Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 stycznia 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: Sędzia Agnieszka Nakwaska-Szczepkowska

Protokolant: sekretarz sądowy Karolina Stańczuk

po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2025 r. w Warszawie na rozprawie

sprawy z powództwa P. M.

przeciwko (...) Bank S.A. z siedzibą w W. i Towarzystwu Funduszy Inwestycyjnych (...) S.A. z siedzibą w W.

o ustalenie i zapłatę, ewentualnie unieważnienie i zapłatę

I.  oddala powództwo;

II.  odstępuje od obciążania powoda obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz pozwanych.

Sędzia Agnieszka Nakwaska-Szczepkowska

Sygn. akt I C 262/24

UZASADNIENIE

Pozwem z dnia 23 grudnia 2020 r., skierowanym przeciwko (...) Bank S.A. z siedzibą w W. i Towarzystwu Funduszy Inwestycyjnych (...) S.A. z siedzibą w W., powód P. M. wniósł o:

1.  zasądzenie od pozwanych solidarnie, względnie in solidum, na jego rzecz kwoty 214.813,38 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie:

- od dnia 29 sierpnia 2019 r. do dnia zapłaty w stosunku do pozwanego (...) Bank S.A. z siedzibą w W.,

- od dnia 29 sierpnia 2020 r. do dnia zapłaty w stosunku do pozwanego Towarzystwa Funduszy Inwestycyjnych (...) S.A. z siedzibą w W.,

ewentualnie:

2.  stwierdzenie, iż zapis (umowa) na nabycie Certyfikatów Inwestycyjnych serii (...) Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego (...) z dnia 5 czerwca 2015 r. jest nieważna w całości, względnie nie istnieje od samego początku oraz o zasądzenie od pozwanych solidarnie, względnie in solidum, na rzecz powoda kwoty 214.813,38 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi jak wyżej,

ewentualnie:

3.  unieważnienie zapisu (umowy) na nabycie Certyfikatów (...) serii (...) Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego (...) z dnia 5 czerwca 2015 r. oraz o zasądzenie od pozwanych solidarnie, względnie in solidum, na rzecz powoda kwoty 214.813,38 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi jak wyżej.

Powód wniósł również o zasądzenie odrębnie od każdego z pozwanych odrębnie kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych oraz zasądzenie solidarnie od pozwanych, ewentualnie in solidum, na rzecz powoda kosztów sądowych i kwoty 17 zł uiszczonej tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.

W uzasadnieniu powód wskazał, że w dniu 5 czerwca 2015 r. dokonał zapisu na Certyfikaty (...) serii (...) Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego (...), których emitentem był (...) Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Medyczny. Fundusz ten został utworzony przez Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych (...) S.A. (dalej jako: (...)), która to spółka zarządza Funduszem i reprezentuje go w stosunkach z osobami trzecimi. (...) Bank S.A. zajmował się z kolei zbywaniem wskazanych wyżej certyfikatów (przyjmowaniem zapisów na certyfikaty) - na podstawie umowy dystrybucji łączącej go z (...).

Zapis dokonany przez powoda obejmował 135 certyfikatów o cenie emisyjnej 1.560,01 zł. Łącznie powód dokonał wpłaty z tego tytułu w wysokości 214.813,38 zł, w tym 4.212,03 zł tytułem opłaty za wydanie certyfikatów.

