Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 grudnia 2024 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: Sędzia del. Agnieszka Onichimowska

Protokolant: Stażysta Aleksandra Babińska

po rozpoznaniu w dniu 18 listopada 2024 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa A. J.

przeciwko D. C. (1)

o rozwiązanie umowy dożywocia

1.  oddala powództwo;

2.  odstępuje od obciążania powódki A. J. kosztami procesu;

3.  przejmuje na rachunek Skarbu Państwa nieuiszczone koszty sadowe.

Sędzia (del.) Agnieszka Onichimowska

UZASADNIENIE

W dniu 05 lipca 2021 r. (data stempla pocztowego) powódka A. J. wniosła pozew przeciwko D. C. (1) o rozwiązanie umowy dożywocia zawartej w dniu 12 stycznia 2017 r. przed W. G., notariuszem w P., prowadzącym kancelarię notarialną w P. przy ul. (...) lok. (...), Repertorium (...) numer (...) przenoszącą przez powódkę na pozwaną własność lokalu mieszkalnego nr (...) usytuowanego w budynku przy ul. (...) w W. o pow. 28,29 m2 dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy - Mokotowa w Warszawie X Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą numer (...).

W uzasadnieniu powódka wskazała, że zgodziła się na zawarcie umowy dożywocia, obejmującego jej własnościowe mieszkanie, po namowach pozwanej z którą się przyjaźniła i którą już wcześniej uczyniła swoim jedynym spadkobiercą. Zaznaczyła, że warunkiem przeniesienia własności nieruchomości, do czego doszło w dniu 12 stycznia 2017 r., miała być opieka nad powódką ze strony pozwanej. Powódka podniosła, iż po zawarciu umowy pozwana nie wypełniała swoich zobowiązań, opłacając jedynie czynsz mieszkania, nie płacąc za rachunki, nie dostarczając wyżywienia i ubrania oraz sprzątając jedynie sporadycznie (ok. dwa razy w roku). Powódka podkreśliła również, że pozwana nigdy z nią nie zamieszkała, nie zapewniając jej, jako osobie starszej (w wieku 87 lat) odpowiedniej pomocy i pielęgnowania, realizując opiekę poprzez chwilowe odwiedziny. Powódka zaznaczyła, że po zawarciu umowy stosunki między stronami szybko zaczęły się pogarszać, a pozwana zaczęła się coraz częściej kłócić z powódką. Strona powodowa stwierdziła również, że w czasie kiedy powódka przebywała w szpitalu, pozwana - bez zgody i wiedzy powódki - pobrała z jej konta bankowego kwotę 10.000 zł, zaś po jej powrocie do domu powódka odnotowała zniknięcie biżuterii o wartości ok 15.000 zł, gotówki w kwocie 4.000 zł oraz dokumentacji dotyczącej mieszkania, testamentu i umowy dożywocia. Powódka wyjaśniła jednocześnie, iż pozwana oddała kwotę 4000 zł oraz przyznała się także do pobrania pieniędzy z konta, z których zwróciła do chwili obecnej kwotę 5 000 zł. Powódka wskazała także, iż obawiając Pozwanej, zmieniła zamki do drzwi. Zdaniem powódki powyższe okoliczności sprawiają, że obecnie nie jest możliwe dalsze trwanie umowy dożywocia. ( pozew k. 3-8 )

W piśmie procesowym z dnia 23 maja 2022 r. pozwana D. C. (1) wniosła oddalenie powództwa w całości.

