracowana przez E. K. wersja 23.04.2020 k. 168-190, zeznania świadka K. S. 00:11:51-00:17:30)

W dniu 5 maja 2020 r. pomiędzy powódką a pozwaną spółką zawarta została umowa subwencji finansowej nr (...)SP, na podstawie której pozwana uzyskała subwencję finansowa w wysokości 3.500.000 zł. W treści § 1 ust. 2 Umowy Subwencji pozwana oświadczyła, że na dzień 31 grudnia 2019 r. była małym, średnim przedsiębiorcą (dodatkowy opis pola - mały lub średni przedsiębiorca to przedsiębiorca, który zatrudnia do 249 pracowników (z wyłączeniem właściciela) oraz jego roczny obrót nie przekracza 50 mln EUR lub suma bilansowa nie przekracza 43 mln EUR, przy czym nie jest mikroprzedsiębiorcą lub nie jest beneficjentem programu rządowego Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Dużych Firm. Z kolei w ust. 4 tego paragrafu pozwana spółka oświadczyła, że liczba zatrudnionych pracowników na koniec miesiąca poprzedzającego miesiąc złożenia wniosku o zawarcie umowy z subwencji finansowej wynosi 97 (Dodatkowy opis pola - przez pracownika należy rozumieć osobę fizyczną (Pracownik) (i) która zgodnie z przepisami polskiego prawa pozostaje z przedsiębiorcą w stosunku pracy oraz została zgłoszona przez przedsiębiorcę do ubezpieczenia społecznego na dzień ustalania stanu zatrudnienia przedsiębiorcy na potrzeby określenia kwoty subwencji finansowej, z zastrzeżeniem, że stan zatrudnienia określa się w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy oraz (ii) współpracująca z przedsiębiorcą, niezależnie od formy prawnej (w szczególności na podstawie umów cywilnoprawnych - umowy zlecenia lub umowy o dzieło), która była zgłoszona już przez przedsiębiorcę do ubezpieczenia społecznego, na dzień ustalania stanu zatrudnienia na potrzeby określenia kwoty subwencji finansowej. Ponadto w ust. 10 f) tego samego paragrafu pozwana spółka oświadczyła, że zatrudniała na dzień 31 grudnia 2019 r. do 249 pracowników z uwzględnieniem właściciela, a jej roczny obrót nie przekracza 50 mln EUR lub suma bilansowa nie przekracza 43 mln EUR, przy czym nie jest mikroprzedsiębiorcą. W § 2 ust. 7 Umowy Subwencji wskazano, że po zawarciu niniejszej umowy PFR zweryfikuje na podstawie informacji uzyskanych z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Ministerstwa Finansów dane przedstawione przez przedsiębiorcę i złożone oświadczenia i podejmie decyzję o (i) wypłacie subwencji finansowej w wysokości wnioskowanej, (iii) wypłacie subwencji finansowej w wysokości mniejszej niż wnioskowana lub (iii) odmowie wypłaty subwencji finansowej. Przedsiębiorca akceptuje, że w wyniku zweryfikowania danych i oświadczeń PFR może (i) wypłacić subwencję finansową w wysokości wnioskowanej kwoty, (ii) w kwocie niższej niż wnioskowana lub (iii) odmówić wypłaty subwencji finansowej. Z kolei w § 2 ust. 8 Umowy Subwencji wskazano, że PFR podejmie decyzję o wypłacie subwencji finansowej w wysokości wnioskowanej, jeśli przedstawione przez przedsiębiorcę dane przy zawieraniu niniejszej umowy znajdą potwierdzenie w informacjach uzyskanych przez PFR z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Ministerstwa Finansów, a przedsiębiorca będzie spełniał warunki wypłaty subwencji finansowej określone w niniejszej umowie oraz oświadczenia złożone przez przedsiębiorcę lub osobę go reprezentującą w związku z zawarciem niniejszej umowy będą prawdziwe. W treści § 2 ust. 19 Umowy Subwencji wskazano, że przedsiębiorca oświadcza, że jest świadomy tego, że subwencja finansowa udzielana jest jako pomoc przewidziana w Sekcji 3.1 Tymczasowych ram oraz dotyczy wyłącznie przedsiębiorców spełniających kryteria Mikro, Małego i Średniego Przedsiębiorcy w rozumieniu Programu oraz Załącznika nr 1 do Rozporządzenia Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r., uznając niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art.1 07 i 108 Traktatu (Dz.Urz. UE L 187/1 z 26.6.2014). Zgodnie z treścią § 3 ust. 6 Umowy, do czasu całkowitego zwrotu subwencji finansowej przez Przedsiębiorcę, PFR może kontrolować prawdziwość informacji i oświadczeń złożonych w związku z zawarciem niniejszej Umowy przez Przedsiębiorcę lub osobę go reprezentującą. W przypadku stwierdzenia nieprawdziwości informacji lub oświadczeń zawartych w niniejszej Umowie, PFR może podjąć decyzję o zwrocie przez Przedsiębiorcę całości lub części subwencji finansowej. Zgodnie z treścią § 11 ust. 4 Umowy Subwencji, prawa i obowiązki PFR oraz Przedsiębiorcy związane z wypłaconą subwencję finansową określone są także w Regulaminie ubiegania się o udział w programie rządowym - Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Mikro, Małych i Średnich Firm. Zgodnie zaś z treścią § 11 ust. 5 Umowy, Regulamin stanowi integralną część Umowy, o ile strony w Umowie nie ustalą odmiennie swoich praw i obowiązków. Stosownie do treści § 11 ust. 6 Umowy, PFR przysługuje prawo do zmiany Regulaminu w trakcie trwania Umowy. Wprowadzenie zmiany wymaga poinformowania o niej Przedsiębiorcy w taki sposób, który umożliwi Przedsiębiorcy zapoznanie się z informacją o takiej zmianie wraz ze wskazaniem postanowień podlegających zmianie, przy czym zmiana taka wchodzi w życie w terminie 14 dni od dnia doręczenia Przedsiębiorcy informacji. W pkt 10 Załącznika do Umowy zawarto informację o zautomatyzowanym podejmowaniu decyzji, w szczególności w zakresie dokonywania oceny spełnienia kryteriów udzielenia subwencji finansowej w ramach Programu oraz przeprowadzania weryfikacji prawdziwości informacji zawartych w złożonym wniosku o udzielenie subwencji finansowej w ramach Programu.

