Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 lutego 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: sędzia Rafał Wagner

Protokolant: stażysta Aleksandra Sieńczewska

po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 2025 r. w Warszawie

na rozprawie sprawy z powództwa D. S. i T. S.

przeciwko Bankowi (...) S.A. z siedzibą w W.

o ustalenie i zapłatę

I.  ustala, że Umowa o (...) nr (...) sporządzona i zawarta w dniu 28 czerwca 2004 r. pomiędzy D. S. i T. S. a Bank (...) S.A. z siedzibą w W. jest nieważna;

II.  ustala, że Umowa o kredyt hipoteczny nr (...) (...) sporządzona w dniu 20 maja 2008 r., a zawarta w dniu 27 maja 2008 r. pomiędzy D. S. i T. S. a Bank (...) S.A. z siedzibą w W. jest nieważna;

III.  zasądza od Banku (...) S.A. z siedzibą w W. łącznie na rzecz D. S. i T. S.:

1)  kwotę 5 976,21 (pięć tysięcy dziewięćset siedemdziesiąt sześć i 21/100) zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 3 stycznia 2021 r. do dnia zapłaty,

2)  kwotę 25 953,43 (dwadzieścia pięć tysięcy dziewięćset pięćdziesiąt trzy i 43/100) CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 3 stycznia 2021 r. do dnia zapłaty;

IV.  oddala powództwo w pozostałym zakresie;

V.  zasądza tytułem zwrotu kosztów procesu od Banku (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz D. S. i T. S. łącznie kwotę w wysokości 11 834 (jedenaście tysięcy osiemset trzydzieści cztery) zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty.

Sędzia Rafał Wagner

Sygn. akt I C 1476/24

UZASADNIENIE

D. S. i T. S. (dalej także jako: strona powodowa, kredytobiorcy, konsumenci) w ostatecznie ukształtowanym żądaniu wnieśli przeciwko Bankowi (...) o:

- ustalenie, że Umowa o (...) Dom nr (...) sporządzona i zawarta w dniu 28 czerwca 2004 r. (dalej: „Umowa z 2004 r.”) pomiędzy powodami a pozwanym jest nieważna;

- zasądzenie od pozwanego solidarnie (ewentualnie łącznie) na rzecz powodów kwoty 77 748,41 PLN oraz 30 874,14 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 10 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty,

- ewentualnie na wypadek nieuznania żądania opisanego w p. I o ustalenie, że poniższe postanowienia Umowy z 2004 r. oraz Regulaminu kredytu mieszkaniowego (...) dla osób fizycznych w Bank (...) S.A. (dalej: "Regulamin") są bezskuteczne wobec powodów: § 2 Umowy z 2004 r., § 5 ust. 10 pkt. 1)-3) Regulaminu, § 8 ust. 5 i 6 Regulaminu, § 9 ust. 2. Regulaminu, § 10 ust. 4 Regulaminu, § 11 ust. 4 i 5 Regulaminu, § 12 ust. 4, 5 i 11 Regulaminu, § 13 ust. 4 Regulaminu oraz zasądzenie od pozwanego solidarnie (ewentualnie łącznie) na rzecz powodów 23 073,98 PLN wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 10 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty,

- ustalenie, że Umowa o kredyt hipoteczny nr (...) (...) sporządzona w dniu 20 maja 2008 r., a zawarta w dniu 27 maja 2008 r. (dalej: "Umowa z 2008 r.") przez powodów z pozwanym jest nieważna oraz zasądzenie od pozwanego solidarnie (ewentualnie łącznie) na rzecz powodów kwoty 65 045,59 PLN oraz 67 420,34 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 10 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty,

- ewentualnie, na wypadek nieuznania żądania opisanego w p. III o ustalenie, że poniższe postanowienia Umowy z 2008 r. są bezskuteczne wobec powodów: § 2 ust. 2 Umowy z 2008 r., § 4 ust. 6 Umowy z 2008 r., § 7 ust. 1 Umowy z 2008 r. oraz zasądzenie od pozwanego solidarnie (ew. łącznie) na rzecz powodów kwoty 94 098,37 PLN wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 10 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty,

- zasądzenie na rzecz powodów od pozwanego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych, oraz kosztów opłaty skarbowej w kwocie 102,00 PLN wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie licząc od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty na podstawie art. 98 § 1 ¹ k.p.c.

W ocenie powodów, zarówno umowa z 2004 r. jak i umowa z 2008 r. są nieważne ze względu na znajdujące się w ich treści klauzule abuzywne. Wobec tego powodowie mogą żądać od pozwanego banku zwrotu świadczeń nienależnych.

Pozwany Bank (...) S.A. z siedzibą w W. wniósł o oddalenie powództwa w całości kwestionując powództwo zarówno co do zasady, jak i co do wysokości. W ocenie pozwanego, umowy zawarte z powodami nie zawierają klauzul niedozwolonych i nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające uznanie ich za nieważne. Pozwany podniósł także zarzut przedawnienia roszczeń wskazując, że umowy zostały zawarte ponad 10 lat przed wytoczeniem powództwa. Nadto powód miał być należycie poinformowany o ryzykach związanych z zaciągnięciem kredytu powiązanego z kursem waluty obcej oraz sam posiadać wiedzę na temat ryzyka kursowego na skutek zawarcia umowy kredytowej w 2001 r. w innym banku w walucie euro.

Pozwany 30 października 2023 wystosował względem powoda T. S. dwa pisma, wzywając do spełnienia świadczenia poprzez zwrot kwot 602 280,00 zł oraz 181 751,30 zł mających odpowiadać nominalnej wysokości udostępnionych przez bank wartości kapitału na podstawie zawartych umów. (k. 787-790). Bank wytoczył także przeciwko powodom powództwo do Sądu Okręgowego w Siedlcach, który prowadzi w jego wyniku sprawę pod sygn. akt I C 2190/23 (k. 791-800).

W piśmie z dnia 28 listopada 2023 r. skierowanym do pozwanego powodowie złożyli oświadczenie o potrąceniu przysługujących im wierzytelności dochodzonych w pozwie z wierzytelnościami przysługującymi bankowi (k. 779-781).

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Umowa o (...)nr (...) (Umowa z 2004 r.)

