Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 czerwca 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: sędzia (del.) Agnieszka Onichimowska

Protokolant: sekretarz sądowy Zuzanna Kurek

po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2025 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa M. K. (1)

przeciwko (...) S.A. z siedzibą w W.

o ustalenie

I.  oddala powództwo;

II.  odstępuje od obciążania powoda kosztami procesu;

III.  przejmuje na rachunek Skarbu Państwa nieuiszczone koszty sądowe.

sędzia (del.) Agnieszka Onichimowska

UZASADNIENIE

Pozwem z dnia 02 grudnia 2022 r. (k. 29) skierowanym przeciwko (...) Zakładowi (...) z siedzibą w W., M. K. (1) na podstawie art. 357 (1) § 1 k.c. w zw. z art. 22a ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych wniósł o ukształtowanie stosunku prawnego wynikającego z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej łączącej M. K. (1) oraz pozwanego (...) S.A. z siedzibą w W. w ten sposób, że odpowiedzialność pozwanego (...) S.A. z siedzibą w W. nie wygasła wraz z wyczerpaniem sumy gwarancyjnej przewidzianej w umowie ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych zawartej między M. T. a pozwanym, lecz będzie trwać do wyczerpania sumy gwarancyjnej przewidzianej w art. 36 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, z tym, że granicą odpowiedzialności pozwanego (...) S.A. z siedzibą w W. wobec powoda M. K. (1) za skutki wypadku z dnia 9 lipca 2005 r. będzie stanowić kwota 3.647.000,00 EURO. Ponadto powód wniósł o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

W uzasadnieniu powód wyjaśnił, że w dniu 9 lipca 2005 r. uległ wypadkowi drogowemu, na skutek którego doznał uszczerbku na zdrowiu w wysokości 100 %, a jego możliwości powrotu powoda do stanu życiowej samodzielności są żadne. Powypadkowy stan zdrowia powoda jest bardzo ciężki i jest on trwale całkowicie niezdolny do pracy oraz trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji. Powód wymaga opieki i pomocy ze strony osób trzecich na stałe oraz odpowiedniego leczenia, w tym rehabilitacyjnego. Potrzeby powoda zwiększone na skutek wypadku wiążą się z koniecznością ponoszenia cyklicznych kosztów. Powód wyjaśnił, że obecnie pozwany wypłaca na rzecz powoda odpowiednio kwotę 11.089,74 zł miesięcznie tytułem renty z tytułu dodatkowych potrzeb oraz kwotę zł tytułem renty wyrównawczej - zgodnie z treścią wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie I Wydział Cywilny z dnia 24 maja 2012 r. wydanego w sprawie o sygn. akt I C 259/12. Wyjaśniono przy tym, iż pismem z dnia 31 sierpnia 2016 r. pozwany poinformował powoda o wyczerpaniu się określonej w umowie ubezpieczenia sumy gwarancyjnej, co zdaniem powoda świadczy o niewypełnieniu ciążącego na nim z mocy art 22a ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym oraz Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. Zdaniem powoda, pozwany wskutek braku udzielenia istotnej informacji, której powód mógłby oczekiwać na podstawie art. 22a ustawy, nie sprostał wykonaniu zobowiązania zgodnie z jego treścią i co więcej spełnia nadal świadczenie, a zatem zobowiązanie nie wygasło. Powód stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie miał możliwości wystąpienia do Sądu z powództwem przed wyczerpaniem się sumy gwarancyjnej, ponieważ z powodu błędu poczynionego przez pozwanego, nie został on poinformowany, że wypłata świadczeń odszkodowawczych na jego rzecz przekroczyła 80 % sumy gwarancyjnej. Powód wyjaśnił przy tym, że wprawdzie pozwany poinformował go o wyczerpaniu sumy gwarancyjnej w 2016 roku, jednakże powód nie powiązał tego z wygaśnięciem zobowiązania, tym bardziej, że renta była i jest płacona przez pozwanego. Wyjaśnił on również, że wytoczenie powództwa w chwili obecnej wynika z faktu, że wobec inflacji i znaczącego wzrostu cen rehabilitacji, leków i usług renta wypłacana przez pozwanego powinna być obecnie zwaloryzowana. (pozew k. 3-12)

W odpowiedzi na pozew pozwany (...) S.A. w W. wniósł o oddalenie powództwa w całości, oraz o zasądzenie od powoda na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł.

W uzasadnieniu pozwany wskazując na wyczerpanie sumy gwarancyjnej jeszcze w 2014 r., podniósł zarzut braku dopuszczalności sądowej modyfikacji stosunku zobowiązaniowego, który wygasł. Ponadto pozwany podniósł zarzut braku interesu prawnego powoda w żądaniu podwyższenia sumy gwarancyjnej, tłumacząc, że powód złożył pozew w nowym stanie prawnym, w którym wyczerpanie się sumy gwarancyjnej, nie stanowi dla powoda zagrożenia poniesienia przez niego rażącej straty. Nie sposób wobec tego uznać, iż w sprawie można mówić o spełnieniu przesłanek przewidzianych przepisem art. 357(1) k.c. Pozwany zaznaczył również, że obowiązek ubezpieczyciela poinformowania poszkodowanego/uprawnionego z umowy ubezpieczenia o możliwości wyczerpania się określonej w umowie ubezpieczenia sumy gwarancyjnej, w przypadku gdy łączna kwota wypłaconych odszkodowań lub innych świadczeń przekroczyła 80% określonej w umowie ubezpieczenia sumy gwarancyjnej, został wprowadzony do polskiego porządku prawnego prawie półtora roku po wygaśnięciu sumy gwarancyjnej. ( odpowiedź na pozew – k. 57-69)