W uzasadnieniu pozwana potwierdziła, że od wielu lat przyjaźniła się z powódką, którą poznała w pracy. Wskazała, że w 2011 r. powódka poprosiła ją o kwotę 10.000 zł na wykup mieszkania, obiecując, że przepisze na nią mieszkanie testamentem, co uczyniła w 2012 r. Po sporządzeniu testamentu pozwana zamieszkała z powódką, umawiając w zakresie podziału kosztów, co do poszczególnych opłat oraz czyniąc na jej rzecz comiesięczną darowiznę w kwicie 200 zł. Pozwana zaznaczyła, że od zawarcia w 2017 r. umowy dożywocia starała się pomagać powódce w załatwianiu różnych spraw, utrzymaniu mieszkania, umawianiu wizyt lekarskich, sprzątaniu i robieniu zakupów lub pomalowaniu mieszkania. W ocenie pozwanej obecne zachowanie powódki wynika z tego, że znajduje się po wpływem sąsiadki B. B. i jej konkubenta, jak też innych osób, które wykorzystują nieporadność i starcze otępienie powódki ( pismo procesowe k. 106-112).

Do czasu zamknięcia rozprawy strony podtrzymały swoje stanowiska procesowe.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

A. J. (ur. (...)) i D. C. (1) (ur. (...)) poznały się w roku 1988 r. w (...) Zakładach (...) w W., gdzie obie pracowały. Z biegiem lat stosunki zacieśniały się, szczególnie po śmierci męża A. J., co miało miejsce w 1991 r., relacje stały się przyjacielskie.

Dowód: okoliczność bezsporna, a ponadto: dokumentacja zdjęciowa – k. 113-120, k. 121-124, k. 147-148, k. 421, zeznania świadka J. R. (k. 331-333), zeznania powódki A. J. k. 340-343v, zeznania pozwanej D. C. (1) k. 345-347v

W roku 2011 A. J. nabyła od (...) W. własność lokalu mieszkalnego przy ul. (...) w W.. Część środków potrzebnych na wykup mieszkania w kwocie 10.000,00 złotych pochodziła od D. C. (1). A. J. i D. C. (1) ustaliły, iż w zamian za okazane wsparcie finansowe, D. C. (1) stanie się w przyszłości właścicielem przedmiotowego mieszkania.

Dowód: okoliczność bezsporna, a ponadto: ,,zaliczka” – k. 121, zeznania powódki A. J. k. 340-343v,

W 2012 r. A. J. - będąca wdową nieposiadającą bliskich krewnych - sporządziła testament, w którym do całości spadku powołała D. C. (1).

Dowód: okoliczność bezsporna, a ponadto: akt notarialny z dnia 22 września 2021 r. rep (...) Nr (...) – k. 209-210, zeznania powódki A. J. k. 340-343v, zeznania pozwanej D. C. (1) k. 345-347v

D. C. (1) odwiedzała A. J., nocując u niej okazjonalnie. Od około 2011 r. D. C. (1) zaczęła regularnie przebywać w mieszkaniu A. J., mieszkając tam od poniedziałku do piątku. D. C. (1) i A. J. ustaliły, iż D. J. będzie przyjeżdżać w poniedziałek (po pracy) i pozostawać, aż do piątkowego poranka, zaś weekendy, święta i urlopy będzie spędzać w swoim domu rodzinnym, w którym mieszkała jej matka, którą się opiekowała.

D. C. (1) i A. J. wspólnie spędzały czas, chodząc na spacery i zakupy. D. C. (1) pomagała A. J. w sprzątaniu rodzinnych grobów, organizowaniu wizyt lekarskich czy też organizacji spotkań okolicznościowych. D. C. (1) dbała o porządek w mieszkaniu, przygotowywała także potrawy lubiane przez A. J..

D. C. (1) pokryła koszty budowy pomnika na grobie męża A. J..

Dowód: potwierdzenia płatności za media i TV – k. 26, k. 58-62, k. 211-220, faktury VAT (...), rozliczenie kosztów świadczeń za 2021 r. – k. 412, rozliczenie liczników - k. 414, potwierdzenia transakcji – k. 350-400, zeznania świadka E. K. k . 276v-278, zeznania świadka B. P. k. 278v-281, zeznania świadka B. B. (k. 295v-299), zeznania świadka E. G. (k. 308-309v), zeznania świadka M. W. k. 309v-311v, zeznania świadka M. G. k. 330v-331, zeznania świadka J. R. (k. 331-333), zeznania powódki A. J. k. 340-343v, zeznania pozwanej D. C. (1) k. 345-347v