28 czerwca 2004 roku M. S. (1) oraz T. S. zawarli z pozwanym Bankiem (...) o (...) nr (...) (k. 68-82). Strony postanowiły, że Bank udziela kredytobiorcy kredytu w wysokości 52 672,72 CHF, a kredytobiorca zobowiązuje się do jego wykorzystania zgodnie z warunkami umowy (§ 1. umowy). Bank udzielił kredytu na okres od 28 czerwca 2004 r. do 28 czerwca 2029 r. (§ 4. Umowy). Kredytobiorca zobowiązał się do spłaty kredytu wraz z odsetkami oraz opłatami i prowizjami wynikającymi z Umowy w wysokości określonej w Cenniku. Wysokość pierwszej miesięcznej kapitałowo-odsetkowej raty spłaty kredytu wynosiła 210,41 CHF, przy zastrzeżeniu postanowień Regulaminu w zakresie zmiany wysokości raty spłaty. Kredytobiorca jest obowiązany do utrzymywania środków na rachunku w Banku (...). Termin ostatniej raty spłaty przypada na dzień zakończenia Umowy tj. w dniu 28 czerwca 2029 r. Kredyt zostać miał spłacony w 300 ratach. O dotrzymywaniu terminu spłaty kredytu decyduje data wpływu środków na rachunek, o którym mowa wpływu środków na rachunek, o którym mowa w ust. 3. Kredytobiorca zobowiązał się zasilać co miesiąc rachunek, określony w ust. 3, środkami z tytułu wynagrodzenia. Strony postanowiły, iż opłaty i prowizje, o których mowa w ust. 1 będą pobierane w PLN z rachunku w Banku (...). Kredytobiorca otrzymać miał informację w wyciągu bankowym o wysokości spłaty raty, terminach spłaty oraz zmianie wysokości oprocentowania (§ 8 Umowy). Do czasu ustanowienia wszystkich docelowych zabezpieczeń wymienionych w § 9 ust. 1 umowy kredytobiorca zobowiązany był także do opłacenia prowizji za podwyższone ryzyko w wysokości 0,0833% kwoty kredytu, tj. w wysokości 133,45 PLN miesięcznie na warunkach określonych w regulaminie (k. 68-82).

Umowa z dnia 28 czerwca 2004 r. zmieniona była czterema aneksami. Przedmiotem aneksu nr (...) była zmiana płatności rat kredytu z 28 na 2 dzień każdego miesiąca począwszy od lutego 2005 r. ( k. 83). Aneks nr (...) wprowadzał jednomiesięczny okres karencji w spłacie raty kapitałowej w styczniu 2005 r. ( k. 84). Aneks nr (...) przewidywał podwyższenie kwoty kredytu o 11 632,42 CHF z przeznaczeniem na dokonanie remontu lokalu mieszkalnego powodów, przy spełnieniu przez powodów warunków szczegółowo opisanych w treści aneksu. Wzrostowi uległy także inne postanowienia umowne związane z zabezpieczeniem prawnym kredytu ( k. 85-87). Przedmiotem aneksu nr (...) było stworzenie możliwości spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej, a § 2 aneksu nr (...) wprowadzony został także nowy zapis odnoszący się do metodologii ustalania kursów w publikowanej przez pozwanego tabeli kursowej ( k. 88-89).

Zawarcie powyższej umowy zostało poprzedzone złożeniem przez stronę powodową zaakceptowanego przez bank wniosku o udzielenie kredytu w kwocie 266 798 zł, w walucie CHF.

Dowód: wniosek – k. 384-387

Powodowie wzięli kredyt w 2004 r., gdyż byli młodym małżeństwem i chcieli kupić mieszkanie. Powodowie nie byli świadomi w czasie zawierania umowy, że umowy z Bankiem można negocjować. Nie prowadzili działalności gospodarczej, ani też nie była zarejestrowana na nich działalność gospodarcza w momencie brania kredytu.

Dowód: przesłuchanie strony powodowej, k. 813.

Przed zawarciem Umowy z 2004 r., powód zawarł w przeszłości z innym bankiem umowę kredytu w euro w 2001 r. ( k. 341).

Od dnia zawarcia Umowy z 2004 r. do dnia 2 listopada 2020 r. powód zapłacił pozwanemu tytułem spłaty rat kredytu kwotę 77 748,81 PLN oraz 30 874 14 CHF ( k. 13v.).

Dowód: zaświadczenie o wysokości odsetek od kredytu hipotecznego od banku, k. 224-259.

Powodowie 30 listopada 2020 r. wystosowali względem banku przedsądowe wezwanie do zapłaty, wzywając w terminie 7 dni od otrzymania wezwania do zwrotu wszystkich kwot zapłaconych przez powodów w związku z wykonywaniem Umowy o (...) nr (...) zawartej z pozwanym w dniu 28 czerwca 2004 r., w szczególności kwot zapłaconych tytułem spłaty rat kredytu od dnia zawarcia umowy do dnia 2 listopada 2020 r., w szczególności kwot zapłaconych tytułem spłaty rat kredytu od dnia zawarcia umowy do dnia 2 listopada 2020 r. w wysokości 77 748,81 PLN oraz 30 874,14 CHF, a także wszystkich kwot zapłaconych po tej dacie jako świadczenia nienależnego w związku z tym, że umowa kredytowa jest nieważna, albo na wypadek nieuwzględnienia powyższego żądania, do zwrotu powodom kwoty 23 073,98 PLN, jako zapłaconej ponad należne pozwanemu raty, gdyż wysokość tych rat obliczał bank z zastosowaniem nieuczciwych postanowień umownych.

Dowód: wezwanie do zapłaty, k. 90-98.

Umowa o kredyt hipoteczny nr (...) (...) (Umowa z 2008 r.)

20 maja 2008 r. strony zawarły drugą umowę – Umowę o kredyt hipoteczny nr (...) (...). Zgodnie z jej treścią, bank udziela kredytobiorcy kredytu w kwocie, na cel i na warunkach określonych w umowie, a kredytobiorca zobowiązuje się do spłaty kredytu wraz z odsetkami oraz opłatami i prowizjami wynikającymi z umowy i aktualnego Cennika w oznaczonych terminach spłaty oraz wywiązania się z pozostałych postanowień niniejszej umowy (§ 1 ust. 2 umowy). Kredytobiorcy przyznano kredyt w kwocie 602 280,00 zł.

W § 2 ust. 2 umowy postanowiono, że kredyt jest indeksowany do CHF, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu lub transzy. Po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy kredytu wypłaconego w transzach kredytodawca zobowiązał się wysłać kredytobiorcy pismo informujące go o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie kredytu w CHF oraz jego równowartości w PLN, zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu/transzy, przy czym zmiany kursów walut, w okresie kredytowania miały mieć wpływ na wysokość kwoty zaciągniętego kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowej. Kredyt został udzielony na 420 miesięcy, w tym na 18 miesięcy karencji, licząc od dnia wypłaty kredytu lub jego pierwszej transzy (§2 ust. 6 umowy).

Wypłata kredytu miała nastąpić w transzy na rachunek bankowy wskazany przez kredytobiorcę w dyspozycji wypłaty kredytu/transzy kredytu. Jako cele kredytu wyznaczono budowę domu metodą gospodarczą – kwota 500 000 PLN, spłatę innego kredytu mieszkaniowego – kwota 101 980,00 PLN oraz koszty wliczone w kredyt – 300,00 PLN (§3 ust. 1 i 2 umowy i § 2 ust. 3 umowy). Kredyt był oprocentowany według zmiennej stopy procentowej (§ 6 ust. 1 umowy).