W piśmie procesowym z dnia 26 października 2024 r. powód doprecyzował żądanie pozwu, wskazując, że na podstawie art. 357(1) § 1 k.c. w zw. z art. 22a ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych wnosi o ukształtowanie stosunku prawnego wynikającego z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej potwierdzonej polisą seria i nr (...) zawartej z (...) SA z siedzibą w W. dotyczącą pojazdu mechanicznego V. (...), nr rej. (...) w taki sposób, że odpowiedzialność pozwanego (...) S.A. z siedzibą w W. nie wygaśnie wraz z wyczerpaniem sumy gwarancyjnej przewidzianej w tej umowie, lecz będzie trwać do wyczerpania sumy gwarancyjnej przewidzianej w art. 36 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, z tym, że granicą odpowiedzialności pozwanego (...) S.A. z siedzibą w W. wobec powoda M. K. (1) za skutki wypadku z dnia 9 lipca 2005 r. będzie stanowić kwota 3 647 000,00 EURO. (pismo procesowe – k. 122 –124)

Do czasu zamknięcia rozprawy strony podtrzymały stanowiska procesowe.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 09 lipca 2023 r. w W. doszło do wypadku drogowego, którego sprawcą był M. T. kierujący samochodem marki V. (...) nr rej (...) ubezpieczony w zakresie odpowiedzialności cywilnej w (...) S.A. z siedzibą w W.. Na skutek zdarzenia M. K. (1) doznał obrażenia ciała w postaci urazu głowy z utratą przytomności ze wstrząśnieniem mózgu, złamania kości ciemieniowej z wgłębieniem, złamania łuków kręgów C2,3,4,5, złamania trzonów kręgów C 3,4,5 z porażeniem czterokończynowym.

Dowód: okoliczność bezsporna, wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy Woli w Warszawie z dnia 17 marca 2010 r. sygn. akt IV K 1901/06 – k. 536-537 akt sprawy toczącej się przed Sądem Rejonowym dla

Wyrokiem z dnia 15 lipca 2011 roku, sygn. akt I C 827/08 Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od (...) spółki akcyjnej z siedzibą w W. na rzecz M. K. (1) kwoty:

- 270.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 16 lipca 2011 roku do dnia zapłaty;

- 34.421 zł z odsetkami ustawowymi do dnia zapłaty od kwot: 4 356 zł od 10 lipca 2007 r., od kwoty 1 198 zł od 18 października 2008 r., od kwoty 28 867 zł od 16 lipca 2011 r. do dnia zapłaty;

- za okres od 1.04.2006 r. do 29.02.2008 r. kwoty po 3 350 zł miesięcznie, za okres od 1.03.2008 r. do 31.12.2008 r. kwoty po 5 452 zł miesięcznie, za okres od 1.01.2009 r., do 31.12.2009 r. kwoty po 6 292 zł miesięcznie, za okres od 1.01.2010 r. do 14 lipca 2011 r. kwoty po 9 259 zł miesięcznie wraz z odsetkami od wyżej wskazanych kwot liczonymi od 16 lipca 2011 r. do dnia zapłaty i za okres od 16 lipca 2011 r. kwoty po 11 064,74 zł miesięcznie płatne do dnia 10 każdego miesiąca, wraz z ustawowymi odsetkami w przypadku uchybienia terminowi płatności którejkolwiek raty. W pozostałym zakresie powództwo zostało oddalone, a koszty postępowania wzajemnie zniesione.

Na skutek wniesionej apelacji, wyrokiem z dnia 18 listopada 2011 roku sygn. akt I ACa 1041/11, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w części dotyczącej powództwa o zadośćuczynienie w ten sposób, iż ponad kwotę zasadzoną przez Sąd Okręgowy zasądził dodatkowo kwotę 50.000 zł ustalając datę początkową płatności odsetek ustawowych od tej kwoty oraz od kwoty 270.000 zł na dzień 23 września 2006 roku, w pozostałej części powództwo o zadośćuczynienie oddalił. W pozostałym zakresie wyrok Sądu Okręgowego Sąd Apelacyjny uchylił i przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, pozostawiając Sądowi I instancji rozstrzygnięcie o kosztach postępowania za II instancję.