W dniu 12 stycznia 2017 r. A. J. zawarła z D. C. (1), przed notariuszem W. G. (prowadzącym kancelarię notarialną w P.) przybyłym do lokalu mieszkalnego nr (...) w budynku przy ul. (...) w W., umowę dożywocia. W ramach umowy A. J. przeniosła na D. C. (1) własność stanowiącego odrębną nieruchomość lokalu mieszkalnego nr (...) usytuowanego w budynku przy ul. (...) w W. objętego księgą wieczystą numer (...), a D. C. (1) oświadczyła, że w zamian zobowiązuje się zapewnić A. J. dożywotnie utrzymanie, zgodnie z treścią art. 908 §1 kodeksu cywilnego (§ 2.1). Wartość lokalu mieszkalnego będącego przedmiotem umowy dożywocia strony określiły na kwotę 190.000,00 zł, zaś miesięczną wartość dożywocia na rzecz A. J. na kwotę 500 zł. (§2.2).

Do zawarcia umowy doszło z inicjatywy D. C. (1), która widząc, że wokół A. J. ,,kręci się” kilka obcych osób, obawiała się o mieszkanie które zostało jej zapisane w testamencie. A. J. zawierając umowę uważała, że rozumie jej znaczenie.

Dowód: okoliczność przyznana, a ponadto: umowa dożywocia – k. 9-11, zeznania świadka B. P. k. 278v-281, zeznania świadka J. R. (k. 331-333), zeznania powódki A. J. k. 340-343v, zeznania pozwanej D. C. (1) k. 345-347v

Od momentu zawarcia umowy dożywocia D. C. (1) dokonuje opłat czynszowych związanych z mieszkaniem przy ul. (...) w W., w tym uiszcza opłaty z tytułu centralnego ogrzewania, zużycia wody i wywozu śmieci oraz pokrywa płatność za abonament na telewizję, opłacając także zobowiązania związane z udziałem w gruncie. A. J. reguluje zaś opłaty za media (gaz, prąd).

Na prośbę A. J., D. C. (2) przekazywała na rzecz kuzyna A. J. A. S. środki pieniężne w kwotach po 160-200,00 złotych.

Dowód: potwierdzenia płatności za media i TV – k. 26, k. 58-62, k. 211-220, faktury VAT (...), rozliczenie kosztów świadczeń za 2021 r. – k. 412, rozliczenie liczników - k. 414, potwierdzenia transakcji – k. 350-400, 408-411,zeznania świadka E. K. k . 276v-278, zeznania świadka B. P. k. 278v-281, zeznania świadka B. B. (k. 295v-299), zeznania świadka E. G. (k. 308-309v), zeznania świadka M. W. k. 309v-311v, zeznania świadka M. G. k. 330v-331, zeznania świadka J. R. (k. 331-333), zeznania powódki A. J. k. 340-343v, zeznania pozwanej D. C. (1) k. 345-347v

Od czasu ogłoszenia pandemii (...) obecność D. C. (2) w mieszkaniu przy ul. (...) w W. ograniczyła się do cotygodniowych wizyt, albowiem w tym czasie pracowała w głównej mierze zdalnie. W okresach nieobecności D. C. (2) prosiła swoich znajomych o dowożenie A. J. zakupów.

W dniu 21 kwietnia 2021 r. A. J. trafiła do szpitala z rozpoznaniem (...), gdzie została przewieziona karetką wezwaną przez D. C. (2). Po wypisaniu ze szpitala (...) została umieszczona w Izolatorium w L., gdzie przebywała od 27 kwietnia 2021 r. do 20 maja 2021 r.