( dowód : okoliczności bezsporne, umowa subwencji k. 55-64v, decyzja w sprawie umowy subwencji k. 66, zeznania świadka K. S. 00:11:51-00:17:30)

Na dzień, w którym powódka złożyła wniosek o subwencję, obowiązywał Regulamin ubiegania się o udział w programie rządowym „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla małych i średnich firm” z 27 kwietnia 2020 r., z datą wejścia w życie w dniu 29 kwietnia 2020 r. Zgodnie z treścią § 3 ust. 6 Regulaminu, w przypadku stwierdzenia złożenia przez Beneficjenta nieprawdziwych oświadczeń lub podania we Wniosku nieprawdziwych informacji, PFR może podjąć decyzję o zobowiązaniu Beneficjenta do zwrotu całości lub części Subwencji Finansowej. W § 11 Regulaminu określono Ogólne zasady składania wniosków. W jego ust. 1 jednoznacznie określono, że Finansowanie Programowe udzielane jest w oparciu o składany przez Beneficjenta Wniosek, podlegający, w stosownych zakresach, weryfikacji przez Bank i PFR. Zgodnie zaś z zapisem § 12 ust. 3 Regulaminu, Decyzja ma charakter potwierdzenia (i) w całości, (ii) w części albo (iii) zaprzeczenia przez PFR okoliczności spełnienia przez Beneficjenta warunków programowych na podstawie oświadczeń wiedzy Beneficjenta zawartych w umowie subwencji finansowej i danych oraz informacji, o których mowa w ust. 4 poniżej.

( dowód : Regulamin k. 228-263)

W dniu 7 maja 2020 r. wypłacono pozwanej kwotę przyznanej subwencji.

( dowód : okoliczność bezsporna, potwierdzenie przelewu bankowego k. 68)

Niedługo po złożeniu przez pozwaną wniosku o przyznanie subwencji oraz zawarciu Umowy Subwencji, w dniu 11 maja 2020 r., w prasie pojawił się artykuł dotyczący wyjaśnienia, że dla określenia statusu mikro lub małego i średniego przedsiębiorcy należy brać pod uwagę łączną liczbę pracowników oraz łączną kwotę rocznego obrotu i sumy bilansowej podmiotów powiązanych. W artykule podano, że mowa o wątpliwościach co do definicji beneficjenta uprawnionego do pomocy tarczy finansowej PFR; Fundusz podkreślił, że w tym zakresie należy kierować się regulaminem ubiegania się o udział w programie rządowym Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw. Jego treść, jak wskazuje PFR – nie zmieniła się od momentu publikacji 29 kwietnia 2020 r. Wynika z niej, że określając status mikroprzedsiębiorcy lub MSP, beneficjent jest zobowiązany zweryfikować, czy zachodzą po jego stronie powiązania w ramach relacji łączących go z innymi przedsiębiorstwami, między innymi w ramach grup kapitałowych i w razie konieczności sumować dane dotyczące przedsiębiorstw z nim powiązanych.

( dowód : artykuł k. 191-193)

Informacje o fakcie dokonywania zmian w zakresie stosowania i rozumienia definicji obowiązujących w ramach programu „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla małych i średnich firm” pojawiały się w artykułach prasowych, a także na stronach podmiotów zajmujących się obsługą prawną podmiotów gospodarczych. W publikacjach tych zwracano uwagę na to, że wnioskujący o subwencję mogą mieć problemy ze skorzystaniem z subwencji m.in. z powodu diametralnie zmienionej definicji miko, małego i średniego przedsiębiorcy.

( dowód : artykuł z 05.05.2020 r. k. 197-199, informacje k. 197-196)

W dniu 17 maja 2020 r. PFR wydał Komunikat w sprawie określenia małych i średnich przedsiębiorstw uprawnionych do udziału w rządowym programie „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw”, w którym wyjaśnił, że podstawowym dokumentem określającym wiążące zasady programu dla przedsiębiorców jest „Regulamin ubiegania się o udział w programie rządowym Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw” (Regulamin) opublikowany w dniu 29 kwietnia 2020 r. w momencie rozpoczęcia Programu przez Polski Fundusz Rozwoju S.A. na oficjalnej stronie PFR. W komunikacie tym powódka wskazała, że Regulamin obowiązuje w tej samej treści od momentu publikacji w dniu 29 kwietnia 2020 r.

( dowód : komunikat z 17.05.2020 r. k. 346-348)

W dniu 20 maja 2021 r. pozwana złożyła oświadczenie o rozliczeniu Subwencji Finansowej.

( dowód : oświadczenie k. 70-71v)

W toku następczej weryfikacji oświadczenia złożonego przez pozwaną jako Beneficjenta, dokonywanej na podstawie § 3 ust 6. Regulaminu, PFR ustalił, że pozwana spółka jest powiązana z podmiotami tworzonej przez siebie grupy kapitałowej, w tym jest powiązana z następującymi podmiotami: (...) sp. z o.o., (...) S.A. (...) sp. z o.o., E. sp. z o.., (...) sp. z o.o. PFR ustalił również, że pozwana wraz z podmiotami z nią powiązanymi w okresie co najmniej 2 pełnych lat obrotowych przed złożeniem wniosku o subwencję zatrudniała więcej niż 250 pracowników. W konsekwencji PFR ustalił, że na dzień złożenia wniosku o subwencję pozwana nie posiadała statusu mikro, małego, średniego przedsiębiorcy (MŚP) w rozumieniu § 10 ust. 3 Regulaminu i Załącznika I do Tymczasowych Ram Pomocy.

L.P.	Charakter powiązania z pozwaną	Dane podmiotu powiązanego
1.	Posiadanie przez pozwaną 100% udziałów w tej spółce	(...) sp. z o.o. KRS (...) Ul. (...), (...)-(...) S.
2.	Posiadanie przez pozwaną 100% udziałów w tej spółce	(...) Przedsiębiorstwo (...) S.A. KRS (...) Ul.(...), (...)-(...) S.
3.	Posiadanie przez pozwaną 83,52% udziałów w tej spółce	(...) sp. z o.o. KRS (...) Ul. (...), (...)-(...) S.
4.	Posiadanie przez pozwaną 66% udziałów w tej spółce	(...) sp. z o.o. KRS (...) Ul. (...). (...)-(...) K.
5.	Posiadanie przez pozwaną 100% udziałów w tej spółce	(...) sp. z o.o. KRS (...) Ul. (...), (...)-(...) K.