Dowód: wyrok SO z dnia 15 lipca 2011 r. – k. 339-340 akt sprawy toczącej się przed SO w Warszawie pod sygn. akt I C 259/12 oraz wyrok z uzasadnieniem SA w Warszawie z dnia 18 listopada 2011 roku – k. 410-423

Po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z dnia 24 maja 2012 r., sygn. akt I C 259/12, Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. na rzecz M. K. (1) tytułem kosztów leczenia kwotę 34.421,00 zł (pkt I) oraz kwotę 407.020,31 zł tytułem renty za okres od 1 kwietnia 2006 r. do dnia 31 maja 2012 r (pkt II). Ponadto Sąd zasądził od pozwanego na rzecz M. K. (1) tytułem renty za okres od 1 czerwca 2012 r. kwotę 10.754,00 zł płatną z góry do dnia 10 każdego miesiąca (pkt III). Sąd ustalił również odpowiedzialność (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. za skutki wypadku z dnia 9 lipca 2005 r., które mogą ujawnić się w przyszłości u M. K. (1) (pkt IV).

Dowód: wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 24 maja 2012 r., sygn. akt I C 259/12 – k. 456-458 akt sprawy sygn. I C 259/12 toczącej się przed Sądem Okręgowym w Warszawie

M. K. (1) jest trwale całkowicie niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji.

Dowód: orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 28 marca 2008 r. nr (...) – k. 23, k. 99 akt sprawy sygn. I C 259/12 toczącej się przed Sądem Okręgowym w Warszawie

Pismem z dnia 31 sierpnia 2016 r. (...) S.A. z siedzibą w W. poinformował M. K. (1) o tym, że łączna kwota wypłaconych odszkodowań lub innych świadczeń przekroczyła 100% określonej w umowie ubezpieczenia sumy gwarancyjnej. Jednocześnie ubezpieczyciel poinformował o możliwości wytoczenia do właściwego sądu powództwa o ukształtowanie stosunku prawnego wynikającego z umowy ubezpieczenia na podstawie art. 357(1) Kodeksu cywilnego.

Dowód: pismo (...) z dnia 31 sierpnia 2016 r. – k. 27

W czasie zajścia zdarzenia suma gwarancyjna w przypadku szkód na osobie wynosiła równowartość w złotych 350.000 euro tj. 1.430.975,00 zł (według kursu NBP z dnia 08 lipca 2005 r.).

Dowód: okoliczność przyznana, a poza tym wydruk z akt szkodowych – k. 197

Suma wypłat ubezpieczyciela na rzecz M. K. (2) z tytułu odszkodowania do 2013 r. wyniosła 542.985,21 zł. Wypłaty z tytułu renty od 2006 r. do lipca 2013 r. wyniosły łącznie 912.540,70 zł. Do wyczerpania sumy gwarancyjnej z tytułu polisy (...) doszło w okresie sierpień/wrzesień 2014 r.

Dowód: lista wypłat odszkodowań – k. 73, k. 157, wykaz ,,wypłaty dla renty” – k. 74-75v, k. 158-159v, potwierdzenia przelewów – k. 161-177, lista wypłat odszkodowań – k. 76-78, wydruk z elektronicznych akt szkody –k. 70-72, pismo (...) z dnia 02 grudnia 2011 r. dot. realizacji wyroku Sądu Apelacyjnego sygn. akt I Aca 1041/11(I C 827/08) – k. 111, pismo (...) z dnia 02 grudnia 2011 r. dot. przyznania odszkodowania w kwocie 190.272,91 zł – k. 149, pismo (...) z dnia 02 grudnia 2011 r. dot. przyznania odszkodowania w kwocie 190.272,91 zł – k. 155, pismo (...) z dnia 18 marca 2013 r. dot. przyznania odszkodowania w kwocie 48.145,83 zł, w tym 34.421 z tyt. wyroku – k. 156, lista wypłat odszkodowań – k. 157, wykaz wypłaconych świadczeń z tyt. renty – 158-159v, zawiadomienie o realizacji wyroku Apelacyjnego z dnia 26 lutego 2013 r. sygn. akt I Aca 1075/12 – k. 160, potwierdzenie wypłaty dnia 04 września 2006 oraz z dnia 11 października 2006 r. – k. 195

Pismem z dnia 12 czerwca 2024 r. powód wezwał (...) S.A. w W. na podstawie art. 444 § 1 zd. 2 k.c. do zapłaty w terminie 30 dni kwoty 163.530,00 zł na zakup niezbędnego sprzętu rehabilitacyjnego oraz domowego dla osoby niepełnosprawnej oraz tytułem zakupu pojazdu dostosowanego do potrzeb osoby niepełnosprawnej.

W odpowiedzi na powyższe , pismem z dnia 20 sierpnia 2024 r. (...) SA poinformowało M. K. (1) o nieuwzględnieniu jego wniosku z uwagi na wyczerpanie sumy gwarancyjnej.

Dowód: wezwanie do zapłaty – k. 125-126pismo (...) – k. 135-

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o okoliczności przyznane (art. 229 kpc), jak też na podstawie dowodów z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, w tym dokumentów z akt szkodowych, które Sąd uznał za wiarygodne. Sąd nie miał co do zasady wątpliwości co do wiarygodności zeznań powoda słuchanego w charakterze strony, przy czym nie miały one istotnego znaczenia dla ustalenia stanu faktycznego w przedmiotowej sprawie.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Powództwo podlegało oddaleniu.