Zgodnie z § 7 ust. 1 umowy kredytobiorca zobowiązał się spłacić kwotę kredytu w CHF ustaloną zgodnie z § 2 w złotych polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z Tabelą Kursów Walut Obcych Banku (...) S.A. Kredyt miał być spłacany w 420 ratach miesięcznych zawierających malejącą część odsetek oraz rosnącą część raty kapitałowej (za wyjątkiem 18-miesięcznego okresu karencji w spłacie kredytu). Spłata kredytu następowała poprzez bezpośrednie potrącanie przez Bank należnych mu kwot z rachunku kredytobiorcy w Banku co z kolei miało następować w tym samym dniu miesiąca, w jakim nastąpiła wypłata kredytu lub jego pierwszej transzy, począwszy od miesiąca następnego po pierwszej wypłacie środków z kredytu.

Dowód: umowa – k. 99-104

8 października 2011 r. sporządzony został aneks nr (...) do umowy z 2008 r., dodający w §2 Umowy zapis, zgodnie z którym kurs wymiany walut obcych na podstawie którego przeliczane są na złote polskie zobowiązania Kredytobiorcy wyrażone w walucie obcej, podawany jest w Tabeli Kursów Walut Obcych Banku. Podstawą do ustalenia kursów kupna i sprzedaży zawartych w Tabeli Kursów Walut Obcych Banku jest kurs bazowy, stanowiący średnią arytmetyczną z ofert kupna i ofert sprzedaży tej waluty oferowanych przez profesjonalnych uczestników rynku walutowego u podanych na stronie serwisu R.w chwili tworzenia Tabeli Kursów Walut Obcych. Wartości kursu kupna i wartości kursu sprzedaży z Tabeli Kursów Walut Obcych mogą odbiegać od kursu bazowego o nie więcej niż 10%. Tabela Kursów Walut obcych tworzona jest przynajmniej raz dziennie każdego dnia roboczego. Pierwsza Tabela Kursów Walut Obcych Banku tworzona jest pomiędzy godziną 8:00 a godziną 10:00 danego dnia. Tabela Kursów Walut Obcych publikowana jest każdorazowo na stronie www.(...).pl. W przypadku, gdy Tabela Kursów Walut Obcych tworzona jest w tym samym dniu co najmniej dwukrotnie, do ustalenia wysokości zobowiązania wyrażonego w walucie obcej przyjmowany jest kurs sprzedaży dewiz dla danej waluty najkorzystniejszy dla Kredytobiorcy spośród kursów sprzedaży dewiz obowiązujących w Banku danego dnia do chwili złożenia dyspozycji wcześniejszej częściowej spłaty. Zmieniony został także §7 ust. 3 Umowy, zgodnie z którego nowym brzmieniem spłaty rat kredytu oraz przedterminowa spłata pełnej lub częściowej kwoty kredytu będzie dokonywana prez Kredytobiorcę w walucie obcej, do której kredyt jest indeksowany lub denominowany. Otwarcie i prowadzenie rachunku walutowego o numerze: (...), służącego do gromadzenia środków przeznaczonych na spłatę kredytu jest bezpłatne. Spłata kredytu następować będzie poprzez bezpośrednie potrącanie przez Bank należnych mu kwot z w/w rachunku. Bank nie pobiera opłaty za zmianę rachunku do obsługi kredytu. Oprócz tego kredytobiorca udzielił Bankowi pełnomocnictwa, z prawem pełnej substytucji dla upoważnionych pracowników Banku do pobierania w imieniu Kredytobiorcy z rachunku bankowego, o którym mowa w § 2 środków pieniężnych z zaliczeniem ich na spłatę wymagalnych zobowiązań Kredytobiorcy z tytuły kredytu/pożyczki. Kredytobiorca oświadczył, że obciążenie tego rachunku nie wymaga oddzielnej jego dyspozycji.

Dowód: aneks nr (...) do Umowy o Kredyt Hipoteczny nr (...) (...) – k. 105-106.

Zawarcie powyższej umowy zostało poprzedzone złożeniem przez stronę powodową zaakceptowanego przez bank wniosku o udzielenie kredytu w kwocie 602 280 zł, w walucie CHF.

Dowód: wniosek – k. 435-437

Przed zawarciem Umowy powodowie podpisali dokument Informacja dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej. Dokument ten stanowi między innymi, że zaciągając zobowiązanie w walucie obcej, kredytobiorcy narażeni są na ryzyko zmiany kursów walutowych, a występowanie tego ryzyka sprawia, że zarówno rata spłaty, jak i wysokość zadłużenia tytułem zaciągniętego kredytu przeliczona na PLN na dany dzień podlega ciągłym wahaniom, w zależności od aktualnego kursu. Do informacji załączono tabelę obrazująca wysokość zmian raty kredytu m.in. w razie zmiany kursu o wartość stanowiącą różnicę między maksymalnym i minimalnym kursem CHF z okresu ostatnich 12 miesięcy (o 14,22%, wzrost raty z 2 791,76 zł do 3 188,69 zł).

Dowód: informacja o ryzyku - k. 439-439v.

Powodowie zawarli umowę z 2008 r. na zakup działki i budowę domu, aby polepszyć swoje warunki mieszkaniowe, gdyż spodziewali się trzeciego dziecka. Powodowie nie byli świadomi w czasie zawierania umowy, że umowy z Bankiem można negocjować. Powodowie nie prowadzili działalności gospodarczej, ani też nie była zarejestrowana na nich działalność gospodarcza w chwili zawarcia umowy. Została ona zarejestrowana pięć lat po zawarciu umowy. Dom jest wykorzystywany przez powodów na cele mieszkaniowe.

Dowód: przesłuchanie strony powodowej, k. 813.

Od dnia zawarcia umowy z 2008 r. do dnia 4 maja 2020 r. powód zapłacił pozwanemu tytułem spłaty rat kwotę 65 045,59 PLN oraz 67 420,34 CHF (k. 14v.)

Dowód: zaświadczenie o wysokości odsetek od kredytu hipotecznego od banku, k. 260-285.

Zarówno w przypadku umowy z 2004 r. jak i umowy z 2008 r. powodowie chcieli wziąć kredyt w złotówkach, ale Bank zaproponował im kredyt „z frankami”. Powodom nie zostało wytłumaczone dlaczego kredyt ma być indeksowany albo denominowany do waluty CHF. Powodom przedstawiono tego typy kredyt jako najlepszy produkt na rynku, a walutę CHF jako najkorzystniejszą. Pracownik Banku nie przedstawił informacji o kursach i powiedział powodom, że zmiany kursów będą minimalne. Powodowie nie mieli także podawanych symulacji kredytu.

Dowód: przesłuchanie strony powodowej, k. 813-814.