Dowód: karta leczenia szpitalnego – k. 12-15, karta informacyjna z leczenia – k. 16-17, historia zdrowia i choroby pacjenta – k. 99-104, karta informacyjna – k. 321-323, dokumentacja medyczna – k. 324-327, zeznania świadka J. R. (k. 331-333), zeznania świadka M. W. – k. 309v-312, zeznania powódki A. J. k. 340-343v, zeznania pozwanej D. C. (1) k. 345-347v

W dniu 21 kwietnia 2021 r. D. C. (1) dokonała wypłaty z konta A. J., do którego miała upoważnienie, kwoty 10.000,00 zł oraz zabrała z mieszkania należącą do A. J. kwotę 4.000,00 zł w gotówce.

Dowód: zestawienie operacji – k. 19, potwierdzenie wypłaty gotówkowej – k. 97, wyciąg z rachunku bankowego – k. 98, zeznania pozwanej D. C. (1) k. 345-347v

W okresie od dnia 22 kwietnia 2021 r. do dnia 01 maja 2021 r. D. C. (1) odbywała kwarantannę w warunkach domowych pod adresem ul. (...), (...)-(...) W..

Dowód: zaświadczenie powiatowego inspektora Sanitarnego (...) W. – k. 288, zeznania świadka J. R. (k. 331-333),

Relacje A. J. i D. C. (3) zaczęły się psuć jeszcze przed pandemią (...), przy czym w okresie pandemii uległy znacznemu pogorszeniu. A. J. miała poczucie, że D. C. (1) nie interesuje się nią wystarczająco.

Po powrocie z izolatorium A. J. oskarżyła D. C. (3) o kradzież, wzywając ją do zwrotu pieniędzy, biżuterii oraz dokumentów.

A. J. utraciła zaufanie do D. C. (1) i obecnie obawia się z nią zamieszkać.

Od czasu pandemii A. J. korzysta z pomocy sąsiadów, w tym przy zakupach czy kąpieli.

Na prośbę A. J. G. L. dokonał wymiany zamków w drzwiach mieszkania, przy czym klucze do zmienionych zamków nie zostały przekazane D. C. (1) i obecnie nie ma ona dostępu do mieszkania.

Dowód: wydruk sms-ów k. 417-419, zeznania świadka G. L. k. 254- 257), zeznania W. J. (k. 307v-308), zeznania świadka E. G. (k. 308-309v), zeznania świadka M. W. – k. 309v-312, zeznania świadka M. G. k. 330v-331, zeznania świadka J. R. (k. 331-333), zeznania świadka E. K. k . 276v-278, zeznania świadka B. P. k. 278v-281, zeznania świadka M. C. k. 291-292, zeznania świadka B. B. k. 295v-299, zeznania powódki A. J. k. 340-343v, zeznania pozwanej D. C. (1) k. 345-347v

W dniu 31 maja 2021 r. A. J. złożyła w Komendzie Rejonowej Policji W. (...), zawiadomienie o popełnieniu na jej szkodę, w okresie od dnia 21 kwietnia 2021 r. do dnia 20 maja 2021 r., przestępstwa kradzieży w postaci biżuterii o wartości ok. 15.000,00 zł oraz pieniędzy z konta w kwocie 6.000,00 zł i dokumentów dotyczących mieszkania.

Dowód: zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa – k. 18, poświadczenia złożenia zawiadomienia – k. 416

D. C. (1) zwróciła rzecz A. J. łączną kwotę 14.000,00 złotych, przy czym zwrotu kwoty 4.000,00 zł dokonała jednorazowo, zaś zwrotu kwoty 10.000,00 zł, którego dokonała w miesięcznych ratach po 1000,00 zł.

Dowód: zeznania świadka G. L. k. 254- 257, zeznania świadka E. K. k . 276v-278, zeznania powódki A. J. k. 340-343v,

W dniu 22 września 2021 r. A. J. sporządziła testament, w którym odwołała swoje wcześniejsze rozporządzenia testamentowe.