Powód wskazał, że zawarcie umowy nastąpiło z inicjatywy (...) Banku, którego powód był stałym klientem, a do jego obsługi przydzielony był Bankier Klienta Zamożnego. Powód pojawił się w placówce (...) Banku 5 czerwca 2015 r. w celach nie związanych z dokonaniem zapisu na certyfikaty. Natomiast pracownik Banku zachęcał powoda do nabycia przedmiotowych w sprawie certyfikatów. Powód nie słyszał wcześniej o tej formie inwestowania. Pracownik Banku zaoferował powodowi zawarcie umowy nabycia przedmiotowych certyfikatów, wskazując wyłącznie na korzyści – to jest zysk, jak miał być osiągnięty dzięki temu przez powoda. Reklamował produkt jako bezpieczny, sprawdzony, zabezpieczony gwarancją zysku lub gwarancją zwrotu kapitału, stanowiący alternatywę dla lokat. Niwelował ryzyko inwestycji, wskazując na bardzo duże zainteresowanie klientów, ograniczoną liczbę certyfikatów i krótkie terminy zapisu. Nie poinformował powoda o możliwości utraty znacznej części zainwestowanych środków. Powodowi przedstawiona została imienna propozycja nabycia certyfikatów w tym samym dniu z informacją, że powód musi podjąć decyzję szybko, tego samego dnia, ponieważ był to ostatni dzień przyjmowania zapisów na certyfikaty. Dokumenty zostały powodowi przedstawione w sposób, który uniemożliwiał swobodne i pełne zaznajomienie się z treścią. Wywierana na powodzie presja czasowa utrudniała, a wręcz uniemożliwiała powodowi podjęcie świadomej decyzji inwestycyjnej. Dokumenty, z których treścią powód miał się zapoznać, to jest Warunki Emisji Certyfikatów, Statut (...) Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego (...), Imienna Propozycja Nabycia, Zapis na Certyfikaty, to obszerne dokumenty, a przy tym sformułowane nieczytelnym, skomplikowanym językiem ekonomiczno-prawniczym. Powinny one były zostać dostarczone powodowi przynajmniej kilka dni przed dokonaniem zapisu. Powód podkreślił, że nie został mu przekazany Statut Funduszu.

Powód posiadał fundusze w wysokości wystarczającej na nabycie certyfikatów i był zainteresowany korzystnym ich zainwestowaniem, nie miał jednak wiedzy o produktach finansowych oferowanych przez Bank, w tym o certyfikatach.

Powód podniósł, że umowa nabycia certyfikatów była nieważna, „bowiem przy jej zawieraniu pozwani dopuścili się nieuczciwych praktyk rynkowych – naruszających dobre obyczaje, zaś dokumenty przedłożone powodowi skonstruowano w sposób sprzeczny z zasadą słuszności kontraktowej i rzetelności profesjonalnej”. Oznacza to, zdaniem powoda, że przedmiotowa umowa narusza art. 385 ¹ k.c. oraz art. 353 ¹ k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 2 k.c. Zachowanie polegające na niewłaściwym wykonaniu obowiązku informacyjnego przez pozwanych stanowi nieuczciwą praktykę rynkową w rozumieniu art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Dalej powód wskazał, że „za sprzecznością umowy o nabycie certyfikatów z dobrymi obyczajami, zasadami współżycia społecznego, a zarazem za abuzywnością jej postanowień” przemawia to, że:

- „zgodnie z zawartą umową całe ryzyko kontraktowe spoczywa na powodzie”, „pozwani w związku z zawarciem umowy z powodem nie ponoszą żadnego ryzyka”,

- „powód nie ma jakiegokolwiek wpływu na inwestycje dokonywane przez (...)”,

- (...) posiada w istocie nieograniczoną swobodę inwestycyjną”,

- „powód nie miał możliwości kontroli działań podejmowanych przez (...)”,

„działania (...) (w tym działania inwestycyjne) nie podlegają kontroli przez inny podmiot”,

- „powód nie ma w istocie możliwości weryfikacji wyceny certyfikatów”,

- „powód, jako konsument, w dniu zawarcia umowy nie był w stanie ustalić, na jakiej podstawie została dokonana wycena nabywanych certyfikatów oraz na jakiej podstawie wycena certyfikatów dokonywana jest później”,

- „powód, jako konsument, w dniu zawarcia umowy nie był stanie ustalić, czy cena nabycia certyfikatów jest ceną adekwatną (rynkową)”,

- „powód nie miał możliwości negocjacji ceny nabycia certyfikatów ani warunków umowy”,

- „powód, jako konsument, w dniu zawarcia umowy nie był w stanie oszacować, jakie straty może mu realnie przynieść zainwestowanie pieniędzy w zaoferowane mu przez stronę pozwaną certyfikaty”,

- „dla powoda, jako konsumenta nie mającego wiedzy z zakresu ekonomii i finansów, zapisy statutu funduszu (...), warunki emisji certyfikatów oraz formularz zapisów na certyfikaty zawierały niejasne, nieprzejrzyste i nierzetelne informacje na temat cech oferowanego produktu (…)”.