Powodowie wystosowali 30 listopada 2020 r. przedsądowe wezwanie do zapłaty wzywając Bank w terminie 7 dni od otrzymania wezwania do zwrotu wszystkich kwot zapłaconych w związku z wykonywaniem Umowy o kredyt hipoteczny nr (...) (...) zawartej z pozwanym w dniu 27 maja 2008 r., w szczególności kwot zapłaconych tytułem spłaty rat kredytu od dnia zawarcia Umowy do dnia 4 maja 2020 r. w wysokości 65 045,59 PLN oraz 67 420,34 CHF, a także wszystkich kwot zapłaconych po tej dacie jako świadczenia nienależnego w związku z tym, że umowa kredytowa jest nieważna. Na wypadek nieuwzględnienia powyższego żądania, powodowie wezwali do zwrotu kwoty 94 098,37 PLN jako zapłaconej ponad należne pozwanemu raty, gdyż wysokość tych rat obliczał bank z zastosowaniem nieuczciwych postanowień umownych.

Dowód: wezwanie do zapłaty, k. 107-114.

Podstawę ustaleń faktycznych stanowiły wymienione dokumenty, których treść ani autentyczność nie była kwestionowana przez strony, oraz zeznania strony powodowej, które były spójne, logiczne, konsekwentne i pobawione sprzeczności oraz znajdowały potwierdzenie w pozostałych dowodach. Powyższe dowody były wystarczające dla oceny stanowisk i żądań stron, zaś pozostałe dowody zostały pominięte, ponieważ nie miały istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, a ich przeprowadzenie skutkowałoby zbędnym przedłużeniem postępowania.

Dowód z opinii biegłego został pominięty, ponieważ przeprowadzenie przez biegłego wyliczeń byłoby zbędne wobec stwierdzenia, że umowa kredytu jest nieważna, a rozpoznanie sprawy nie wymagało wiadomości specjalnych (art. 278 § 1 k.p.c.). Pominięto także dowód z opinii biegłego mający potwierdzać lub wykazać obieg środków finansowych jaki towarzyszy udzielaniu kredytu indeksowanego kursem waluty obcej, konieczność pozyskiwania przez pozwany bank środków w walucie obcej na potrzeby udzielania kredytów indeksowanych kursem waluty obcej czy wyliczenia wysokości kredytu oraz jego poszczególnych rat, gdyby kwota kredytu była indeksowana, a raty kredytu przeliczane byłyby według kursu średniego NBP.

Sąd pominął dowody z zeznań świadków wnioskowanych przez pozwany bank (M. S. oraz J. C.). Ogólne kwestie, jakie miały zostać wykazane tymi dowodami, niezwiązane z faktem zawarcia będącej przedmiotem sporu umowy, takie jak zasady i procedury obowiązujących w banku przy zawieraniu umów kredytu hipotecznego, w tym indeksowanych i denominowanych kursem CHF, sposób księgowania kredytów indeksowanych lub denominowanych do CHF, w tym kredytu udzielonego powodom czy też, system zabezpieczeń ryzyka stosowanego przez pozwanego w związku z zawieraniem umów kredytu indeksowanego i denominowanego kursem CHF nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, której istotą jest ustalenie, czy kwestionowane w niniejszym procesie umowy zawierały postanowienia niedozwolone. Jak szerzej zostanie to wyjaśnione w prawnych aspektach orzeczenia, kluczowe jest zbadanie abuzywności postanowień kontraktu w dacie jego zawarcia, wobec czego w umowach zawieranych z udziałem konsumentów, odmiennie niż w kontraktach o innej konfiguracji podmiotowej, okoliczność sposobu realizacji kwestionowanych postanowień w okresie trwania kontraktu o ciągłym charakterze, jest pozbawiona znaczenia.

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w części.

Umowa z 2004 r. była typową umowa kredytu denominowanego do CHF. Kwota kredytu ustalona została w walucie obcej, tj. w wysokości 52 672,22 CHF. Spełnienie świadczenia następowało zaś w walucie polskiej z zastosowaniem kursu walutowego. Co zaś się tyczy umowy z 2008 r., była typową umową kredytu indeksowanego do CHF, jaka była powszechnie zawierana przez pozwany bank.

Istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia jest zatem wzięcie pod rozwagę czy drugą stroną tychże umów był konsument, a jeżeli tak, to czy kwestionowane przez stronę powodową postanowienia przeliczeniowe (indeksacyjne co do przeliczenia kwoty kredytu z PLN do CHF oraz ustalenia wysokości raty w PLN po przeliczeniu z CHF) mają charakter niedozwolony (art. 385 i kolejne k.c.) i w przypadku udzielenia pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, jaki jest skutek ich wyeliminowania z kontraktu z punktu widzenia jego bytu, przy uwzględnieniu wykładni postanowień dyrektywy 93/13 dokonanych w wyrokach Trybunału Sprawiedliwości UE co do możliwości uzupełniania luk w umowie na skutek wyeliminowania postanowień niedozwolonych, mając przy tym na względnie krajowy porządek prawny (np. art. 358 § 2 k.c.) oraz wolę strony powodowej w tym zakresie.

Status konsumenta i przedsiębiorcy, brak negocjacji i świadczenia główne.

Dowody przeprowadzone w sprawie nie budzą wątpliwości co do tego, że obydwie umowy kredytu wiążą się z działalnością gospodarczą pozwanego, a zarazem brak jest takiego związku w przypadku powodów, a zatem należy ich uznać za konsumentów (art. 22 ¹ k.c.). Bez znaczenia jest tu fakt posiadania przez powodów wyższego wykształcenia, powódka jest nauczycielem a powód inżynierem budownictwa1. Powodowie nie byli przedsiębiorcami i zawarli umowę z 2004 r. w celu kupienia domu, zarazem pozwany zawarł umowę w ramach prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Podkreślenia wymaga, że status konsumenta podlega badaniu na datę zawarcia umowy, w związku z czym bez znaczenia są wszelkie fakty mające miejsce w okresie kilkuletnim po zaciągnięciu przez stronę powodową spornego kredytu. W sprawie brak dowodu, z którego wynikałoby, że środki pochodzące z kredytu zostały wykorzystane bezpośrednio na cele biznesowe i to w dominującej części.

Ciężar dowodu, że § 2 umowy z 2004 r. oraz § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy z 2008 r. (dalej: klauzule przeliczeniowe) zostały indywidualnie uzgodnione, spoczywał na banku (art. 385 ¹ § 4 k.c.), który temu ciężarowi nie sprostał. Nie można bowiem uznać za negocjacje „wyboru waluty” kredytu przez konsumenta, skoro sprowadza się to jedynie do zatwierdzenia jednej z kilku możliwości oferowanych przez bank, zaś sam sposób przeliczania kursów walut był ustalany jednostronnie przez bank. Podobnie nie można uznać za negocjacje w tym zakresie negocjacji obniżenia marży czy też zawierania później aneksów do umowy.

Ww. postanowienia umowne określają świadczenia główne w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c., ponieważ nie tylko samo powiązanie kredytu z walutą obcą, ale również sposób dokonywania przeliczeń walutowych koniecznych do realizacji takiej umowy określają samą istotę umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej.