Dowód: akt notarialny z dnia 22 września 2021 r. rep (...) Nr (...) – k. 209-210

A. J. znajduje się dobrym stanie psychicznym i mentalnym, nie wykazuje oznak zespołu otępiennego. Stwierdzono u niej nadciśnienie tęchniecie z zajęciem serca, niedomykalność aortalną oraz niewydolność serca. Od wielu lat jest pacjentem Poradni kardiologicznej.

W roku 2021 r. A. J. otrzymywała świadczenie emerytalne z ZUS w wysokości 2.642,68 zł.

Dowód: zaświadczenie k. 208, zaświadczenie lekarskie – k. 98a, k. 98c

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie wskazanych wyżej dowodów z dokumentów zgromadzonych w aktach niniejszej sprawy, które nie pozostawały ze sobą w sprzeczności. Wskazane dowody wzajemnie się uzupełniają i potwierdzają, w zestawieniu ze sobą tworzą spójny stan faktyczny i brak jest zdaniem Sądu przesłanek do odmówienia im mocy dowodowej w zakresie, w jakim stanowiły one podstawę ustaleń faktycznych w sprawie.

Swoje ustalenia Sąd oparł również osobowych źródłach dowodowych w postaci zeznań: powódki A. J. (k. 340-343v) oraz pozwanej D. C. (1) (k. 345-347v), jak też świadków: B. P. (k. 278v-281), W. J. (k. 307v-308), M. C. (k. 291-292), M. W. (k. 309v-312), J. R. (k. 331-333), Jak E. G. (k. 308-309v), M. G. (k. 330v-331), E. K. (k . 276v-278).

Sąd miał przy tym na względzie fakt, że pomiędzy stronami od czasu pandemii (...) istnieje wyraźny konflikt, który leży u podstaw obecnego powództwa. Dlatego też Sąd odtwarzając przebieg zdarzeń, oparł się na zeznaniach stron zasadniczo jedynie na tych fragmentach w który ze sobą korespondowały.

Opierając się na zeznaniach świadków Sąd miał na względzie, że w znacznej mierze osoby te jedynie w ograniczonym zakresie były w stanie przybliżyć relacje panujące pomiędzy stronami. Sąd oparł się na zeznaniach świadków w zakresie w jakim wskazywane przez nich fakty (często jedynie zasłyszane od stron) znajdowały pokrycie w pozostałym materiale dowodowym.

Osobnego omówienie wymagają jednakże zeznania świadków B. B. (k. 295v-299) oraz G. L. (k. 254- 257), jako że z okoliczności sprawy wynika, że osoby te były bezpośrednio zainteresowane wynikiem niniejszego postępowania. Zeznania świadka G. L. (k. 254- 257) Sąd uznał za wiarygodne jedynie w tej części, w jakiej znajdowały one pokrycie w pozostałym zgromadzonym materiale dowodowym. Zeznania te charakteryzowały się znacznym stopniem subiektywizmu oraz w sposób nierzetelny odtwarzały obraz stosunków panujących pomiędzy powódką, a pozwaną. W ocenie Sądu wynika to z osobistego konfliktu pomiędzy świadkiem, a pozwaną, w tym konfliktu interesów na tle majątku powódki, który w świetle zeznań samego świadka w ramach nowego testamentu miał przypaść właśnie świadkowi, nie zaś pozwanej. Sąd nie uwzględnił również wyjaśnień pisemnych światka zawartych w piśmie z dnia 1 czerwca 2022 r. (zatytułowanego: ,,Oświadczenie”, k. 172-174), w których wskazywał on na szereg okoliczności dotyczących relacji pomiędzy powódka, a pozwaną. Sąd miał przy tym na względzie to, że przedmiotowe wyjaśnienie nie ma waloru dowodu z zeznań i nie może ich zastępować w toku postępowania. Podobnie krytycznie Sąd ocenił wartość dowodową pisma złożonego przez świadka w dniu 24 marca 2013 pt. ,,sprostowanie zeznań” (k. 272), uznając za niedopuszczalną formę korekty złożonych wcześniej zeznań. Uwadze Sądu nie uszło, że świadek w przedmiotowym piśmie usiłował skorygować swoje zeznania w niekorzystnym z jego punktu widzenia fragmencie, gdzie podał, że powódka A. J. sporządziła testament na rzecz jego i jego konkubiny. W ocenie Sądu mało przekonującym jest zasłanianie się w tym względzie brakiem zrozumienia (prostego z resztą) pytania pełnomocnika strony. Sama zaś przywołana okoliczność w oczywisty sposób negatywnie rzutuje na ocenę wiarygodności świadka, ujawniając fakt osobistego zainteresowania korzystnym dla powódki rozstrzygnięciem. Zaznaczyć także należy, że zeznania świadka co do relacji pomiędzy stronami postępowania w znacznej mierze ma charakter zasłyszanej od powódki relacji, nie pochodzi więc bezpośredniej obserwacji świadka. Warto przy tym zaznaczyć, że świadek sam wskazał, że przez chorobą powódki ((...) w 2021 r.) nie miał z nią częstego kontaktu.