Zdaniem powoda, Bank nie przeprowadził tzw. testu adekwatności oferowanych certyfikatów wbrew wymogowi wynikającemu z rozporządzenia Ministra Finansów z 24 września 2012 r. w sprawie trybu i warunków postępowania firm inwestycyjnych, banków, o których mowa w art. 70 ust. 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, oraz banków powierniczych. W efekcie doszło do misslellingu, bowiem powodowi zaoferowano produkt, który nie był dla niego odpowiedni.

Powód zaakcentował, że dochodzi stwierdzenia nieważności zapisu na certyfikaty na podstawie art. 58 § 1 k.c., względnie art. 58 § 2 k.c., ewentualnie jego unieważnienia na podstawie art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, przy czym zaznaczył, że w jego ocenie w przypadku powództwa o unieważnienie umowy wraz z obowiązkiem wzajemnego zwrotu świadczeń, o którym mowa w wymienionym wyżej art. 12 ust. 1 pkt 4, mamy do czynienia z powództwem o ustalenie stosunku prawnego lub prawa – art. 189 k.p.c., podobnie jak w przypadku powództwa o stwierdzenie nieważności umowy. Zdaniem powoda, posiada on interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c.

(pozew – k. 3-35)

W odpowiedzi na pozew pozwane Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych (...) S.A. z siedzibą w W. wniosło o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Pozwany przyznał, że (...) jest niepublicznym funduszem inwestycyjnym zamkniętym zarządzanym przez (...) S.A. Emisja certyfikatów inwestycyjnych serii (...) Funduszu prowadzona była na podstawie warunków emisji tych certyfikatów, sporządzonych 21 maja 2015 r., a trwała od 22 maja 2015 r. do 5 czerwca 2015 r. Warunki emisji i statut Funduszu były dołączane do propozycji nabycia certyfikatów, a dodatkowo były dostępne na stronie (...). Zapisy na certyfikaty były przyjmowane w oddziałach (...) Banku, któremu (...) S.A. na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi w 2013 r. zleciło świadczenie usług w zakresie przyjmowania zapisów na te certyfikaty. Wszelkie obowiązki informacyjne związane z oferowaniem certyfikatów były realizowane wobec powoda przez (...) Bank. (...) Bank otrzymał od (...) S.A. wszelkie wymagane dokumenty, które winny być przedłożone klientowi składającemu zapis na przedmiotowe certyfikaty. 19 maja 2015 r. droga elektroniczną (...) S.A. przekazało do Banku 25 zaproszeń (propozycji nabycia) o nr. od 61 do 85. Załącznikami były: warunki emisji certyfikatów, statut (...) i formularz zapisu na certyfikaty, przy czym statut i warunki emisji zostały przekazane 21 maja 2015 r. Certyfikaty serii (...) zostały przydzielone osobom, które złożyły zapisy, w tym powodowi, w dniu 9 czerwca 2015 r.

Powód złożył podpis na imiennej propozycji nabycia certyfikatów, oświadczając, że otrzymał wszystkie załączniki do propozycji nabycia. Natomiast wszelkie zarzuty powoda dotyczące tego, jakoby Bank zaproponował powodowi z własnej inicjatywy nabycie produktu, który nie był dla niego dedykowany, złożenia oferty nabycia w sposób oraz w czasie wykluczającym przyswojenie tak dużej ilości informacji itp. – niezależnie od ich zasadności – nie powinny być kierowane pod adresem Towarzystwa, ponieważ (...) nie brało udziału w obsłudze klienta (powoda) przez pozwany Bank.

Pozwany wskazał również, że odpowiedzialność odszkodowawcza (...) opiera się na treści art. 64 ustawy o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi, a nie - jak błędnie wskazano w pozwie - na treści art. 33 ust. 3 w zw. z art. 32 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, które to normy referują do szkód związanych z nabywaniem i odkupywaniem jednostek uczestnictwa funduszy inwestycyjnych. Jednostki uczestnictwa nie są natomiast certyfikatami inwestycyjnymi. Wyżej wymieniony art. 64 natomiast odnosi się do odpowiedzialność (...) wobec uczestników funduszu za wszelkie szkody spowodowane niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem swoich obowiązków w zakresie zarządzania funduszem i jego reprezentacji.

Pomiędzy działalnością (...) w procesie oferowania certyfikatów (treścią dokumentów dotyczących Funduszu, sporządzonych przez (...)) a podjęciem decyzji inwestycyjnej przez powoda, która to decyzja spowodowała w jego ocenie uszczerbek w jego majątku – nie istnieje adekwatny związek przyczynowy, pozwany działał zgodnie z prawem i nie jest możliwe przypisanie jakiekolwiek winy (...) w tym zakresie.