W niniejszej sprawie strony powodowa wniosła o ukształtowanie stosunku prawnego wynikającego z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej łączącej M. K. (1) oraz pozwanego (...) S.A. poprzez podwyższenie sumy gwarancyjnej do kwoty 3.647 000,00 EURO w oparciu o treść art. 357 (1) § 1 k.c. w zw. z art. 189 k.p.c.

Zgodnie z art. 357 (1) § 1 k.c. jeżeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidywały przy zawarciu umowy, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy. Rozwiązując umowę sąd może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się zasadami określonymi w zdaniu poprzedzającym. W myśl tego przepisu podstawą do waloryzacji świadczenia pieniężnego o charakterze cywilnoprawnym jest istotna zmiana siły nabywczej. Zmiana siły nabywczej pieniądza polegać może na spadku siły nabywczej, wynikającym ze zjawiska inflacji, czyli wzrostu przeciętnego poziomu cen, bądź na wzroście siły nabywczej, wynikającym ze zjawiska deflacji, czyli spadku przeciętnego poziomu cen.

Podstawą żądania ustalenia jest art. 189 k.p.c. stanowiący, że powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Pojęcie „interesu prawnego” rozumiane jest szeroko, tzn. nie tylko w sposób wynikający z treści określonych przepisów prawa przedmiotowego, lecz w sposób uwzględniający oprócz treści tych przepisów również ogólną sytuację prawną powoda, z uwzględnieniem dostępu do sądów w celu zapewnienia ochrony prawnej lub prawa. W orzecznictwie wyjaśniono, że jeżeli powództwo o ustalenie istnienia prawa jest jedynym możliwym środkiem jego ochrony, powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia. Powództwo przewidziane w art. 189 k.p.c. ma znaczenie uniwersalne, a interes prawny w rozumieniu tego przepisu stanowi szeroką formułę, obejmującą wiele sytuacji prawnych, w których uwikłany może być podmiot występujący z powództwem ustalenia (nieistnienia) prawa lub stosunku prawnego (vide: wyrok SN: z 9.2.2012 r., III CSK 181/11, wyrok SN z 17.5.2018 r., V CSK 322/17).

W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że dopuszczalne jest przekształcenie treści stosunku ubezpieczenia przez odpowiednie podwyższenie sumy gwarancyjnej na podstawie art. 357(1) § 1 k.c. W tym celu należy wykazać, że po powstaniu stosunku prawnego doszło do nadzwyczajnej zmiany stosunków. W tej kwestii wielokrotnie wypowiadał się Sąd Najwyższy (vide: uchwały SN: z 26 listopada 1991 r.sygn. III CZP 122/91; z 31 maja 1994 r. sygn. III CZP 74/94, uchwała składu siedmiu sędziów SN z 29 grudnia 1994 r. sygn III CZP 120/94, postanowienie SN z 30 stycznia 2008 r. sygn. III CZP 140/07, wyroki SN: z 13 stycznia 2000 r., II CKN 644/98; z 21 września 2011 r., I CSK 727/10; z 17 października 2012 r., II CSK 646/11; z 30 maja 2017 r., IV CSK 445/16). Klauzula rebus sic stantibus może więc mieć zastosowanie do umów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że jest to niezbędne dla zapewnienia realnej ochrony ubezpieczonego, zwłaszcza wobec zmiany funkcji ubezpieczeń komunikacyjnych w stosunkach społeczno-gospodarczych. Ponadto znajduje to podstawę w art. 22a ust. 2 u.u.o., w którym wskazano, że zakład ubezpieczeń, przekazując poszkodowanemu lub uprawnionemu z umowy ubezpieczenia informację o możliwości wyczerpania się sumy gwarancyjnej, informuje jednocześnie o możliwości wytoczenia powództwa do właściwego sądu o ukształtowanie, na podstawie art. 357(1) k.c., stosunku prawnego wynikającego z umowy ubezpieczenia. (vide: Wyrok SN z 17.04.2025 r., II CSKP 1372/22, LEX nr 3882333.)

W przedmiotowej sprawie okoliczności wypadku, w tym osoba sprawcy, zakres odpowiedzialności pozwanego nie była między stronami sporna. Pozwany przyznał, że jako ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność za skutki wypadku. Strony ostatecznie okazały się być także zgodne co do tego, że suma gwarancyjna w niniejszej sprawie wynosiła złotych 350.000 euro tj. 1.430.975,00 zł.

Strony nie były jednak zgodne co do wysokości dotychczas wypłaconych świadczeń, a także daty wyczerpania sumy gwarancyjnej. Strony pozostawały ponadto w sporze co do oceny prawnej zgłoszonego roszczenia. Po pierwsze pomiędzy stronami nie było zgody co do tego, czy w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 19 lipca 2019 roku o szczególnych uprawnieniach osób poszkodowanych w przypadku wyczerpania sumy gwarancyjnej ustalonej na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 2006 roku, powód w dalszym ciągu może kierować swoje roszczenia wobec pozwanego jako ubezpieczyciela czy też powinien wystąpić do Ubezpieczeniowego Fundusze Gwarancyjnego, a zatem czy przysługuje mu legitymacja czynna w niniejszej sprawie.