Podobnie Sąd ocenił zeznania świadka B. B. (k. 295v-299), będącej konkubiną świadka G. L.. Zeznania te zasługiwały na uwzględnienie jedynie w zakresie w jakim korespondowały one z pozostałym zgromadzonym materiałem dowodowym. W ocenie Sądu - podobnie jak to miało miejsce w przypadku świadka G. L. - zeznania te miały charakter wyraźnie stronniczy.

Pozostałe (a nie ujęte wyżej) zaprezentowane przez strony dowody, nie stanowiły w ocenie Sądu wartościowego materiału dowodowego pozwalającego na poczynienie istotnych w sprawie ustaleń faktycznych.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Powództwo podlegało oddaleniu.

Z okoliczności sprawy wynika, ze strona powodowa w przedmiotowej sprawie domagając się rozwiązania umowy dożywocia, usiłowała doprowadzić do odzyskania własności mieszkania objętego przedmiotową umową. Zaznaczyć bowiem trzeba, że skutkiem rozwiązania umowy dożywocia - w przypadku uwzględnienia powództwa - jest przejście własności nieruchomości na zbywcę z jednoczesnym wygaśnięciem prawa dożywocia (skutek ex nunc). W konsekwencji rozwiązanie umowy o dożywocie powoduje skutek automatyczny w postaci przejścia prawa własności nieruchomości na dożywotnika.

Podstawę roszczenia stanowi art. 913 § 2 k.c., zgodnie z którym w wypadkach wyjątkowych sąd może na żądanie zobowiązanego lub dożywotnika, jeżeli dożywotnik jest zbywcą nieruchomości, rozwiązać umowę o dożywocie.

Uwypuklenia wymaga jednak, że w ujęciu art. 913 § 2 k.c. rozwiązanie umowy o dożywocie należy do dyskrecjonalnej władzy sądu, który w sprawach danego rodzaju każdorazowo zobligowany jest do uwzględnienia interesu obu stron w tym także interesów ekonomicznych. Rozwiązanie stosunku dożywocia może natomiast nastąpić przy łącznym spełnieniu przesłanki z § 1 i § 2 art. 913 k.c.

Wspomniany § 1 stanowi, że jeżeli z jakichkolwiek powodów wytworzą się między dożywotnikiem a zobowiązanym takie stosunki, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą styczności, sąd na żądanie jednej z nich zamieni wszystkie lub niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień. Powyższe oznacza, że niewłaściwy układ stosunków osobistych między stronami stanowi warunek konieczny, lecz nie samoistny, do rozwiązania umowy (vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 24 stycznia 2013 r., V ACa 512/12).