Pozwany zauważył, że w 2015 r. nie było obowiązku przeprowadzenia ankiety odpowiedniości dla ofert certyfikatów inwestycyjnych (...), ani też dla innych papierów wartościowych jak akcje czy obligacje.

Warunki emisji przedmiotowych certyfikatów nie prezentowały ich jako produktu bezpiecznego – opisano tam szeroki zakres ryzyk związanych z inwestycją oraz możliwością nieosiągnięcia celu inwestycyjnego.

Dalej pozwane (...) wskazało, że powód pozostaje uczestnikiem Funduszu, a wartość posiadanych przez niego certyfikatów według wyceny z 31 lipca 2021 r. to 140.881,95 zł. Powód nie poniósł szkody, a zasądzenie dochodzonej przez powoda kwoty spowodowałoby nienależne przysporzenie w majątku powoda.

(odpowiedź na pozew (...) z dnia 23 sierpnia 2021 r. – k. 130-177)

W odpowiedzi na pozew pozwany (...) Bank S.A. z siedzibą w W. wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu swojego stanowiska pozwany wskazał, że powód pojawił się w oddziale Banku 3 czerwca 2015 r. i wówczas wypełnił ankietę badania profilu inwestycyjnego klienta, otrzymał wówczas informacje o możliwościach inwestycji swoich oszczędności. 5 czerwca 2015 r. strony zawarły umowę o świadczenie usługi przyjmowania i przekazywania zleceń nabycia lub zbycia tytułów uczestnictwa przez (...) Bank S.A. Powód wypełnił kolejny raz ankietę badania profilu inwestycyjnego klienta. 5 czerwca 2015 r. powód złożył i opłacił zapis na 135 certyfikatów inwestycyjnych serii (...) za 214.813,38 zł oraz złożył zapis na 688 jednostek uczestnictwa w ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym (...) Towarzystwa (...) na (...) S.A. za 70.176 zł.

Bank był pośrednikiem (...) Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego (...), a pośrednictwo w przyjmowaniu zapisów na certyfikaty inwestycyjne może być wykonywane wyłącznie w ramach usługi oferowania instrumentów finansowych. Pozwany wskazał, że przy prowadzeniu procesu oferowania certyfikatów inwestycyjnych nie jest zawierana żadna umowa pomiędzy firmą inwestycyjną (tu Bankiem) a nabywcą (powodem), tym samym Bank nie miał obowiązku przeprowadzania jakiegokolwiek badania wiedzy, sytuacji i celów inwestycyjnych nabywców oferowanych instrumentów. Pozwany bank, oferując powodowi certyfikaty, nie świadczył na jego rzecz żadnej usługi maklerskiej, a co za tym idzie – nie miał wobec powoda żadnych obowiązków informacyjnych wynikających z przepisów ustawy o obrocie instrumentami finansowymi.

Pozwany, mimo braku takiego obowiązku, przeprowadził badanie wiedzy i doświadczenia powoda. W ankiecie badania profilu inwestycyjnego powód oświadczył, że oczekuje zysków z inwestycji przewyższających oprocentowanie lokat bankowych, przy świadomości ryzyka utraty części zainwestowanego kapitału.

Pozwany Bank zauważył dalej, że powód nie zawarł ani z Bankiem, ani z (...)umowy nabycia” certyfikatów. Zapis nie jest umową, a jednostronnym oświadczeniem woli. Nie jest objęty zakresem pojęcia „umowy dotyczącej produktu” w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Nadto, nawet gdyby sam zapis był nieważny, nie oznacza to nieważności certyfikatów.

Pozwany Bank zakwestionował nadto istnienie związku przyczynowego pomiędzy jego działaniami a utrata wartości przez przedmiotowe certyfikaty.

(odpowiedź na pozew (...) Banku S.A. z 23 sierpnia 2021 r. – k. 311- 317)

W replice na odpowiedzi na pozew powód zauważył, że 5 czerwca 2015 r. zawarł z (...) Bank S.A. umowę o świadczenie usługi przyjmowania i przekazywania zleceń nabycia lub zbycia tytułu uczestnictwa przez (...) Bank S.A. Nie było zatem tak, że nie łączył go z Bankiem żaden stosunek umowny.