( dowód : KRS pozwanej oraz spółek powiązanych k. 77-111v, informacje i objaśnienia do skonsolidowanego sprawozdania finansowego k. 113-130)

W piśmie z 6 grudnia 2023 r., skierowanym do pozwanej, PFR wezwała do zwrotu całej otrzymanej na podstawie Umowy Subwencji kwoty subwencji finansowej wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia następującego po upływie czternastego Dnia Roboczego od dnia otrzymania przez Beneficjenta kwoty subwencji do dnia zapłaty. W uzasadnieniu pisma powódka poinformowała, że Beneficjent został zidentyfikowany jako podmiot powiązany ze wskazanymi przedsiębiorcami:

1.  (...) Sp. z o.o., NIP (...);

2.  (...) S.A., NIP (...);

3.  (...) Sp. z o.o., NIP (...);

4.  (...) Sp. z o.o., NIP (...);

5.  (...) Sp. z o.o., NIP (...).

Zgodnie z ogólnodostępnymi danymi beneficjent wraz z przedsiębiorcami powiązanymi w:

- 2017 roku zatrudniali średnio 275 pracowników;

- 2018 roku zatrudniali średnio 282 pracowników;

- 31 grudnia 2019 roku zatrudniali 267,3 pracowników.

Z powyższych danych wynika, że beneficjent przy uwzględnieniu przedsiębiorstw powiązanych nie może być uznany ani za Mikroprzedsiębiorcę, ani za MŚP. Jednocześnie wskazano, że poza wyżej wymienioną okolicznością PFR zidentyfikował, że w ramach grupy kapitałowej doszło do przekroczenia limitu pomocy publicznej dostępnego w ramach programu, który wyniósł równowartość złotych 800.000 EUR. Wezwanie doręczono pozwanej 8 grudnia 2023 r.

( dowód : wezwanie do zapłaty wraz z potwierdzeniem odbioru k. 73-75)

W dniu 11 grudnia 2023 r. pozwana spółka wniosła o umorzenie subwencji PFR.

( dowód : wniosek o umorzenie subwencji k. 319)

W odpowiedzi, w piśmie z 14 grudnia 2023 r. skierowanym do PFR, pozwana spółka oświadczyła, że nie zgadza się z przedstawioną przez PFR argumentacją i zakwestionowała żądanie zwrotu subwencji, wnosząc o odstąpienie od tego zwrotu i rozliczenie subwencji zgodnie ze złożonym przez spółkę wnioskiem. W dalszej części pisma pozwana spółka przedstawiła okoliczności złożenia wniosku o subwencję oraz wskazała na informacje, jakie umieszczone były, na moment składania wniosku, na oficjalnej stronie PFR, jako podstawy złożenia swojego wniosku.

( dowód : pismo z 14.12.2023 r. k. 317-318)

W Wystąpieniu Pokontrolnym z 2023 r., dotyczącym efektu wybranych działań państwa podejmowanych w celu łagodzenia skutków epidemii w gospodarce, dotyczącym programu rządowego „Tarcza Finansowa 1.0”, Najwyższa Izba Kontroli wskazała m.in., że w dokumentach wykonawczych dla programu Tarcza 1.0 PFR nie ustalił jednoznacznych zasad określania statusu przedsiębiorstwa, co miało istotny wpływ na kwalifikowanie podmiotów do skorzystania ze wsparcia i określenia kwoty subwencji finansowej. Spowodowało to m.in., że niektórzy przedsiębiorcy wnioskujący o przyznanie środków nie byli w stanie prawidłowo określić swojego statusu jako podmiotu uprawnionego do skorzystania z pomocy. Według NIK, PFR wprowadził do Regulaminu Programu Tarcza 1.0 definicję „mikroprzedsiębiorcy” oraz „MŚP” odmienne od przyjętej w załączniku do uchwały Rady Ministrów numer 50/2020 z 27 kwietnia 2020 r. i decyzji KE, co w ocenie NIK było działaniem nielegalnym. Przy konstrukcji Regulaminu Programu Tarcza. 1.0 PFR zastosował odmienne metodyki obliczania liczby pracowników - jedną na potrzeby ustalenia statusu przedsiębiorcy, inną zaś dla ustalenia należnej kwoty subwencji. Różna była treść, oświadczenie o statusie przedsiębiorcy zawartego we wniosku o subwencję finansową PFR od treści jednego z oświadczeń zawartych w umowie subwencji finansowej, opracowanej na podstawie oświadczenia złożonego we wniosku.

( dowód : Wystąpienie Pokontrolne NIK k. 405-440)

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o wyżej wymienione dokumenty załączone do pozwu i dalszych pism procesowych, a także niekwestionowane stanowiska stron (np. fakt zawarcia umowy subwencji finansowej, kwoty udzielonej subwencji) . Sąd dał wiarę dowodom z dokumentów, ponieważ ich autentyczność nie budziła najmniejszej wątpliwości pod względem wiarygodności. Strony nie kwestionowały ani ich ważności, ani ich treści. Ponadto dokumenty te wzajemnie ze sobą korelowały, pozwalając stworzyć chronologiczny i spójny obraz stanu faktycznego sprawy.

Podstawą ustalonego w sprawie stanu faktycznego były również zeznania przesłuchanego w sprawie świadka K. S. , które Sąd ocenił jako wiarygodne. Z zeznań tego świadka wynika, że pozwana złożyła wniosek o subwencję w dniu 30 kwietnia 2020 r. Następnie otrzymała informację, że popełniła kilka błędów, m.in. w zakresie ilości zatrudnianych pracowników, tj. że zatrudnia 97 a nie 96 pracowników. Po wniesieniu poprawek w dniu 5 maja pozwana otrzymała subwencję. Świadek dodał, że spółka została zweryfikowana i nie były brane pod uwagę spółki zależne; PFR weryfikował wniosek i przelał środki na konto. Z zeznań świadka wynika również okoliczność, że kojarzy kwestionariusz zamieszczony na stronie powoda oraz że przed złożeniem wniosku uzyskał informację, że pozwana działa jako małe i średnie firmy. Świadek dodał, że składaniu wniosku o subwencję towarzyszył pośpiech, który wynikał z COVID-u, sytuacja była nerwowa, a także że pozwana nie była informowana, że zasady kwalifikowania przedsiębiorstw zmieniły się.