W niniejszej pomiędzy stronami istnieje od kilku lat konflikt personalny skutkujący brakiem zaufania, a co za tym idzie brakiem osobistych kontaktów. Zaznaczyć jednak należy, że okoliczność tego rodzaju mogłaby stanowić ewentualnie podstawę do żądania zamiany uprawnień na dożywotnią rentę, podczas gdy strona powodowa takiego żądania jednak nie zgłosiła. O ile bowiem wytworzenie się między stronami umowy dożywocia stosunków wyłączających pozostawanie w bezpośredniej ze sobą styczności, daje możliwość każdej ze stron - i to niezależnie od powodów takiego stanu rzeczy - wystąpienia z żądaniem zmiany treści umowy i zastąpienie wynikających z niej dla dożywotnika uprawnień dożywotnią rentą, to zmianie takiej - która nie była przedmiotem żądania - w razie uznania bezzasadności żądania rozwiązania umowy, sąd nie może jednak orzec z urzędu. ( vide: Wyrok SN z 15.07.2010 r., IV CSK 32/10, LEX nr 885022)

Wracając jednak do zasadniczego toku rozważań tj. do żądania rozwiązania umowy dożywocia zaznaczyć trzeba, że powództwo o rozwiązanie umowy dożywocia jest powództwem najdalej idącym, radykalnym, obwarowanym ziszczeniem się wyjątkowych przesłanek. Rozwiązanie umowy dożywocia jest środkiem ostatecznym i jest uzasadnione tylko wówczas, gdy nie jest możliwe zapewnienie ochrony prawnej dożywotnikowi w inny sposób (vide: wyrok SN z 9 maja 2008 r., III CSK 359/07).

Co prawda brak jest ustawowego unormowania precyzującego pojęcia „wyjątkowych okoliczności”, bądź chociażby wskazania ich kryteriów. Warto jednak zaznaczyć, że cechą wspólną wszystkich zaszłości, jakie kwalifikuje wypadek unormowany w art. 913 § 2 k.c. jako wyjątkowy, nie jest samo negatywne nastawienie dożywotnika do zobowiązanego (z czym niewątpliwie mamy do czynienia w niniejszej sprawie), czy też sama odmowa wykonania świadczeń objętych umową dożywocia (vide: wyrok SA w Krakowie z 19.05.2017 r., I ACa 111/17, LEX nr 2429671), jako, że nie stanowi ona nawet podstawy do sformułowania żądania opisanego w art. 913 § 1 k.c. Zresztą w takiej sytuacji uprawnionemu przysługuje roszczenie, którego może dochodzić w trybie procesowym ( vide: E. Niezbecka [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny, t. 3, cz. szczególna, 2010, s. 1240; Z. Radwański [w:] System Prawa Prywatnego, t. 8, 2004, s. 627; E. Gniewek (red.), Kodeks..., 2008, s. 1360; J. Mikołajczyk, Pozycja prawna rolnika..., s. 125). Stosunki te muszą wytworzyć wyjątkową sytuację uniemożliwiającą dalsze pozostawanie stron we wzajemnej styczności. Konflikt zachodzący pomiędzy nimi ma więc postać kwalifikowaną. Wypadek wyjątkowy ma miejsce wtedy, gdy ma miejsce krzywdzenie dożywotnika, objawiające się zwłaszcza agresją i złą wolą po stronie jego kontrahenta, bądź gdy zobowiązany z umowy dożywocia porzuca nieruchomość bez zamiaru powrotu, pozostawiając dożywotnika bez należnych mu świadczeń ( vide: A. Sylwestrzak [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. II, red. M. Balwicka-Szczyrba, Warszawa 2024, art. 913.). W mierze wyjątkowych okoliczności zgodnie wypracowane orzecznictwo wskazuje, że rozwiązanie umowy dożywocia może mieć zastosowanie jedynie kiedy to trudne, a wręcz niemożliwe będzie utrzymanie stosunku dożywocia w pierwotnym kształcie ( vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 9 maja 2019 r., sygn. akt: I ACa 772/18, wyrok Sądu Najwyższego z 9 kwietnia 1997 r., sygn. akt: III CKN 50/97, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 9 kwietnia 2015 r., sygn. akt: I ACa 1000/14).