(replika z 24 października 2022 r. – k. 380-386v)

Pismem z dnia 18 czerwca 2024 r. powód zmodyfikował powództwo i wniósł o:

1.  ustalenie, że stosunek prawny z dnia 5 czerwca 2015 r., polegający na nabyciu przez powoda Certyfikatów Inwestycyjnych serii (...) Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego (...), wyemitowanych przez (...) Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Medyczny, jest nieważny w całości, względnie nie istnieje od samego początku oraz zasądzenie od pozwanych solidarnie, ewentualnie in solidum, na rzecz powoda kwoty 214.813,38 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 29 sierpnia 2019 r. do dnia zapłaty w stosunku do pozwanego (...) Bank S.A. z siedzibą w W., a od dnia 29 sierpnia 2020 r. do dnia zapłaty w stosunku do pozwanego Towarzystwa Funduszy Inwestycyjnych (...) S.A. z siedzibą w W.;

ewentualnie:

2.  unieważnienie zapisu (umowy) na nabycie Certyfikatów Inwestycyjnych serii (...) Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego (...) z dnia 5 czerwca 2015 r. oraz zasądzenie na rzecz powoda od pozwanych kwoty wskazanej powyżej.

Powód wskazał, że podstawą prawną roszczeń dochodzonych w żądaniu głównym głównych jest art. 58 § 1 k.c., ewentualnie art. 58 § 2 k.c., art. 189 k.p.c. oraz art. 405 i 410 k.c., zaś roszczeń dochodzonych w żądaniu ewentualnym – art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym.

(pismo procesowe powoda z dnia 18 czerwca 2024 r. – k. 411-413)

Na rozprawie w dniu 1 sierpnia 2024 r. pełnomocnik powoda wyjaśnił, że powód dąży do uzyskania rozstrzygnięcia ustalającego, że nie istnieje stosunek prawny wynikający ze złożenia przez powoda oświadczenia o zapisie. Zdaniem powoda, doszło do zawarcia umowy na skutek złożenia oświadczeń woli przez powoda (oświadczenie o zapisie na certyfikaty) i przez Fundusz. Oświadczenie Funduszu polegało na przyjęciu oświadczenia powoda o zapisie na certyfikaty i wyrażało się w tym, że zostały wydane dokumenty potwierdzające, że powód objął te certyfikaty. Powód chce doprowadzić do sytuacji, żeby zostało stwierdzone wyrokiem Sądu, że nie istnieje stosunek prawny, w efekcie czego powód nie jest posiadaczem tych certyfikatów, a jednocześnie nienależne jest świadczenie, które uiścił przy ich objęciu, i tym uzasadnia istnienie interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. Powód dochodzi zapłaty w oparciu o art. 405 i 410 k.c. Zdaniem strony powodowej, w dalszej kolejności Sąd powinien zbadać, czy nie zachodzą podstawy do przypisania pozwanym odpowiedzialności w reżimie odpowiedzialności kontraktowej lub deliktowej. Naruszenie umowy zawartej z powodem polega przede wszystkim na niedopełnieniu obowiązku informacyjnego w zakresie wskazania na ryzyka związane z objęciem certyfikatów, możliwością utraty kapitału. Zdaniem strony powodowej, naruszenie tego obowiązku przez (...) Bank skutkowało nieważnością tej umowy, natomiast gdyby uznać, że nie ma tu nieważności, to uzasadnia to odpowiedzialność banku za nienależyte wykonanie umowy maklerskiej. W odniesieniu do (...), zdaniem powoda, odpowiedzialność może być rozpatrywana tylko przez pryzmat art. 405 i 410 k.c., a nie w ramach odpowiedzialności kontraktowej bądź deliktowej.

Pełnomocnik pozwanego (...) wskazał, że wpłata na certyfikaty następuje na rachunek bankowy Funduszu prowadzony przez depozytariusza (tutaj D. Bank). (...) jest tylko organem Funduszu, nie jest stroną żadnego stosunku umownego. W momencie przydziału certyfikatów dochodzi do zawarcia nienazwanej umowy o uczestnictwo w funduszu inwestycyjnym. W 2015 r. nie było wymogu przedstawienia statutu funduszu w formie papierowej. W warunkach emisji należało wskazać tylko, gdzie statut można znaleźć.