Kwestia pouczeń o ryzyku

Sporna pomiędzy stronami była problematyka rozumienia pouczenia zamieszczonego w dokumentacji umownej co do ryzyka związanego z zaciągnięciem zobowiązania z walutą obcą, jako miernikiem jego wartości. Strona pozwana zasadniczo wywodzi z niego pełne zaznajomienie konsumenta z zagadnieniem ryzyka towarzyszącego zaciągnięciu wieloletniego zobowiązania odnoszącego się do kursu waluty obcej (przez indeksację). W orzecznictwie Trybunału wskazuje się, że instytucje finansowe muszą zapewniać kredytobiorcom informacje wystarczające do podejmowania przez kredytobiorców świadomych i rozważnych decyzji oraz powinny wyjaśniać co najmniej, jak na wysokość raty kredytu wpłynęłyby silna deprecjacja środka płatniczego państwa członkowskiego, w którym kredytobiorca ma miejsce zamieszkania lub siedzibę, i wzrost zagranicznej stopy procentowej, przy czym zakres udzielanych informacji nie może wykraczać ponad to, co w dacie zawarcia umowy było możliwe do ujawnienia (por. wyrok w sprawie C-186/16 A., wyrok w sprawie C-212/20). Pierwszorzędne znaczenie należy tu nadać literalnej treści pouczenia ujętego w dokumentacji umownej. Zauważyć przy tym należy, że treść pouczeń zawartych w informacjach stanowiących dokumentację umowną w sposób dostateczny obrazowała ryzyko zmiany wysokości globalnej zadłużenia oraz zmiany wysokości rat na wypadek deprecjacji waluty polskiej do szwajcarskiej, jedynie w wąskim zakresie ostatnich 12 miesięcy, a prezentowana w tabeli zmiana obejmowała potencjalny wzrost kursu CHF o 14,22%, co pośrednio sugerowało, że większe wahnięcia relacji złotówki do franka szwajcarskiego są bardzo mało prawdopodobne. W związku z tym, że pozwany nie dołączył do Informacji (k. 439) załączników, tj. Historii zmian kursu CHF do złotego i Historii zmian stawki referencyjnej dla CHF, nie jest możliwe pełne określenie zakresu pouczeń udzielonych w tym przedmiocie powodom. Za wiarygodne w tym zakresie Sąd uznał zeznania powoda, że doradcy Banku przy jednym jak i drugim kredycie mówili, że kredyt może mieć minimalne wahania i jest najbezpieczniejszym na rynku (protokół rozprawy – k. 814).

Niejednoznaczność i abuzywność klauzul przeliczeniowych

Do klauzul przeliczeniowych znajduje zastosowanie art. 479 ⁴³ k.p.c. (mający w niniejszym wypadku nadal zastosowanie na podstawie art. 9 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw). Na podstawie prawomocnego wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone zostało wpisane stosowane przez pozwany bank postanowienia o analogicznej treści (pozycja nr 3178). Zgodnie z art. 479 ⁴³ k.p.c., wyroki Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów mają skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanych za niedozwolone postanowień wzorca umowy do rejestru. Na powyższy skutek stosowania art. 479 ⁴³ k.p.c. wskazano w orzecznictwie2 i pozostaje on w zgodzie z celami art. 6 i 7 dyrektywy 93/13.3 Niemniej jednak, indywidualna kontrola postanowienia umownego także prowadzi do wniosku, że stanowi ono niedozwolone postanowienie umowne art. 385 ¹ § 1 k.c.).

Klauzule przeliczeniowe nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny ( art. 385 ¹ § 1 zd. 2 k.c.), tj. prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG), ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs CHF dla celu wykonania umowy kredytu, a także kształtują one prawa i obowiązki konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385 ¹ § 1 k.c.). W oparciu o te postanowienia kredytobiorca został obciążony koniecznością pokrywania kosztów spreadu (różnicy pomiędzy kursem kupna i sprzedaży waluty obcej), pomimo że koszty te nie odpowiadały żadnej usłudze świadczonej przez bank na rzecz klienta, a służyły jedynie pokryciu kosztów udzielenia przez bank kredytu i zabezpieczenia banku przed ryzykiem kursowym, a w umowie brak jest jednoznacznej informacji o tym, że konsument ponosi takie koszty, jaka jest ich wysokość i z czego one wynikają. Ponadto klauzule przeliczeniowe dawały pozwanemu bankowi w istocie całkowitą swobodę w sposobie kształtowania wysokości kursu waluty obcej, ponieważ postanowienia umowy w żaden sposób nie precyzowały, w oparciu o jakie zasady kurs waluty obcej miał być ustalany przez bank. Tym samym bank mógł ustalić ten kurs na dowolnym poziomie, nawet oderwanym od jakiegokolwiek kursu występującego na rynku, ze szkodą dla kredytobiorcy. Jednocześnie kredytobiorca w żaden sposób nie mógł się sprzeciwić wysokości kursu narzuconego przez bank i był zmuszony stosować się do niego, gdyż nie miał możliwości, przynajmniej w pierwszym okresie, spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. W rezultacie bank w oparciu o klauzule przeliczeniowe uzyskał rzeczywistą możliwość dowolnego kształtowania wysokości świadczeń kredytobiorcy, co jest w oczywisty sposób sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta.

Sąd dokonał oceny, czy postanowienia umowne są niedozwolone (art. 385 ¹ § 1 k.c.), według stanu z chwili zawarcia umowy.4 Tym samym dla powyższej oceny nie miały żadnego znaczenia okoliczności takie jak sposób wykonywania umowy, wieloletnie wykonywanie umowy przez kredytobiorcę bez żadnych zastrzeżeń, faktyczny sposób ustalania wysokości kursów waluty obcej przez bank i ich relacja do innych kursów występujących na rynku, późniejsze zmiany stanu prawnego (w szczególności wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, tzw. ustawa „antyspreadowa”), czy kwestia ewentualnego zawarcia przez strony aneksu do umowy kredytu upoważniającego kredytobiorcę do spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Uzależnienie spełnienie świadczenia od okoliczności zależnych tylko od woli kontrahenta konsumenta również jest uznawane, jako wzorcowe postanowienie niedozwolone (art. 385 ³ pkt 8 k.c.), zatem i komentowane postanowienie, w ocenie Sądu, dotknięte jest wadą abuzywności, co oznacza zarazem, iż ocena ta dotyczy także postanowienia § 7 ust. 1 umowy z 2008 r. Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało znaczenia, że wybór kredytu powiązanego z kursem waluty obcej pozwalał kredytobiorcy na skorzystanie z niższego oprocentowania (LIBOR CHF).