Przy ustaleniu stanu faktycznego Sąd miał również na względzie dowód z przesłuchania stron – z ograniczeniem do przesłuchania przedstawiciela pozwanej spółki. Przesłuchana za pozwaną M. Z. zeznała, że osobiście dokonywała analizy wniosku i kryteriów, a także wszystkich dokumentów, które były na stronie PFR. Dodała również, że kontaktowała się z infolinią PFR oraz że kilka osób uczestniczyło w dowiadywaniu się, jak wypełnić wniosek. Przesłuchana za pozwaną M. Z. zeznała, że wszystkie dokumenty świadczyły o tym, że dotyczą przedsiębiorcy jednostkowego; dodała, że na moment podejmowania decyzji o finansowaniu regulamin był na stronie PFR, nie było informacji o zmianie zasad. Przedstawicielka pozwanej spółki potwierdziła również, że wniosek złożony 30 kwietnia zawierał drobne błędy – chodziło o różnice w zatrudnieniu; była różnica w jednej osobie, PFR zweryfikował 96 albo 97 osób. Nie było informacji od PFR, że status jest błędny.

Na rozprawie w dniu 9 grudnia 2024 r. Sąd postanowił pominąć wniosek o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka A. K., a także o przeprowadzenie dowodu z dokumentu „wniosku notyfikacyjnego złożonego przez UOKiK w odniesieniu do Tarczy Finansowej 1.0”, mając na względzie, że dowody te miały wykazać fakty nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Na rozprawie w tym samym dniu Sąd postanowił pominąć wniosek pozwanej o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego mając na względzie, że miał on wykazać fakt nieistotny dla rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Powództwo podlegało oddaleniu w całości.

W niniejszej sprawie powódka domagała się zasądzenia od pozwanej kwoty 3.500.000 zł wraz z odsetkami, tytułem zwrotu powódce nienależnie uzyskanej przez pozwaną kwoty Subwencji Finansowej w ramach programu rządowego „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Małych i Średnich Firm” (tarcza Finansowa 1.0). Powódka argumentowała, że pomimo jasno określonych warunków programu, pozwana zdecydowała się na udział w nim, chociaż dyskwalifikował ją fakt, że ze względu na istnienie powiązania kapitałowo i/lub osobowego z innymi podmiotami nie należała do grupy mikro, małych lub średnich przedsiębiorstw.

Strona pozwana, przecząc żądaniu pozwu wskazywała, że sporządziła i złożyła wniosek o subwencję na podstawie dokumentów, wyjaśnień i prezentacji zamieszczonych na oficjalnej stronie internetowej PFR. Według dostępnych na stronie internetowej PFR informacji pozwana była uprawniona i spełniała warunki do ubiegania się o subwencje finansową.

W sprawie bezsporny był fakt złożenia przez pozwaną spółkę wniosku o przyznanie Subwencji Finansowej oraz złożenia w nim oświadczeń o treści, które skutkowały wydaniem przez PFR Decyzji o wypłacie subwencji w całości co do wnioskowanej wysokości. Poza sporem stron był również fakt złożenia przez powódkę wniosku o umorzenie subwencji finansowej.

Mając na względzie ustalony w sprawie stan faktyczny oraz stanowiska procesowe stron postępowania, rozważania prawne w niniejszej sprawie rozpocząć należy od kilku uwag natury ogólnej. Przede wszystkim wskazać należy, że zawarta przez strony umowa podlega reżimowi właściwemu dla umów prawa cywilnego. Kwalifikacja umowy o subwencję przyznawanej przez PFR była przedmiotem rozważań w orzecznictwie sądów administracyjnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 5 października 2021 r. wydanym w sprawie o sygn. I GSK 1154/21 wskazał, że Polski Fundusz Rozwoju nie został wyposażony ani przez ustawę, ani też przez porozumienie wydane na podstawie przepisów ustawy do podejmowania czynności o charakterze władczym, a działania Funduszu polegające na odmowie prawa do wypłaty nie ma charakteru publicznoprawnego. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny, w rozpatrywanym przypadku mamy do czynienia z tzw. prywatyzacją zadań publicznych, gdyż zadania administracji publicznej realizuje podmiot znajdujący się poza strukturami administracji. W ocenie NSA spostrzeżenie to nie oznacza jednak, że doszło tu również do wyposażenia PFR w możliwość działania w formie decyzji administracyjnej. Co więcej, należy dojść do wniosku, że nie doszło tu również do wyposażenia tego podmiotu w jakąkolwiek formę działania władczego w sferze stosunków administracyjnoprawnych. W dalszej części przywołanego orzeczenia NSA wskazał, że m.in. z Regulaminu ubiegania się o udział w programie rządowym "Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju Małych i Średnich Firm" wynika w sposób niebudzący wątpliwości, że realizacja zadań publicznych następuje w tym przypadku w sferze stosunków cywilnoprawnych, bez wyposażenia PFR w jakiekolwiek kompetencje do działania władczego. Z przytoczonego stanowiska należy wywodzić istotne konsekwencje w sferze oceny roszczenia o zwrot świadczenia wypłaconego przez powodową spółkę na rzecz pozwanej. Jeżeli bowiem powódka zawierając umowę o subwencję, przyjmując i rozpatrując wniosek o udzielenie subwencji finansowej, a następnie wypłacając subwencję, nie działa w ramach uprawnień władczych charakterystycznych dla stosunków publicznoprawnych, to działa w sferze cywilnoprawnej i wówczas dla oceny jej roszczenia winny znaleźć zastosowanie nie tylko wskazane przez PFR zapisy Regulaminu "Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju Małych i Średnich Firm", czy wskazane alternatywnie przepisy art. 415 k.c., jak również art. 405 w zw. z art. 410 § 1 k.c., ale w pierwszej kolejności naczelne zasady prawa cywilnego odnoszące się do umów. Warto wskazać, że w cytowanym wyżej postanowieniu z 5 października 2021 r. NSA dostrzegł, że w przypadku umów o subwencję strony umowy nie korzystają tylko w pełni z zasady swobody kontraktowej, gdyż ostatecznie postanowienia umowy zdeterminowane są przede wszystkim postanowieniami Regulaminu. Inne zasady prawa cywilnego odnoszące się do prawa umów nie doznają jednak ograniczeń.