(protokół rozprawy z dnia 1 sierpnia 2024 r. – k. 439-441v /protokół skrócony/)

Na rozprawie w dniu 21 stycznia 2025 r. pełnomocnik powoda sprecyzował, że powód dochodzi ustalenia nieistnienia stosunku prawnego między nim a pozwanym (...), zaś zapłaty dochodzi od obu pozwanych, przy czym w żądaniu głównym tytułem zwrotu nienależnego świadczenia / bezpodstawnego wzbogacenia, nie zaś tytułem naprawienia szkody, a w żądaniu ewentualnym powód dochodzi unieważnienia zapisu, nie umowy, przy czym nieuczciwej praktyki rynkowej dopuścił się (...) Bank, zaś odpowiedzialność wynikająca z unieważnienia rozciąga się także na pozwane (...).

(protokół rozprawy z dnia 21 stycznia 2025 r. – k. 498-501v /protokół skrócony/)

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

(...) został utworzony w 2012 r. Jest to niepubliczny fundusz inwestycyjny zamknięty. Fundusz ten zarządzany jest przez Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych (...) S.A. w W. (dalej: (...), Towarzystwo). Funkcję depozytariusza pełni (...) Bank (...) S.A.

(okoliczności bezsporne)

Zgodnie ze Statutem (...) (w wersji obowiązującej od 21 maja 2015 r.), celem inwestycyjnym Funduszu jest wzrost wartości Aktywów Funduszu w wyniku wzrostu wartości lokat. Fundusz dąży do osiągania dodatnich stóp zwrotu w skali roku, niezależnie od koniunktury na rynku kapitałowym. Fundusz charakteryzuje się elastycznymi zasadami dywersyfikacji kategorii lokat oraz dużą zmiennością składników lokat posiadanych w portfelu. Polityka inwestycyjna zakłada lokowanie aktywów Funduszu głównie w udziałowe papiery wartościowe, emitowane przez spółki, których działalność związana jest przede wszystkim (lecz nie wyłącznie) z branżą medyczną. Jednak w zależności od koniunktury na rynku kapitałowym, w celu ograniczenia ryzyka inwestycyjnego, Fundusz może znacząco ograniczyć wartość lokat w udziałowe papiery wartościowe, nawet do 0% wartości Aktywów Funduszu. W Statucie zastrzeżono, że Fundusz nie gwarantuje osiągnięcia celu inwestycyjnego (art. 17 ust. 1 i 2 Statutu).

Dochodami Funduszu są przychody z lokat netto Funduszu lub zrealizowany zysk (strata) ze zbycia lokat. Dochody Funduszu powiększają Aktywa Funduszu i nie są wypłacane uczestnikom Funduszu (art. 22 ust. 1 i 2 Statutu).

Wpłaty na certyfikaty pierwszej serii (seria (...)) miały być dokonywane na wydzielony rachunek bankowy Towarzystwa prowadzony przez depozytariusza, a w przypadku kolejnych emisji na rachunek Funduszu, także prowadzony przez depozytariusza (art. 13 ust. 3 Statutu).

Za wpłaty dokonane w ramach zapisów Towarzystwo zobowiązane było niezwłocznie, nie później niż w terminie 14 dni od dnia zakończenia przyjmowania zapisów, przydzielić certyfikaty danej emisji, co następowało poprzez wpisanie do ewidencji uczestników prowadzonej przez Towarzystwo w formie elektronicznej, liczby certyfikatów przypadającej na daną wpłatę (art. 14 ust. 1 Statutu).

Przewidziano, że cena emisyjna certyfikatu w ramach kolejnych emisji będzie nie mniejsza niż wartość certyfikatu określona na podstawie wyceny Aktywów Funduszu dokonanej na 7 dni przed dniem rozpoczęcia przyjmowania zapisów na certyfikaty danej emisji (art. 15 ust. 3 Statutu).

Towarzystwo było uprawnione do pobrania opłaty za wydanie certyfikatów danej serii w wysokości do 2% wartości złożonego zapisu (art. 16 ust. 1 Statutu).

Emisja certyfikatów inwestycyjnych serii (...) Funduszu była dwudziestą trzecią emisją. Prowadzona była na podstawie warunków emisji tych certyfikatów, sporządzonych w dniu 21 maja 2015 r. Przedmiotowa emisja trwała w okresie od dnia 22 maja 2015 r. do dnia 5 czerwca 2015 r. włącznie (art. 9w Statutu).