Zgodnie z art. 385 ¹ § 1 k.c., niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta, zatem brak jest podstaw do modyfikacji tych postanowień lub uznania, że nie wiążą one konsumenta jedynie w pewnym zakresie ani uzupełnienia powstałej po tych postanowieniach „luki” jakąkolwiek treścią, w tym w szczególności przepisami prawa krajowego. Odmienne zapatrywanie byłoby sprzeczne z brzmieniem oraz celem przepisów art. 385 ¹ § 1 k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG.5 Przede wszystkim zaś uzupełnienie umowy przepisem prawa krajowego nie może mieć miejsca w sytuacji, w której usunięcie z umowy nieuczciwego warunku prowadzi do jej nieważności, która jest akceptowana przez konsumenta,6 zaś w niniejszej sprawie kredytobiorca nie zgodził się na obowiązywanie umowy z nieuczciwymi warunkami ani na uzupełnienie jej treści przepisem prawa krajowego, natomiast wyraził zgodę na stwierdzenie nieważności umowy, będąc świadomym wynikających z tego konsekwencji. Co więcej, przepisem krajowym służącym uzupełnieniu treści umowy nie mógłby być art. 358 § 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym od dnia 24.01.2009 r., ponieważ jest on przepisem prawa krajowego o charakterze ogólnym, który nie ma zastosowania konkretnie do umów zawieranych pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem7, a ponadto ma on zastosowanie tylko „jeżeli przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej” (art. 358 § 1 k.c.), a zatem nie dotyczy on zobowiązań wynikających z umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej, w której świadczenia zostały oznaczone w walucie polskiej, natomiast w walucie obcej jest wyrażane tylko saldo zadłużenia. Norma ta ma charakter dyspozytywny, w przeciwieństwie np. do węgierskiego stanu prawnego, przez co niemiarodajne jest na potrzeby rozstrzygnięcia sprawy odwoływanie się do wyroku Trybunału z dnia 2 września 2021 r., C-932/19, w którym analizowano kwestię woli konsumenta na kwestię upadku umowy, ale przy uwzględnieniu treści krajowego prawodawstwa, którego celem był wyeliminowanie nierównowagi kontraktowej stron (stwierdzenie nieważności warunków umownych dotyczących ustalenia kursu wypłaty i spłaty świadczenia ustalanych przez instytucje finansowe w zakresie umów kredytu, pożyczki, lub leasingu finansowego zawartych od dnia 1 maja 2004 r. do dnia wejścia w życie ustawy i ich zastąpienie urzędowym kursem ustalanym węgierski bank centralny).

Nieważność umowy.

Uznanie klauzul przeliczeniowych za niedozwolone postanowienia umowne skutkuje nieważnością całej umowy kredytu, ponieważ postanowienia te oznaczają główny przedmiot umowy i określają sposób jej wykonywania – skoro zaś nie jest możliwe określenie sposobu wykonywania umowy (brak postanowienia indeksacyjnego o przeliczeniu kwoty kredytu z PLN na CHF w celu oprocentowania kredytu w oparciu o stawkę LIBOR właściwą dla tej waluty obcej oraz brak postanowienia przeliczeniowego co do ustalenia wysokości raty płatnej w PLN z CHF), to musi ona być uznana za niewykonalną, a przez to nieważną. Stanowisko to przeważa w aktualnym orzecznictwie.8 Jednocześnie strona powodowa stanowczo wyraziła zgodę na stwierdzenie nieważności umowy (zarówno na etapie przedsądowym jak i na rozprawie), będąc świadoma wynikających z tego konsekwencji. Należy tutaj zwrócić uwagę, że wprawdzie art. 385 ¹ § 1 k.c. (ani art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13) nie wskazuje wprost na sankcję nieważności umowy zawierającej niedozwolone postanowienia umowne, niemniej jednak dyrektywa nr 93/13 przewiduje w art. 8 możliwość przyjęcia lub utrzymania bardziej rygorystycznych przepisów prawnych, których celem jest także osiągnięcie celu odstraszającego (art. 8b ust. 1). Obowiązkiem organu stosującego prawo jest zapewnienie skuteczności ochrony przyznanej konsumentowi w normach zawartych w dyrektywie. Dlatego nie ma przeszkód aby w sytuacji, w której naruszenie praw konsumenta chronionych dyrektywą prowadzi do innej niż przewidziana jako zasadnicza w art. 385 ¹ k.c. wadliwości czynności prawnej, zastosowania nie mogła znaleźć inna sankcja, w tym sankcja nieważności czynności prawnej.

Tezie tej nie sprzeciwia się stwierdzenie, że umowa bezwzględnie wiąże w pozostałym zakresie (art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13). Zgodnie z wykładnią tego przepisu dokonaną w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości, umowa zawierająca nieuczciwe warunki powinna w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego (m.in. wyroki w sprawie C-618/10, w sprawie C-488/11, w sprawie C-260/18). Stąd też oczywiste jest, że nie jest możliwe dalsze funkcjonowanie umowy, której po wyłączeniu z niej postanowień niedozwolonych (które mogą przecież w określonych warunkach dotyczyć głównych świadczeń stron), nie da się wykonać – określić sposobu i wysokości świadczenia.

Jednocześnie brak jest podstaw do uznania umowy kredytu za bezwzględnie nieważną. Zawieranie umów kredytu powiązanych z walutą obcą (indeksowanych i denominowanych) jest i było dopuszczalne w świetle art. 353 ¹ k.c. i art. 69 ustawy Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy. Treść umowy nie naruszała także zasady nominalizmu (art. 358 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 23.01.2009 r.), skoro kredytu udzielono w walucie polskiej, zaś CHF stanowił jedynie walutę indeksacji.

Interes prawny.

Roszczenie o ustalenie nieważności umów zasługuje na uwzględnienie, ponieważ umowy kredytu są nieważne, a strona powodowa posiada interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. Mianowicie okres kredytu wskazany w umowach jeszcze nie upłynął, zaś bank stoi na stanowisku, że są one ważne, domaga się od kredytobiorcy zapłaty kolejnych rat kredytu i nie wyraża zgody na wykreślenie z księgi wieczystej hipoteki zabezpieczającej roszczenia banku wynikające z umów. Wobec tego powództwo kredytobiorcy o zapłatę nie kończyłoby definitywnie sporu stron dotyczącego oceny, czy umowy są ważne9. Pogląd, jakoby interes prawny był konsumowany przez roszczenie o zapłatę wywodzone w oparciu o twierdzenie o nieważności umowy, jest nieprzekonujący. Ewentualne uwzględnienie roszczeń kredytobiorcy o zapłatę (zwrot) należności spełnionych dotychczas na rzecz banku nie regulowałoby w sposób definitywny wzajemnych relacji stron. Wniosek przeciwny byłby zasadny tylko przy przyjęciu, że prawomocne orzeczenie sądu wiąże nie tylko w zakresie sentencji, ale również motywów rozstrzygnięcia, co do czego istnieją poważne rozbieżności w orzecznictwie i doktrynie na tyle zakresu normy z art. 365 § 1 k.p.c.10.

Świadczenie nienależne.