W świetle powyższych uwag jako bezzasadne należy ocenić stanowisko strony pozwanej co do istnienia podstaw do odrzucenia pozwu z uwagi na to, że droga sądowa jest niedopuszczalna. W ocenie Sądu brak jest uzasadnionych wątpliwości co do cywilnego charakteru roszczenia zgłoszonego przez powódkę.

Przechodząc zaś do meritum sprawy zaznaczenia wymaga, że powódka wskazywała jako podstawę roszczenia o zwrot wypłaconego pozwanej świadczenia pieniężnego zapisy Umowy o subwencję (§ 3 ust. 6 Umowy subwencji) i Regulaminu ubiegania się o udział w programie rządowym „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Małych i Średnich Firm” (§ 3 ust. 6 i § 11 ust. 13). Cechą wspólną zapisów umownych, w których powódka dopatruje się zasadności swojego roszczenia, jest przyznanie jej uprawnienia do żądania zwrotu subwencji od beneficjenta w przypadku złożenia przez wnioskującego o przyznanie pomocy finansowej nieprawdziwych oświadczeń bądź nieprawdziwych informacji. Powódka stała na stanowisku, że pozwana składając wniosek o udzielenie subwencji podała informacje nieprawdziwe lub złożyła nieprawdziwe oświadczenia w zakresie tego, że jest przedsiębiorcą posiadającym status MŚP oraz spełnia kryterium poziomu zatrudnienia. Powódka wykazywała, że w toku następczej weryfikacji oświadczenia złożonego przez pozwaną jako Beneficjenta ustaliła, że pozwana spółka jest powiązana z podmiotami tworzonej przez siebie grupy kapitałowej, w tym jest powiązana z następującymi podmiotami: (...) sp. z o.o., (...) S.A. (...) sp. z o.o., E. sp. z o.., (...) sp. z o.o., a także że pozwana wraz z podmiotami z nią powiązanymi w okresie co najmniej 2 pełnych lat obrotowych przed złożeniem wniosku o subwencję zatrudniała więcej niż 250 pracowników. W konsekwencji powódka wskazywała, że na dzień złożenia wniosku o subwencję pozwana nie posiadała statusu mikro, małego, średniego przedsiębiorcy (MŚP) w rozumieniu § 10 ust. 3 Regulaminu i Załącznika I do Tymczasowych Ram Pomocy. Poczynione w toku niniejszego postępowania ustalenia faktyczne potwierdziły powyższe dane dotyczące pozwanej spółki, jednakże kluczowe dla rozstrzygnięcia sprawy okazały się okoliczności faktyczne, które miały miejsce jeszcze przed złożeniem przez pozwaną spółkę wniosku o udzielenie subwencji.

W tym miejscu podkreślenia wymaga, że program rządowy „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju Małych i Średnich Firm" został wprowadzony w związku z potrzebą udzielenia pomocy przedsiębiorcom dotkniętym negatywnymi skutkami epidemii COVID-19. Dla przypomnienia wskazać należy, że z uwagi na zaistniałe okoliczności związane z ogólnoświatową epidemią COVID-19, od 20 marca 2020 r. do 16 maja 2022 r. obowiązywał w Polsce stan epidemii. Po raz pierwszy na tak wielką skalę mieliśmy do czynienia z ograniczeniami zarówno w sferze gospodarczej, jak i społecznej. W przeciągu kilku tygodni organy Państwa podjęły decyzje o zamknięciu szkół, lokali usługowych i gastronomicznych, a w kolejnym etapie obostrzeń nawet o ograniczeniu spotkań poza rodziną do dwóch osób. Wprowadzone obostrzenia w zakresie możliwości podróżowania czy spotykania się z innymi ludźmi dotknęły niemalże wszystkie branże gospodarki, skutkując niemalże natychmiastowymi spadkami czy ograniczeniami prowadzenia wszelkiej działalności gospodarczej (zarówno tej w dużych przedsiębiorstwach, jak i tej prowadzonej w ramach mniejszych działalności gospodarczych). Leżący u podstaw sporu w niniejszej sprawie program rządowy - Tarcza Finansowa, którego celem była ochrona miejsc pracy oraz uniknięcie masowych upadłości przedsiębiorców, stanowił niejednokrotnie szansę na uratowanie prowadzonej przez przedsiębiorców działalności gospodarczej, zwłaszcza że w tamtym czasie, kiedy nie wiadomo było, jak dalej potoczy się sytuacja związana z epidemią COVID-19, w tym jak długo będą trwały wprowadzone ograniczenia ani jakie ewentualnie dalsze ograniczenia zostaną wprowadzone na terenie kraju. Wracając do kwestii związanych bezpośrednio z przedmiotem sporu w niniejszej sprawie wskazać należy, że w zaistniałej w tamtym czasie nadzwyczajnej sytuacji, w dniu 29 kwietnia 2020 r. uruchomiony został program rządowy Tarcza Finansowa 1.0. Jeszcze przed uruchomieniem możliwości składania wniosków o udzielenie Subwencji Finansowej w ramach tego programu, na oficjalnej stronie powodowej spółki pojawiły się informacje dotyczące tego programu, w tym kręgu podmiotów uprawnionych do ubieganie się o udzielenie subwencji. W toku niniejszego postępowania strona pozwana wykazała, że w zamieszczonym na oficjalnej stronie internetowej PFR dokumencie pod nazwą „Najczęściej zadawane pytania (Kwestionariusz)” z 29 kwietnia 2020 r., a więc z dnia, w którym rozpoczęto przyjmowanie wniosków o subwencje, w pkt 2.4. zawarte było pytanie: Czy na potrzeby weryfikacji statusu mikrofirmy i MŚP należy uwzględnić wartości zatrudnienia, przychodów i sumy bilansowej właściciela lub spółek zależnych wnioskodawcy? Na tak zadane pytanie została udzielona odpowiedź: Kryterium skali zatrudnienia oraz skali finansowej odnosi się wyłącznie do przedsiębiorcy bez uwzględnienia jego właściciela i spółek zależnych. Strona pozwana wykazała również, że na tej samej oficjalnej stronie internetowej PFR pojawiła się prezentacja pn: „Tarcza Finansowa PFR dla Firm i Pracowników” opracowana przez E. K., opatrzona opisem: „wersja 23.04.2020”, w której zawarte było takie samo pytanie i taka sama odpowiedź. W oparciu o te informacje, zamieszczone na stronie internetowej powódki, pozwana spółka przygotowała stosowny wniosek o udzielenie subwencji finansowej, który następnie złożyła w dniu 30 kwietnia 2020 r. Po wstępnej analizie wniosku i uzyskaniu od PFR informacji o kilku drobnych błędach, w tym m.in. co do liczby zatrudnianych pracowników, poprawiony wniosek pozwanej spółki ponownie został złożony. W dniu 5 maja 2020 r. pomiędzy powódką a pozwaną zawarta została umowa subwencji finansowej nr (...)SP, na mocy której PFR udzielił pozwanej subwencji w pełnej wnioskowanej kwocie, tj. 3.500.000 zł. Dopiero kilka dni później, bo 11 maja 2020 r., w Dzienniku Gazeta Prawna pojawił się artykuł informujący o tym, że zamieszczono na oficjalnej stronie PFR informacje dotyczące wyjaśnienia, że „dla określenia statusu mikro lub małego i średniego przedsiębiorcy należy brać pod uwagę łączną liczbę pracowników oraz łączną kwotę rocznego obrotu i sumy bilansowej podmiotów”. Z przedmiotowego artykułu wynikało, że Fundusz podkreślił, że w tym zakresie należy kierować się regulaminem ubiegania się o udział w programie rządowym Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw. Jego treść, jak wskazywał PFR – nie zmieniła się od momentu publikacji 29 kwietnia 2020 r. Z publikacji tej wynika, że określając status mikroprzedsiębiorcy lub MSP, beneficjent jest zobowiązany zweryfikować, czy zachodzą po jego stronie powiązania w ramach relacji łączących go z innymi przedsiębiorstwami, między innymi w ramach grup kapitałowych i w razie konieczności sumować dane dotyczące przedsiębiorstw z nim powiązanych. Na problem związany ze zmianą definicji podmiotów uprawnionych do ubiegania się o subwencję finansową w ramach Tarczy Finansowej 1.0. zwrócono uwagę również w artykule zatytułowanym „W tarczy finansowej definicje zmienią się z dnia na dzień”, opublikowanym w portalu prawo.pl w dniu 5 maja 2020 r. Wskazano w nim, że z treści decyzji KE zatwierdzającej tarczę finansową dla MŚP jasno wynika, że pomoc w jej ramach miała być kierowana do przedsiębiorców posiadających status MŚP w rozumieniu prawa polskiego, a nie prawa unijnego. Zastosowanie unijnej definicji zawęża krąg uprawnionych do wsparcia.