Fundusz zobowiązany jest wykupić certyfikaty na żądanie uczestnika, przy czym zaznaczono, że Fundusz wykupuje certyfikaty w Dniu Wykupu, zdefiniowanym jako ostatni Dzień Wyceny przypadający na koniec pierwszego, drugiego, trzeciego i czwartego kwartału kalendarzowego. Cena wykupu certyfikatów jest równa wartości certyfikatu ustalonej w Dniu Wykupu (art. 23 ust. 1, 2 i 5 Statutu).

(Statut Funduszu – k. 178-193)

Cena emisyjna certyfikatów inwestycyjnych serii (...) została ustalona na 7 dni przed rozpoczęciem przyjmowania zapisów na certyfikaty tej emisji i wynosiła 1.560,01 zł. Przy zapisie na certyfikaty pobierana była opłata za wydanie certyfikatów. Zapisy na te certyfikaty były przyjmowane m.in. w oddziałach (...) Bank, któremu Towarzystwo zleciło świadczenie usług w zakresie przyjmowania zapisów na certyfikaty inwestycyjne.

(okoliczności bezsporne)

(...) Bank łączy zawarta w 2013 r. umowa o świadczenie usług w zakresie przyjmowania zapisów na certyfikaty inwestycyjne (...). Współpraca w zakresie przyjmowania przez Bank zapisów na certyfikaty inwestycyjne Funduszu regulowana jest zapisami „Procedury operacyjnej w zakresie przyjmowania zapisów na certyfikaty inwestycyjne Funduszu”. Zgodnie z ww. procedurą: „Przed przyjęciem zapisu na Certyfikaty Pracownik jest zobowiązany przedstawić Klientowi Imienną propozycję nabycia Certyfikatów Funduszu danej serii podpisaną przez Towarzystwo, wraz z załącznikami (Statutem Funduszu i Warunkami Emisji Certyfikatów Funduszu danej serii). Pracownik powinien uzyskać podpis Klienta pod Imienną Propozycją nabycia oraz jest zobowiązany w szczególności do dołożenia należytej staranności, aby Klient:

a)  był w pełni świadomy prowadzonej polityki inwestycyjnej Funduszu,

b)  zapoznał się z czynnikami ryzyka, które wiążą się z nabyciem Certyfikatów danej serii,

c)  zapoznał się z zasadami, na jakich prowadzony może być obrót Certyfikatami danej serii,

d)  był w pełni świadomy tego, iż składany przez niego zapis na Certyfikaty jest bezwarunkowy, nieodwołalny oraz wiąże osobę zapisującą się na Certyfikaty od dnia dokonania zapisu do dnia przydziału Certyfikatów danej serii przez Fundusz,

e)  był świadomy tego, że w celu złożenia ważnego zapisu niezbędna jest wpłata środków pieniężnych tytułem zapisu w terminie określonym w Warunkach emisji Certyfikatów danej serii, przy czym za termin dokonania wpłaty środków pieniężnych tytułem zapisu do Funduszu uważać należy dzień wpływu pełnej kwoty środków na rachunek bankowy Funduszu wskazany w Warunkach emisji Certyfikatów danej serii.”

(okoliczność bezsporna, Procedura operacyjna w zakresie przyjmowania zapisów na certyfikaty inwestycyjne (...) – k. 235-239v)

W Warunkach Emisji sporządzonych 21 maj 2015 r. wskazano, że zapis na Certyfikaty Serii (...) jest składany poprzez złożenie prawidłowo wypełnionego formularza zapisu na certyfikaty tej serii oraz dokonanie wpłaty na certyfikaty w formie pieniężnej w walucie polskiej na wydzielony rachunek bankowy Funduszu prowadzony przez depozytariusza o wskazanym numerze. Kwota wpłaty wynosić miała nie mniej niż 210.601,35 zł i nie więcej niż 156.001.000 zł.