Ponadto powód i pozwany odmiennie oceniali możliwość wystąpienia z roszczeniem opartym na art. 357 (1) k.c. już po wyczerpaniu sumy gwarancyjnej. Pozwany stał na stanowisku, iż wyczerpanie sumy gwarancyjnej skutkuje wygaśnięciem zobowiązania, to zaś powinno skutkować oddaleniem powództwa. Powód natomiast stał na stanowisku, że nawet wyczerpane sumy gwarancyjnej nie oznacza automatycznego wygaśnięcia zobowiązania, podkreślając przy tym, że ubezpieczyciel nie dochowując obowiązku informacyjnego co do możliwości wyczerpania sumy gwarancyjnej przed jej wyczerpaniem naruszył zasady współżycia społecznego, co powoduje, że w kontekście regulacji art. 354 k.c., zobowiązanie nie może być uznane za wykonane prawidłowo. Co więcej w ocenie powoda o braku wygaśnięciu zobowiązania świadczyć miało również to, że ubezpieczyciel nadal, pomimo wyczerpania sumy gwarancyjnej dokonuje wypłat na rzecz powoda świadczeń rentowych.

Przechodząc do oceny zgłoszonego roszczenia Sąd pragnie w pierwszej kolejności odnieść się do spornej kwestii daty wyczerpania sumy gwarancyjnej. W tym względzie podkreślenia wymaga, że okoliczność wyczerpania sumy gwarancyjnej już w chwili skierowania przez ubezpieczyciela pisma z dnia 31 sierpnia 2016 r., jak i wysokości sumy gwarancyjnej na kwotę 350.000,00 zł nie były kwestionowane przez powoda (co jasno wynika z treści pozwu). Dopiero w dalszym toku postępowania powód zmienił swoje stanowisko w tym zakresie.

Analiza materiału dowodowego zgromadzonego w przedmiotowych aktach, w tym przedstawione przez pozwanego wyliczenia, jednoznacznie wskazują na wyczerpanie się sumy gwarancyjnej w okresie sierpień/wrzesień 2014 roku. Ustalając okres, w którym doszło do wyczerpania się sumy gwarancyjnej Sąd miał na uwadze wydruki z systemów pozwanego, których zapisy korespondowały z pozostałym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym. Wskazać należy, iż istotne znaczenie mają tu uzasadnienia uprzednio zapadłych wyroków Sądu Okręgowego, w tym wyroku z dnia 15 lipca 2011 r., w którym precyzyjnie wskazano kwoty wypłacone powodowi w okresie 2006-2008 roku (k. 152), a których wypłacenie strona powodowa kwestionowała w niniejszym postępowaniu.

Przyjmując więc, że na dzień sporządzenia przez ubezpieczyciela tj. 31 sierpnia 2016 r. pisma skierowanego do powoda, suma ubezpieczenia została już przekroczona, należy zastanowić się nad skutkami tego stanu rzeczy.

Zasadniczo w orzecznictwie wskazuje się, że pozew o ukształtowanie stosunku prawnego opartego na nadzwyczajnej zmianie stosunków powinien zostać wniesiony przed wygaśnięciem zobowiązania. Tym samym waloryzacja sumy gwarancyjnej w oparciu o art. 357 (1) k.c. nie może nastąpić wobec wygaśnięcia zobowiązania na skutek wykonania w pełnej kwocie limitującej górny pułap odpowiedzialności odszkodowawczej zakładu ubezpieczeń. ( vide: wyrok SN z 21.7.2006 r., III CSK 119/05, wyrok SN z 9.4.2003 r., I CKN 255/01, Legalis; wyrok SA w Katowicach z .25.11.2010 r., V ACa 409/10,) i

Strona powodowa oprócz kwestionowania wskazanego przez pozwanego okresu wyczerpania sumy gwarancyjnej (2014r.) argumentowała, że zobowiązanie w niniejszej sprawie nie może być uważane za wykonane po pierwsze dlatego, że ubezpieczyciel naruszył obowiązek informacyjny nałożony przez art. 22a ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, a po drugie, że ubezpieczyciel w dalszym ciągu realizuje wobec powoda świadczenia rentowe.

Odnosząc się kolejno do poszczególnych kwestii wskazać należy, iż powyższy przepis został wprowadzony ustawą z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Dz. U. poz. 1844) i wszedł w życie od 1 stycznia 2016 r.. Zgodnie z art. 22a (w brzmieniu obowiązującym na dzień wejścia w życie) zakład ubezpieczeń miał obowiązek poinformowania poszkodowanego lub uprawnionego z umowy ubezpieczenia, o której mowa w art. 4 pkt 1 lub 2, o możliwości wyczerpania się określonej w umowie ubezpieczenia sumy gwarancyjnej, w przypadku gdy łączna kwota wypłaconych odszkodowań lub innych świadczeń przekroczy 80% określonej w umowie ubezpieczenia sumy gwarancyjnej. (ust. 1) Przekazując informację, o której mowa w ust. 1, zakład ubezpieczeń miał poinformować jednocześnie poszkodowanego lub uprawnionego z umowy ubezpieczenia o możliwości wytoczenia powództwa do właściwego sądu o ukształtowanie, na podstawie art. 357 (1) Kodeksu cywilnego, stosunku prawnego wynikającego z umowy ubezpieczenia, o której mowa w art. 4 pkt 1 lub 2.