Już tylko przywołane wyżej artykuły prasowe dają zewnętrznemu obserwatorowi podstawę do przyjęcia za uzasadnione twierdzenia, że na dzień rozpoczęcia przyjmowania przez PFR wniosków o subwencję finansową, nie było jasno i precyzyjnie określone, jaki podmiot może ubiegać się o dofinansowanie działalności w ramach programu rządowego Tarcza Finansowa 1.0. Wnioski te zostały potwierdzone również w raporcie Najwyższej Izby Kontroli z 2023 r., w którym jasno wskazano, że w dokumentach wykonawczych dla programu Tarcza 1.0 PFR nie ustalił jednoznacznych zasad określania statusu przedsiębiorstwa, co miało istotny wpływ na kwalifikowanie podmiotów do skorzystania ze wsparcia i określenia kwoty subwencji finansowej. Spowodowało to m.in., że niektórzy przedsiębiorcy wnioskujący o przyznanie środków nie byli w stanie prawidłowo określić swojego statusu jako podmiotu uprawnionego do skorzystania z pomocy. Według NIK, PFR wprowadził do Regulaminu Programu Tarcza 1.0 definicję „mikroprzedsiębiorcy” oraz „MŚP” odmienne od przyjętej w załączniku do uchwały Rady Ministrów numer 50/2020 z 27 kwietnia 2020 r. i decyzji KE, co w ocenie NIK było działaniem nielegalnym. Bez znaczenia przy tym pozostaje fakt, na który wskazywała strona powodowa, że przywołany raport NIK nie został przyjęty przez Sejmową Komisję do Spraw Kontroli Państwowej. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie powziął żadnych wątpliwości co do rzetelności wniosków płynących z tego raportu NIK, a i strona powodowa, poza wskazaniem samego faktu nieprzyjęcia raportu przez Komisję, nie zdołała skutecznie zakwestionować ustaleń NIK.