Przekładając powyższe na realia przedmiotowej sprawy uznać należy, że zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do uznania, że w niniejszej sprawie wystąpiły wyjątkowe okoliczności, które uzasadniałby rozwiązanie umowy dożywocia. Zarówno ze złożonych dokumentów, jak i zeznań świadków oraz stron postępowania wynika bowiem, że pozwana nigdy nie krzywdziła pozwanej fizycznie, zaś niechęć powódki do pozwanej wynika głownie z braku realizowania jej oczekiwań, co do tego, jak faktycznie powinny wyglądać ich wzajemne relacje. W ocenie Sadu Okręgowego strona powodowa nie tylko nie przedstawiła dowodów, ale nawet nie zgłosiła twierdzeń co do okoliczności, które mogły być uznane za przykład wypadku wyjątkowego.

W ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie trudno jest też mówić o odmowie ze strony pozwanej wywiązywania się ze zobowiązań wynikających z zawartej umowy. Nie było sporu pomiędzy stronami, iż to pozwana stale ponosi koszt utrzymania mieszkania (pomimo, że nie mieszka tam od 2021 r.), opłacając czynsz oraz rachunki za telewizję, wodę, ścieki i wywóz śmieci. Nie sposób również czynić pozwanej zarzutu z tego, że część rachunków opłaca sama powódka, skoro podział ten usankcjonowały same strony już wiele lat wcześniej. O odmowie sprawowania opieki z pewnością nie świadczy również występujący w przeszłości fakt spędzania przez pozwaną weekendów, wakacji i świąt ze swoją rodziną, w sytuacji gdy taki stan rzeczy również był przedmiotem wcześniejszych ustaleń stron.

Podkreślić przy tym należy, że z obecnego braku realizacji przez pozwaną osobistych świadczeń na rzecz powódki (w postaci sprzątania, robienia zakupów, czynności pielęgnacyjnych, oraz innych czynności związanych ze sprawowaniem osobistej opieki) nie sposób czynić zarzutu, skoro z polecenia powódki zmieniono zamki w drzwiach, a sama powódka wyraźnie nie chce mieć bezpośredniej styczności z pozwaną. Natomiast wyłącznie subiektywne odczucie powódki co do braku zaopiekowania ze strony pozwanej, nie może być miarą, przy ocenie wypełniania przez pozwaną obowiązków wynikających z umowy dożywocia, a tym bardziej, nie może świadczyć o krzywdzeniu powódki. Biorąc zaś pod uwagę opłacanie przez pozwaną (jak to miało miejsce w przeszłości) płatności związanych z zamieszkiwaniem przez powódkę w mieszkaniu przy ul. (...) w W. oraz jej deklaracji, co do gotowości dalszego wykonywania zawartej umowy, trudno doszukiwać się tu podstaw do rozwiązania umowy dożywocia.

Mając na uwadze powyższe, Sąd w przedmiotowej sprawie nie znalazł podstaw do zastosowania art. 913 § 2 k.c. i w konsekwencji powództwo oddalił, o czym orzeczono w punkcie 1. sentencji wyroku.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 102 k.p.c. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 102 k.p.c. i tym samym odstąpienie od obciążania powoda kosztami procesu. Powódka jest osobą w z podeszłym wieku (91 lat), a wobec zaistniałego konfliktu korzysta wyłącznie z świadczonej na zasadzie dobrosąsiedzkiej życzliwości, pomocy sąsiadów w codziennym funkcjonowaniu. W ocenie Sądu powyższa sytuacja życiowa powódki oraz w pewnym stopniu zrozumiałe subiektywne przekonanie o słuszności zgłoszonego roszczenia, przemawiają za odstąpieniem od obciążania jej kosztami postępowania. (pkt. 2 sentencji)

W punkcie 3. Sentencji wyroku Sąd postanowił przejąć na rachunek Skarbu Państwa nieuiszczone koszty sądowe, mając na uwadze treść art. 113 ust. 4 u.k.s.c.

Sędzia del. Agnieszka Onichimowska