Podkreślenia jednak wymaga, że ustawodawca nie wskazuje skutków prawnych wynikających z faktu niedopełnienia wskazanego obowiązku w zakresie pouczenia. Ustawodawca odsyła do art. 3571 k.c. dotyczącego klauzuli rebus sic stantibus. ( vide: M. Maliszewska [w:] Ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. Komentarz, red. G. Dybała, K. Szpyt, Warszawa 2022, art. 22(a).)

W ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie niewątpliwie doszło do naruszenia obowiązku informacyjnego względem powoda, skoro ubezpieczyciel nie wystosował do powoda pisma informującego o przekroczeniu 80 % sumy gwarancyjnej niezwłocznie po tym kiedy taki obowiązek został na niego nałożony przez ustawodawcę. Nawet przyjęcie, iż do wyczerpania sumy gwarancyjnej doszło we wrześniu 2014 r. - kiedy jeszcze powyższa regulacja nie obowiązywała - to w dalszym ciągu nie tłumaczy to dlaczego po wejściu w życie przepisu pozwany nie wystosował niezwłocznie takiego zawiadomienia. Literalne brzmienie przepisu mówi bowiem o tym, że obowiązek informacyjny aktualizuje się wtedy, gdy łączna kwota wypłaconych odszkodowań lub innych świadczeń przekroczy 80% określonej w umowie ubezpieczenia sumy gwarancyjnej. Nawet więc po wyczerpaniu sumy gwarancyjnej spełniony byłby warunek przekroczenia 80% sumy gwarancyjnej (skoro przekroczenie 100% jest jednocześnie przekroczeniem 80%), co obligowało ubezpieczyciela do udzielenia odpowiedniej informacji zgodnie z wymogami ustawowymi.

Niemniej jednak w okolicznościach przedmiotowej sprawy powyższe uchybienie nie miało zasadniczego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. W szczególności Sąd nie podzielił zapatrywania strony powodowej, jakoby takie uchybienie skutkowało uznaniem zobowiązania za niewykonane. W ocenie Sądu o nawet jeśli uznać, że powód spóźnił się z realizacją powyższego obowiązku, to w takiej sytuacji nie może być mowy o niewykonaniu zobowiązania, a jedynie o ewentualnym nienależytym jego wykonaniu, które jako takie nie stoi na przeszkodzie wygaśnięciu zobowiązania i może być rozpatrywane jako hipotetyczna podstawa ewentualnej odpowiedzialność odszkodowawczej na gruncie ogólnych przesłanek z art. 471 k.c..

Sąd nie podzielił również stanowiska strony powodowej co do skutków dalszej realizacji przez pozwanego świadczeń rentowych na rzecz powoda. Okoliczność ta (nie będąc przedmiotem sporu pomiędzy stronami) nie skutkuje, jak zdaje się sądzić strona powodowa, dalszym trwaniem zobowiązania.

Nie można przy tym zapominać, że z normy art. 7 ustawy z dnia 22 maja 2003r o ubezpieczeniach obowiązkowych , Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, suma ubezpieczenia lub suma gwarancyjna stanowi górną granicę odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń, w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku ubezpieczeniowego. W konsekwencji, niezależnie od wysokości powstałej szkody, którą poniósł poszkodowany, gdy suma świadczeń wypłaconych celem jej kompensacji przez ubezpieczyciela, przekroczyła ją, staje się wolny od odpowiedzialności za wypłatę (dalszego) świadczenia wyrównawczego, a jego zobowiązanie wynikające z umowy pomiędzy nim a ubezpieczonym wygasa. ( vide: uchwała SN z dnia z 2 lutego 2011r , sygn. III CZP 128/ 10)

Jeżeli więc ubezpieczyciel - pomimo wyczerpania sumy gwarancyjnej - w dalszym ciągu realizuje na rzecz poszkodowanego świadczenia odszkodowawcze, to taka decyzja pozostaje w jego wyłącznej gestii. Zaniechując jednak wystąpienia z odpowiednim powództwem o ustalenie wygaśnięcia obowiązku świadczenia rentowego na podstawie art. 189 kpc (stwierdzonego w wyroku sądu), musi się on liczyć z ewentualnymi konsekwencjami prawnymi wynikającymi z art. 411 ust. 1 k.c.

Zamykając tą część rozważań, Sąd pragnie również zaznaczyć, że na przeszkodzie w uznaniu stosunku prawnego pomiędzy powodem, a pozwanym za wygasły nie stały kryteria określone w art. 354 k.c. Zgodnie z przywołaną regulacją dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje - także w sposób odpowiadający tym zwyczajom (§ 1) W taki sam sposób powinien współdziałać przy wykonaniu zobowiązania wierzyciel (§ 2). Co prawda w doktrynie przyjmuje się, że skutki wyczerpania sumy gwarancyjnej trzeba oceniać z uwzględnieniem kryteriów z art. 354 § 1 k.c. a ocena, czy wyczerpanie sumy gwarancyjnej doprowadziło do wykonania zobowiązania, co w konsekwencji wyklucza dopuszczalność sądowej modyfikacji stosunku zobowiązaniowego, który wygasł, powinna być dokonywana z uwzględnieniem kryteriów pomocniczych z art. 354 § 1 k.c., a zwłaszcza klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego. Ocena ta musi jednak uwzględniać zachowanie poszkodowanego oraz ubezpieczyciela ( vide: Ł. Węgrzynowski, Dopuszczalność sądowej modyfikacji sumy gwarancyjnej w ubezpieczeniu OC po jej wyczerpaniu, PS 2019/11-12/38-47).