Skoro zatem w niniejszej sprawie wykazane zostało przez stronę pozwaną, że na oficjalnej stronie internetowej PFR, jeszcze przed rozpoczęciem przyjmowania wniosków o subwencję, tj. w czasie, kiedy przedsiębiorcy analizowali swoją sytuację w kontekście możliwości skorzystania z przedmiotowego programu, a jednocześnie w czasie, kiedy podejmowali decyzję o tym, że spełniają warunki do ubiegania się dofinansowania i przygotowywali dane finansowe niezbędnych do złożenia wniosku o subwencję, powódka jako podmiot wyłącznie odpowiedzialny za prowadzenie programu Tarcza Finansowa 1.0, umieściła na swojej stronie internetowej informacje (publikacje w formie „pytania i odpowiedzi”, prezentacje itp.) z których wynika, w jaki sposób należy uwzględnić wartość zatrudnienia, przychodów i sumy bilansowej właściciela lub spółek zależnych wnioskodawcy, to winna jest ponosić skutki wynikające z publikacji takich materiałów, przynajmniej co do podmiotów, które złożyły wnioski o subwencje w okresie od momentu publikacji tych materiałów na stronie PFR aż do czasu poinformowania odbiorców o dokonanej zmianie w tym zakresie. Powodowa spółka w analizowanym okresie była bowiem podmiotem, który winien był przedstawiać rzetelne i jasne informacje co do warunków udzielania subwencji, a już w szczególności co do precyzyjnego i nie budzącego wątpliwości określenia kręgu podmiotów, które z takiej formy pomocy mogły skorzystać. Oczywiście nie bez znaczenia w tym kontekście jest fakt, że powodowa spółka jest spółką z udziałem Skarbu Państwa, której powierzono Realizację programu rządowego „Tarcza finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla małych i średnich firm". Tym bardziej zatem, jako podmiot o szczególnym ustawowym umocowaniu, nie tylko spoczywał na nim obowiązek jasnego określania wymagań programu, ale ciążyła również odpowiedzialność związana z budowaniem i pogłębianiem zaufania obywateli do instytucji (podmiotów) państwowych. Nie może również umknąć uwadze fakt, że Tarcza Finansowa 1.0 była nowym, wcześniej niefunkcjonującym programem rządowym. Okoliczności jego wprowadzenia, a także fakt, że była to pierwsza edycja tego programu, pociągały za sobą choćby te skutki, że przedsiębiorcy czy też eksperci/doradcy nie byli jeszcze zaznajomieni z zasadami funkcjonowania programu, jego specyfiką czy też oczekiwanym przez PFR rozumieniem ustalonych definicji. Wiarygodne informacje w tym zakresie winny były pochodzić przede wszystkim od podmiotu odpowiedzianego za prowadzenie programu, a więc od PFR. Obowiązkom tym powódka jednak nie sprostała, a wykazany przez stronę pozwaną chaos i dezinformacja nie mogą obciążać podmiotów, do których program ten był kierowany. Modelowym przykładem może być tu regulacja zawarta w ustawie Prawo zamówień publicznych, która również dotyczy relacji Państwo – przedsiębiorca. Tam w art. 135 PZP, który dotyczy wyjaśnień do treści SWZ, zdecydowano, iż wyjaśnienia muszą być najpóźniej na 4 dni przed terminem składania ofert. W orzecznictwie wskazuje się, że wyjaśnienia treści SWZ stanowią uszczegółowienie, ewentualnie doprecyzowanie opisu zawartego w SWZ. Udzielone odpowiedzi i wprowadzone zmiany treści SWZ są wiążące dla stron i stanowią autentyczną wykładnię postanowień SWZ (wyrok KIO z 13 marca 2023 r., sygn. KIO 527/23, wyrok KIO z 16 września 2022 r., KIO 2310/22). Powyższe przypomina nieco opisane wyżej pytania i odpowiedzi zamieszczone na stronie internetowej PFR; zastosowanie podobnej regulacji jak w w/w art. 135 PZP zapobiegłoby zaskakiwaniu przedsiębiorców interpretacjami z dnia na dzień, w tym oczywiście ze sobą sprzecznymi.

W rozpoznawanej sprawie istotą sporu było również ustalenie, czy pozwana spółka, składając wniosek o przyznanie subwencji, złożyła nieprawdziwe oświadczenie lub podała nieprawdziwą informację. „Nieprawdziwy” to niezgodny z prawdą, nierzeczywisty, fałszywy. Z zasady zamiarem składającego nieprawdziwe oświadczenie jest wywołanie fałszywego obrazu rzeczywistości, wprowadzenie kogoś w błąd. Zdaniem Sądu, dla przypisania danemu oświadczeniu lub podanej informacji cechy nieprawdziwości, musi ona się poddawać testowi prawdy-fałszu. Nie będzie zatem informacją nieprawdziwą okoliczność ocenna, poddająca się wykładni czy różnie rozumiana, w tym także w przepisach prawa.

W niniejszej sprawie poza sporem był fakt powiazania pozwanej ze wskazanymi podmiotami zależnymi; pozwana okoliczności tej nie kwestionowała. Również poziom zatrudnienia pozwanej spółki i podmiotów z nią powiązanych nie budził wątpliwości i nie był kwestionowany. U podstaw sporu stron leżała jedynie kwestia interpretacji zapisów regulujących zasady udzielania subwencji finansowej, która jak opisano wyżej, nie była jednoznaczna. Uzupełniająco dodać należy, że zarówno Regulamin, jak i wniosek o udzielenie subwencji, pochodziły od strony powodowej. Sama zaś umowa subwencji miała charakter umowy adhezyjnej. PFR określał jednostronnie nie tylko istotne, ale wszystkie postanowienia umowy, bez możliwości wprowadzenia modyfikacji przez wnioskującego o pomoc finansową. To z kolei oznacza, że ryzyko wątpliwości wynikających z niejasnych postanowień umowy, nie dających usunąć się w drodze wykładni, powinna ponieść strona, która zredagowała umowę.