Nieważność umowy kredytu ex tunc oznacza, że wszystkie świadczenia spełnione na jej podstawie stanowią świadczenia nienależne ( condictio sine causa) podlegające zwrotowi na podstawie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c. Natomiast okoliczność, że bankowi przysługuje wobec kredytobiorcy roszczenie o zwrot równowartości wypłaconego kapitału kredytu nie ma w tym względzie znaczenia (z zastrzeżeniem skutków wynikających z ewentualnego wniesienia przez pozwanego powództwa wzajemnego bądź podniesienia zarzutu potrącenia lub zatrzymania).11 Wobec tego brak jest podstaw do oddalenia powództwa o zapłatę na podstawie art. 409 k.c., art. 411 pkt 2 k.c., art. 411 pkt 4 k.c. czy jakiejkolwiek innej (w tym także art. 5 k.c.).

Zgodnie z art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Przepis ten stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego, tj. takiego, w którym ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia (art. 410 § 1 i 2 k.c.). Skutkiem stwierdzenia nieważności umowy kredytu w całości jest uznanie, że spełnione przez obie strony świadczenia nie miały oparcia w łączącej strony umowie. W związku z tym na pozwanym banku ciąży obowiązek zwrotu na rzecz powodów kwoty, którą świadczył na podstawie nieważnej czynności prawnej niezależnie od tego, czy strona powodowa spłaciła na rzecz banku kwotę udostępnionego jej kapitału, czy też nie. W razie bowiem upadku umowy kredytu, każda z jej stron ma odrębne roszczenia o zwrot spełnionych w ramach jej wykonania świadczeń. Należy przy tym zauważyć, że w sprawie niniejszej nie ma miejsce żadna z sytuacji, która uniemożliwiałaby domaganie się zwrotu przez powodów nienależnie spełnianego świadczenia (art. 411 k.c.). Nie sposób bowiem zarzucić powodom, że świadczyli z pełną świadomością tego, że nie byli zobowiązani, w szczególności, iż zgodnie z postanowieniami umowy brak spełnienia zobowiązań narażał ich na przedsięwzięcie ze strony banku czynności sankcyjnych (wypowiedzenie umowy, wymagalność niespłaconego kapitału, groźba sporu sądowego). Brak również podstaw, aby świadczenie na podstawie umowy zawartej w oparciu o narzucone przez bank nieuczciwe warunki czyniło zadość zasadom współżycia społecznego. Sąd a limine nie wyłącza możliwości oparcia się na klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c., art. 411 pkt 2 k.c.), jako przesłance niweczącej żądanie konsumenta, niemniej jednak uzasadnieniem dla jej zastosowania muszą być wyjątkowe okoliczności. W ocenie Sądu na kanwie niniejszej sprawy brak okoliczności tego rodzaju, które miałby usprawiedliwiać domaganie się oddalenia żądania zwrotu świadczenia nienależnego (art. 411 pkt 2 k.p.c.), czy świadczyć o nadużywaniu przez powodów prawa (art. 5 k.c.). W doktrynie słusznie podnosi się, że art. 411 pkt 2 k.c. nie stanowi przepisu szczególnego względem art. 5 k.c., w związku z czym unormowanie z art. 411 pkt 2 k.c. wyprzedza zarzut ogólny nadużycia prawa z art. 5 k.c.12 W pierwszym bowiem przypadku charakter świadczenia nienależnego wyklucza domaganie się jego zwrotu, w drugim zaś charakter roszczenia czyni możliwym domaganie się zwrotu, lecz w konkretnych okolicznościach jest ono nadużywane. I tak w ocenie Sądu nie może zostać uznane za zadośćuczynienie zasadom słuszności spełnienie przez powodów świadczenia w wykonaniu umowy uznanej za nieważną z uwagi na jej kwalifikowaną wadliwość konstrukcyjną (upadek indeksacji) w sytuacji, kiedy wzór umowy opracował bank. Zdaniem Sądu powodowie nie nadużywali również prawa do domagania się zwrotu uiszczonych kwot z odwołaniem się do sytuacji prawnej innych kredytobiorców, którzy nie zdecydowali się na zaciągnięcie zobowiązania w walucie obcej. W ocenie Sądu okoliczność wyboru przez stronę powodową oferty kredytu z udziałem waluty obcej, przedstawionej przez pozwanego jako oferta korzystniejsza w dacie zawierania umowy, nie może świadczyć o tym, że powodowie kwestionując po latach kontrakt nie mogą skutecznie dochodzić przysługujących im praw konsumenckich z uwagi na nadużycie prawa, w świetle decyzji innych osób.

Na skutek potrącenia dokonanego przez powodów (k. 779-781), które w ocenie sądu jest ważne i skuteczne, obejmującego zarówno wierzytelności dochodzone w niniejszym postępowaniu, jak i nieobjęte żądaniem pozwu, wierzytelność dochodzona przez powodów uległa łącznie pomniejszeniu do kwot w wysokości 25 953,43 CHF oraz 5976,21 zł.

W ocenie Sądu, roszczenia strony powodowej nie są przedawnione. Do dnia wytoczenia powództwa termin przedawnienia jeszcze nie upłynął. W ocenie Sądu Okręgowego, granicznym momentem, z którym można wiązać początek biegu terminu przedawnienia roszczenia o zwrot świadczonych przez kredytobiorców kwot jest na kanwie sprawy niniejszej dzień opublikowania wyroku Trybunału w sprawie C-260/18 (D.), którego wydanie było szeroko komentowane w Polsce. Tezy płynące z tego orzeczenia, dotyczące m.in. niemożności uzupełniania luk w umowie powstałych na skutek eliminacji warunków nieuczciwych z odwołaniem się do przepisów o charakterze ogólnym (co było przedmiotem niektórych rozstrzygnięć sądowych) niewątpliwie, winny stanowić asumpt dla kredytobiorców do przedsięwzięcia czynności zmierzających do ochrony swoich praw. Dlatego też, mając na względzie konieczną do przyjęcia fikcję z art. 120 § 1 k.c., w ocenie Sądu data 4 października 2019 r., tj. dzień następujący po dniu opublikowania orzeczenia wyznaczać winna początek biegu terminu przedawnienia roszczenia o zapłatę kwot już przez kredytobiorcę uiszczonych. Orzeczenie było bowiem niezwłocznie opublikowane na powszechnie dostępnych stronach internetowych Trybunału oraz było przedmiotem szerokiej relacji medialnej, co należy traktować w kategoriach faktu powszechnie znanego. Tym samym roszczenia dochodzone pozwem nie przedawniły się przy uwzględnieniu terminu ogólnego z art. 118 k.c. Przyjęcie odmiennej tezy godziłoby w zasadę skuteczności dyrektywy (e ffet utile). Poszukiwanie wcześniejszego początku biegu terminu przedawnienia, jeżeli założenie to nie jest obalone szczególnymi okolicznościami danej sprawy, np. wcześniejszym wyraźnym kwestionowaniem przez konsumenta klauzul przeliczeniowych czy indeksacyjnych i następczym wieloletnim zaniechaniem dochodzenia swoich praw na drodze sądowej, nie byłoby do pogodzenia z zasadami ochrony praw konsumenta, odstraszającym skutkiem dyrektywy oraz byłoby wątpliwe z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, gdyż usprawiedliwiałoby przedsiębiorcę z korzystania z nieuczciwych warunków. Tym samym, wobec wystąpienia przez stronę powodową na drogę sądową w kwietniu 2021 roku należy uznać, że jej roszczenie o zapłatę nie uległo przedawnieniu.