W warunkach przedmiotowej sprawy nie sposób jednak pominąć, że powód pomimo, otrzymania pisma ubezpieczyciela z dnia 31 sierpnia 2016 r. informującego o wyczerpaniu sumy gwarancyjnej, zaniechał przedsięwzięcia w tym względzie jakichkolwiek czynności i wystąpił z powództwem dopiero w 2022 r. W tych warunkach uchybienie pozwanego co do realizacji obowiązku informacyjnego w oczywisty sposób nie miało wpływu realizację uprawnień strony powodowej. Warto przy tym zauważyć, iż treść przedmiotowego pisma nie była klarowna i mogła powodować mylne przekonanie co do rzeczywistego stanu faktycznego, a co za tym idzie powinna wzbudzić u powoda – co najmniej – chęć wyjaśnienia zaistniałej sytuacji. Tymczasem strona powodowa nie tylko nie podjęła niezwłocznie próby wyjaśnienia powyższego, ale przez kolejne 6 lat nie podjęła żadnych działań w tym kierunku. Bez znaczenie zdaniem Sądu pozostawały zeznania powoda, iż o treści pisma dowiedział się z 1,5 rocznym opóźnieniem, skoro i tak niezwłocznie nie podjął żadnych działań w tym kierunku.

Powyższa uwaga jest tym bardziej znacząca jeżeli uwzględni się stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 30 maja 2017 r. (IV CSK 445/16). Sąd Najwyższy wskazał, że „choć spełnienie na rzecz poszkodowanego świadczenia w rozmiarze odpowiadającym sumie gwarancyjnej stanowi co do zasady wykonanie zobowiązania przez, odpowiednio, zakład ubezpieczeń (…), i tym samym powoduje wygaśnięcie stosunku prawnego, w ramach którego świadczenie to zostało spełnione, to możliwe są wyjątki od tego. Nie dojdzie, mimo spełnienia świadczenia w rozmiarze odpowiadającym sumie gwarancyjnej, do wykonania i wygaśnięcia zobowiązania wobec poszkodowanego, gdy wywołaniu takich skutków przez to świadczenie sprzeciwiają się w danych okolicznościach zasady współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczy cel zobowiązania. Jeżeli poszkodowany, zgodnie z zasadą współdziałania wierzyciela z dłużnikiem przy wykonaniu zobowiązania, da niezwłocznie wyraz temu, że spełnienia na jego rzecz świadczenia w rozmiarze odpowiadającym sumie gwarancyjnej nie uważa on za wykonanie zobowiązania w sposób skutkujący jego wygaśnięciem przez, odpowiednio, zakład ubezpieczeń lub Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, może następnie, bez nieuzasadnionej zwłoki, w braku dobrowolnego uwzględnienia jego żądania, wytoczyć powództwo o podwyższenie sumy gwarancyjnej na podstawie art. 357 1 § 1 k.c.”. Analogiczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 stycznia 2018 r. (III CSK 369/16) wskazując, że wyjątkowy charakter przepisu art. 357 ¹ § 1 k.c. wprowadzającego odstępstwo od zasady pacta sunt servanda, umożliwi przekształcenie, ale tylko wówczas, gdy odpowiednie powództwo zostanie wniesione przez wierzyciela niezwłocznie po zamanifestowaniu, że nie uważa on spełnienia ustalonego świadczenia za wykonanie zobowiązania skutkujące jego wygaśnięciem, gdyż poszerzenie możliwości podważania zobowiązań, w ramach których nastąpiło już spełnienie przez dłużnika ustalonego świadczenia, mogłoby zagrażać pewności obrotu prawnego.

Skoro więc w przedmiotowej sprawie powód, pomimo otrzymania pisma z dnia 31 sierpnia 2016 r., informującego o wyczerpaniu sumy gwarancyjnej, zaniechał w tym względzie jakiejkolwiek aktywności przez okres kilku lat, po pierwsze poprzez zamanifestowanie ubezpieczycielowi że nie uważa on wyczerpania pierwotnie ustalonej sumy gwarancyjnej za wykonanie zobowiązania skutkujące jego wygaśnięciem i po drugie poprzez wystąpieniem z powództwem opartym na art. 357 (1) k.c., to tym samym Sąd doszedł do przekonania, że brak jest jakichkolwiek racjonalnych podstaw do stwierdzenia, że zobowiązanie w przedmiotowej sprawie nie wygasło przed wniesieniem pozwu.