Zgodnie treścią z art. 5 k.c., nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Przywołany przepis reguluje instytucję nadużycia prawa podmiotowego, w ogólnym zaś kontekście określa zasadniczą regułę wykonywania praw podmiotowych ("czynienia ze swego prawa użytku"). Wykonywanie prawa podmiotowego jest przejawem możności postępowania uprawnionego w określony sposób i polega na dopuszczalnym zachowaniu się w określony przez normy prawne sposób. Takie zachowanie się uprawnionego przybierać może postać czynności prawnych lub faktycznych. Elementem pojęcia prawa podmiotowego jest możność postępowania, stąd z wykonywaniem prawa podmiotowego możemy mieć do czynienia zarówno wtedy, kiedy podmiot uprawniony podejmuje jakieś działania, jak i wtedy, gdy zachowuje się biernie i nie wykonuje żadnych działań. Przewidziana w przywołanym przepisie norma jest jednym z przejawów realizacji postulatu prawa słusznego (sprawiedliwego) i podstawą rekonstrukcji zasady słuszności jako zasady podstawowej prawa cywilnego. W przepisie tym ustawodawca uregulował ujemne konsekwencje (sankcję cywilnoprawną) będące następstwem zachowań naruszających normę prawną (zakaz z art. 5 k.c.) oraz określone normy (reguły postępowania w społeczeństwie) - moralne, etyczne i obyczajowe. Postulat prawa słusznego i zasady wykonywania praw podmiotowych określone zostały poprzez zawarcie w treści przepisu art. 5 k.c. klauzul generalnych odsyłających do zasad współżycia społecznego i społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa - jako kryteriów sądowej oceny nadużycia prawa podmiotowego. Jak słusznie wskazał Sąd Apelacyjny w Warszawie, przez zasady współżycia społecznego należy rozumieć reguły postępowania ludzkiego, niebędące regułami prawnymi i konstruowane na podstawie ocen o charakterze moralnym o dostatecznym stopniu utrwalenia w społeczeństwie. Zasady współżycia społecznego powinny być utożsamiane z zasadami etycznego postępowania (tak w wyroku z 18.12.2019 r., sygn. V ACa 110/19). W ocenie Sądu, objęte pozwem w niniejszej sprawie roszczenie powódki tak sformułowane zasady narusza, a wniesione powództwo należy ocenić jako nadużycie prawa. Sąd ustalił bowiem w toku postępowania dowodowego, że w czasie, kiedy pozwana spółka podejmowała decyzję i analizowała możliwość ubiegania się o subwencję finansową z programu Tarcza Finansowa 1.0, tj. na koniec kwietnia 2020 r., powódka zamieściła na swojej oficjalnej stronie internetowej informacje (w tym m.in. „pytania i odpowiedzi” oraz prezentacje), z których wynikało, że pozwana spółka należy do kręgu podmiotów uprawnionych do ubiegania się o udzielenie subwencji (co potwierdzają załączone do sprzeciwu od nakazu zapłaty wydruki tych informacji). Następnie już po dokonaniu analizy przez pozwaną możliwości ubiegania się o subwencję finansową, przygotowaniu wszelkich niezbędnych danych i złożeniu wniosku o subwencję, PFR dokonał zmiany tych informacji, i co istotne, nie informując pozwanej o tej zmianie. Co więcej, po weryfikacji przez PFR wniosku pozwanej, strony zawarły umowę subwencji, na podstawie której PFR przyznała i wypłaciła pozwanej całą wnioskowaną kwotę subwencji. Dopiero po zawarciu tejże umowy PFR zajęła oficjalne i jasne stanowisko w zakresie określenia, w jaki sposób interpretować należy kryterium posiadania przez podmioty ubiegające się o subwencje statusu MŚP. Takie działanie powódki, w ocenie Sądu nie zasługuje na ochronę. Nie sposób bowiem ocenić jako zgodnego z zasadami współżycia społecznego zachowania strony, która najpierw informuje i utwierdza kontrahenta o istnieniu możliwości skorzystania przez niego z subwencji finansowej w ramach programu Tarcza Finansowa 1.0, zawiera następnie taką umowę w oparciu o podane przez kontrahenta informacje, aby następnie, w toku następczej weryfikacji oświadczeń złożonych we wniosku o udzielenie subwencji, dokonać ich analizy w oparciu o zmienioną już po złożeniu wniosku, interpretację tych oświadczeń i żądać zwrotu wypłaconego świadczenia. Takie zachowanie sprzeczne jest z zasadą lojalności kontraktowej. Nie bez znaczenia w tym kontekście pozostaje pozycja powodowej spółki jako strony tego kontraktu. Powódka, której jedynym akcjonariuszem jest Skarb Państwa, jest zatem niejako zastępcą Skarbu Państwa w zakresie realizowania programu pomocy finansowej, której celem było zniwelowanie skutków pandemii Covid-19 w szeroko pojmowanym obrocie gospodarczym. Powódka na mocy upoważnienia Skarbu Państwa dysponowała środkami publicznymi. Podmioty ubiegające się o zawarcie umowy o subwencję finansową, zwłaszcza w sytuacji trwającej epidemii COVID-19, mogły postrzegać powódkę jako podmiot wysoce profesjonalny, godny zaufania, a działania i decyzje powódki jako przejaw woli Państwa. Również publikowane przez powódkę na jej oficjalnej stronie internetowej informacje, zwłaszcza przy pierwszej edycji programu, były niewątpliwie odbierane przez potencjalnych beneficjentów (a jak wynika z załączonych publikacji prasowych – również przez ekspertów) jako wysoce wiarygodne, o ile nie jako wyłącznie wiarygodne. W wyniku tego, jak sama wskazywała strona powodowa, wnioski o przyznanie subwencji już w pierwszych dniach trwania programu złożyło wiele podmiotów, kierując się informacjami zamieszczonymi przez PFR na stronie internetowej. Nie można przy tym stracić z pola widzenia faktu, że celem programu i wypłacenia subwencji było udzielenie pomocy finansowej branżom dotkniętym skutkami pandemii C.-19, w szczególności utrzymanie przez przedsiębiorców zatrudnienia pracowników (nie zaś doprowadzanie tych przedsiębiorców do stanu upadłości, co prawdopodobnie stałoby się w omawianym przypadku, co jasno wyjaśniła strona pozwana na rozprawie). Istotne jest przy tym, w toku niniejszego postępowania nie budziło wątpliwości, że pozwana spółka wykorzystała przyznaną subwencję właśnie na te cele – wypłaty wynagrodzeń pracownikom i utrzymania zatrudnienia. W konsekwencji spełniony został cel, dla którego sporne świadczenie zostało ustanowione i przyznane pozwanej. W okolicznościach niniejszej sprawy Sąd nie ma wątpliwości, że pozwana działała w zaufaniu do opublikowanych przez PFR informacji oraz że otrzymaną subwencję będzie mogła rozliczyć zgodnie z umową, o co zresztą wnioskowała. Stosując się do przedstawionych przez PFR jeszcze przed złożeniem wniosku o udzielenie subwencji informacji, a następnie postanowień zawartej umowy, pozwana miała prawo oczekiwać, że powódka nie będzie żądała zwrotu przyznanego świadczenia, zarzucając złożenie nieprawdziwych oświadczeń. Jeszcze raz podkreślić wypada, że PFR sama na swojej stronie internetowej zamieściła przyjętą przez pozwaną do złożenia wniosku o subwencję interpretację kryterium statusu mikrofirmy i MŚP. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, nawet gdyby uznać, że zaistniały przewidziane w umowa przesłanki do zwrotu kwoty subwencji, roszczenie powódki należało uznać za nadużycie prawa w rozumieniu art. 5 k.c. Mając na względzie powyższe roszczenie powódki podlegało oddaleniu w całości, o czym orzeczono w pkt 1 sentencji wyroku.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 102 k.p.c., nie obciążając powódki jako strony przegrywającej sprawę kosztami postępowania. Sąd miał na względzie charakter niniejszej sprawy oraz fakt, że powódka mogła być subiektywnie przekonana o słuszności swojego żądania, które nie mogło zostać uwzględnione z uwagi na jego sprzeczność z art. 5 k.c.

sędzia Piotr Grzędziński

(...)