Zarzut zatrzymania

W odniesieniu do prawa zatrzymania w kontekście umów konsumenckich wypowiedział się Trybunał w wyroku z dnia 14 grudnia 2023 r., C-28/22, wskazując, że Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu tej umowy. Z orzeczenia tego wynika zatem wyraźnie, że zdaniem Trybunału kwestia rozliczenia umowy upadające na skutek eliminacji z niej klauzul niedozwolonych, objęta jest również materią Dyrektywy 93/13.

Jak z kolei wskazuje się w polskim orzecznictwie13 skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienia w spełnieniu tego świadczenia, czego materialnoprawnym skutkiem jest niezasadność żądania odsetkowego od roszczenia należnego od strony powołującej się na prawo zatrzymania. Dlatego też zdaniem Sądu Okręgowego, kwestia uwolnienia strony powołującej się na omawiane uprawnienie od zarzutu opóźnienia jest istotą prawa zatrzymania, w związku z czym zakaz pozbawiania konsumenta odsetek, zastrzeżony w ww. wyroku z 14 grudnia 2023 r., czyni niedopuszczalnym uwzględnienie zarzutu pozwanego.

Odsetki.

Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego stanowi roszczenie bezterminowe, a zatem staje się wymagalne po wezwaniu do zapłaty (art. 455 k.c.). Dołączone do pozwu wezwania do zapłaty obejmowały zwrot wszystkich kwot zapłaconych przez powodów w związku z wykonywaniem umowy z 2004 r. oraz umowy z 2008 r. w związku z nieważnością tych umów. W żądaniach ewentualnych powodowie wezwali na wypadek nieuwzględnienia żądań głównych zwrot mniejszych kwot jako zapłaconych ponad należne pozwanemu bankowi raty, gdyż wysokość tych rat obliczał bank z zastosowaniem nieuczciwych postanowień umownych ( k. 90-91 oraz k. 107-108). W ocenie Sądu tak sformułowane przedsądowe wezwania do zapłaty odniosły skutek w zakresie uznania daty wymagalności roszczeń dochodzonych pozwem, jako daty obejmującej dzień przed wytoczeniem powództwa. Pozwany odebrał oba wezwania 2 grudnia 2020 r. ( k. 98 oraz k. 114), w związku z czym powinien był spełnić świadczenia dochodzone pozwem w terminie 30 dni od dnia następnego od tej daty, co wynika z art. 6 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej (Dz.U. z 2024 r. poz. 1109), zgodnie z którym odpowiedzi, o której mowa w art. 5 ust. 1 (tj. na reklamację klienta), należy udzielić bez zbędnej zwłoki, jednak nie później niż w terminie 30 dni od dnia otrzymania reklamacji. Do zachowania terminu wystarczy wysłanie odpowiedzi przed jego upływem.. Wobec tego pozwany popadł w opóźnienie z dniem 3 stycznia 2021 roku i od tej daty zostały od niego zasądzone odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty zasądzonej na rzecz strony powodowej. Odsetki ustawowe za opóźnienie Sąd zasądził na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. Dalej idące żądanie odsetkowe Sąd oddalił, jako nieuzasadnione.

Koszty procesu.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 100 i 108 § 1 k.p.c.

Pozwany przegrał sprawę niemal w całości, co uzasadniało zasądzenie od niego na rzecz strony powodowej całych kosztów procesu (wraz ze stosownymi odsetkami) na podstawie art. 100 zdanie drugie k.p.c. obejmujących kwoty:

- 1 000 zł tytułem równowartości opłaty od pozwu,

- 34 zł tytułem równowartości dwóch opłat skarbowych od pełnomocnictwa,

- 10 800 zł tytułem kosztów zastępstwa prawnego w stawce wynikającej z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Rację ma strona powodowa, że oddalenie w większości jej powództwa o zapłatę wskutek dokonanego przez nią potrącenia nie może być traktowane jak przegranie sprawy. Powodowie otrzymali od pozwanego wezwania do spełnienia świadczenia poprzez zapłatę kwot 602 280,00 zł oraz 181 751,30 zł mających odpowiadać nominalnej wysokości udostępnionego przez bank kapitału na podstawie obu umów ( k. 787-790), a następnie doręczony został im odpis pozwu w sprawie prowadzonej przed Sądem Okręgowym w Siedlcach ( k. 791-799), które to postępowanie Sąd Okręgowy w Siedlcach zawiesił na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. do czasu prawomocnego zakończenia postępowania toczącego się przed Sądem w sprawie niniejszej ( k. 800). Wystąpienie z powództwem było niezbędne dla celowego dochodzenia praw lub celowej obrony, gdyż próby pozasądowego rozwiązania sporu podjęte przez powodów nie zakończyły się powodzeniem, zaś powodowie wobec postawy pozwanego zmuszeni byli do dalszego płacenia nienależnych świadczeń w związku z nieważnymi umowami kredytu. Takie okoliczności sprawy uzasadniają zasądzenie kosztów procesu w całości od pozwanego na rzecz powoda14.

1 Por. Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 września 2015 r., sygn. akt C-110/14.

2 por.:

- uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20.11.2015 r., III CZP 17/15,

- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7.07.2021 r. I CSKP 222/21,

- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.05.2022 r., II CSKP 796/22,

3 por.:

- pkt 44 wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 26.04.2012 r., C-472/10, N. H.,

- pkt 47 wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 21.12.2016 r., C-119/15, Biuro (...)

4 por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20.06.2018 r., III CZP 29/17,

5 por.:

- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 3.10.2019 r., C-290/18, D.,

- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 29.04.2021 r., C-19/20, Bank (...),

6 por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8.09.2022 r., C-80/21 – C-82/21, (...), pkt 78,

7 por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8.09.2022 r., C-80/21 – C-82/21, (...), pkt 76,

8 por.:

- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., II CSKP 616/22,

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., I CSK 2722/22.

9 por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., II CSKP 616/22.

10 por. postanowienie SN z 9 stycznia 2019 roku, I CZ 112/18.

11 por.:

- uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16.02.2021 r., III CZP 11/20,

- uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z mocą zasady prawnej z dnia 7.05.2021 r., III CZP 6/21.

12 P. Księżak (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3A, red. K. Osajda, 2017, komentarz do art. 411, pkt 46, R. Trzaskowski (w:) Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna, wyd. II, LEX

13 wyrok SN z dnia 31 stycznia 2002 r., IV CKN 651/00, OSNC 2002/12/155, wyrok z dnia 7 stycznia 2005 r., IV CK 204/04, LEX 277849

14 por. analogicznie Postanowienie SN z dnia 12.04.2012 r., II CZ 208/11 w zakresie cofnięcia pozwu w części.