W dalszej kolejności należy odnieść się do kwestii skutków wejścia w życie ustawy z dnia 19 lipca 2019 roku o szczególnych uprawnieniach osób poszkodowanych w przypadku wyczerpania sumy gwarancyjnej ustalonej na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 2006 roku. W tym kontekście strony nie były zgodne, czy po wejściu w życie ustawy powód ma prawną możliwość kierowania roszczenia wobec ubezpieczyciela czy raczej powinien wystąpić do Ubezpieczeniowego Fundusze Gwarancyjnego.

Zgodnie z art. 1 ust 1 przywołanej regulacji wskazano, że ustawa ta określa uprawnienia osób poszkodowanych z tytułu szkód powstałych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w przypadku wyczerpania sumy gwarancyjnej ustalonej w umowach ubezpieczenia, o których mowa w art. 4 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. z 1996 r. poz. 62, z późn. zm. 1 ), oraz ustalonej w umowach ubezpieczenia, o których mowa w art. 4 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 473 i 2448 oraz z 2019 r. poz. 125 i 730), zawartych przed dniem 1 stycznia 2006 r., zwanych dalej "poszkodowanymi".

Wedle art. 2 ustawy poszkodowanemu przysługuje roszczenie o wypłatę renty do Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, zwanego dalej "Funduszem", określonej w art. 444 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1145 i 1495), ograniczone do wysokości sumy gwarancyjnej, o której mowa w art. 36 ust. 1 albo art. 52 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, ustalonej na dzień zgłoszenia roszczenia, o którym mowa w art. 4, jeżeli zakład ubezpieczeń nie jest zobowiązany do jej wypłaty na podstawie orzeczenia sądu ustalającego inną wysokość sumy gwarancyjnej niż ustalona w umowie ubezpieczenia, o której mowa w art. 1 ust. 1. Przy czym w myśl art. 3 ustawy roszczenie o wypłatę renty przysługuje za okresy przypadające po dniu wejścia w życie ustawy.

W ocenie Sądu, wbrew twierdzeniom strony pozwanej, samo wejście w życie powyższej ustawy nie pozbawiało powoda możliwości wystąpienia z powództwem o zwiększenie sumy gwarancyjnej. W najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskakuje się, że przed wejściem w życie tejże ustawy (co nastąpiło 28 września 2019 r.) wyłączną ochronę poszkodowanym zagrożonym wyczerpaniem sumy gwarancyjnej zapewniał właśnie art. 22a u.u.o., który nie został uchylony i nadal obowiązuje. Zatem celem ustawodawcy nie było zastąpienie uprawnienia poszkodowanego do wystąpienia z powództwem opartym na art. 357' § 1 k.c. roszczeniem o wypłatę renty wobec Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego (dalej: UFG) na warunkach określonych ustawą z 19 lipca 2019 r., a stworzenie dodatkowego rozwiązania prawnego zabezpieczającego interes poszkodowanego. Potwierdza to expressis verbis art. 2 in fine u.s.u.o.p., z którego wynika, że określone tam roszczenie do UFG (o wypłatę renty) istnieje, jeżeli zakład ubezpieczeń nie jest zobowiązany do jego wypłaty na podstawie orzeczenia sądu ustalającego inną wysokość sumy gwarancyjnej niż ustalona w umowie ubezpieczenia. Roszczenie określone w art. 2 u.s.u.o.p. stwarza zatem dodatkowe zabezpieczenie dla poszkodowanych (ograniczone do renty), którzy nie uzyskali orzeczenia sądu ustalającego inną wysokość sumy gwarancyjnej niż przyjęta w umowie ubezpieczenia, umożliwiając uzyskanie renty od UFG za okres od dnia wyczerpania sumy gwarancyjnej. Ustawodawca przyznał poszkodowanym - na podstawie art. 2 i 7 u.s.u.o.p. - roszczenie w stosunku do UFG o dalszą wypłatę renty do wysokości sumy gwarancyjnej (łącznie z już wypłaconymi świadczeniami) obowiązującej w chwili zgłoszenia roszczenia o dalszą wypłatę renty. Jednakże na podstawie art. 3 u.s.u.o.p. UFG zobowiązany jest do wypłaty renty tylko za okresy przypadające po 28 września 2019 r. Za okres wcześniejszy odpowiadają ubezpieczyciele ( vide: wyrok SN z 19 września 2023 r., II CSKP 1111/22, wyrok SN z 17.04.2025 r., II CSKP 1372/22, LEX nr 3882333)

Rekapitulując powyższe rozważania wskazać należy, iż Sąd oddalił powództwo z uwagi na wyczerpanie sumy gwarancyjnej w 2014 roku. Nienależnie jednak od powyższego powód zachowuje uprawnienie do wystąpienia z roszczeniem o wypłatę renty do Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego na podstawie ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o szczególnych uprawnieniach osób poszkodowanych w przypadku wyczerpania sumy gwarancyjnej ustalonej na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 2006 r.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 102 k.p.c., odstępując obciążania powoda kosztami procesu, mając na względzie okoliczności przedmiotowej sprawy, w tym szczególne położenie powoda, który do końca życia zmagać się będzie bardzo poważnymi skutkami wypadku z 2005 r.

W punkcie III wyroku Sąd postanowił przejąć na rachunek Skarbu Państwa nieuiszczone koszty sądowe, mając na uwadze treść art. 113 ustawy z 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Sędzia del. Agnieszka Onichimowska