Zastrzeżono, że z inwestycją w Fundusz wiążą się ryzyka: ryzyko związane z polityką inwestycyjną Funduszu, w tym ryzyko rynkowe, ryzyko inflacji, ryzyko kredytowe, ryzyko inwestycji w instrumenty pochodne, ryzyko walutowe, ryzyko płynności, ryzyko koncentracji, a także ryzyko związane z działalnością Funduszu, w tym: ryzyko operacyjne, ryzyko prawne i ryzyko kadrowe związane ze specyfiką produktu, a nadto ryzyko związane z uczestnictwem w Funduszu, w tym: ryzyko nieosiągnięcia oczekiwanego zwrotu z inwestycji w certyfikaty, ryzyko niepowodzenia emisji, ryzyko braku decyzji Zgromadzenia Inwestorów i ryzyko rozwiązania Funduszu w trakcie jego trwania. Zagadnieniom dotyczącym wymienionych ryzyk został poświęcony Rozdział I zatytułowany „Czynniki ryzyka”. Opisano każdy rodzaj ryzyka. W odniesieniu do ryzyka nieosiągnięcia oczekiwanego zwrotu z inwestycji w certyfikaty wskazano, że Fundusz, dokładając najwyższej zawodowej staranności, będzie dążył do realizacji celu inwestycyjnego określonego w Statucie, jednak Fundusz nie gwarantuje osiągnięcia tego celu. Zastrzeżono, że uczestnik Funduszu powinien mieć na uwadze, że może nie osiągnąć oczekiwanej stopy zwrotu z inwestycji w certyfikaty (pkt 1.3.1). Wskazano także, że składając formularz zapisu na certyfikaty, inwestor oświadcza, że zapoznał się z treścią Warunków Emisji oraz Statutu Funduszu oraz zaznaczono, że zapoznanie się z treścią tych dokumentów jest konieczne w szczególności dla oceny ryzyka związanego z nabywaniem certyfikatów (pkt 2).

(Warunki Emisji – k. 42-58)

W dniu 19 maja 2015 r. drogą elektroniczną Towarzystwo przekazało do (...) Bank 25 zaproszeń (propozycji nabycia) o numerach od (...) do (...). Załącznikami do propozycji nabycia były: Warunki Emisji Certyfikatów, Statut (...) oraz formularz zapisu na Certyfikaty, przy czym Statut Funduszu oraz Warunku Emisji zostały przekazane do Banku w dniu 21 maja 2015 r. drogą elektroniczną.

(okoliczności bezsporne bądź niezaprzeczone, korespondencja mailowa z (...) Bank w okresie od 16 kwietnia 2015 r. do 21 maja 2015 r. – k. 302-309)

Na początku czerwca 2015 r. P. M. wraz z E. H. (obecnie M.) poszukiwali możliwości zainwestowania środków pieniężnych zgromadzonych przez P. M.. Początkowo planowali zakup mieszkania na wynajem, jednak odradziła im to znajoma, I. F., będąca wówczas dyrektorem oddziału (...) Banku. Jako alternatywę wskazała powodowi zainwestowanie w produkt inwestycyjny oferowany ówcześnie przez (...) Bank, którego szczegóły miał opisać pracownik banku „zajmujący się inwestycjami na giełdzie”. W tym celu powód wraz z E. H. udał się do oddziału (...) Banku, którego ich znajoma była dyrektorem. Tam zostali oni skierowani do A. R., który pracował wówczas na stanowisku eksperta finansowego i zajmował się przede wszystkim przedstawianiem klientom rozwiązań inwestycyjnych z oferty (...) Banku.

A. R. przedstawił powodowi i E. H. kilka produktów inwestycyjnych. Powód zdecydował się na nabycie dwóch produktów: certyfikatów inwestycyjnych (...) i jednostek uczestnictwa w ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym (...) Towarzystwa (...) na (...) S.A. Inwestycja w ten drugi produkt została opisana przez A. R. jako bardziej ryzykowna, choć umożliwiająca jednocześnie osiągnięcie wyższego zysku w porównaniu z bezpieczniejszą opcją, jaką miało być nabycie certyfikatów (...). Dla powoda była to pierwsza inwestycja w fundusze inwestycyjne.

(zeznania świadka E. M. – protokół rozprawy z dnia 27 sierpnia 2024 r. min. 00:12:31 i n. – k. 461v-462v /protokół skrócony/, zeznania świadka A. R. – protokół rozprawy z dnia 21 stycznia 2025 r. min. 00:14:00 i n. – k. 498v-500 /protokół skrócony/, zeznania powoda P. M. – protokół rozprawy z dnia 21 stycznia 2025 r. min. 01:01:30 i n. – k. 500v-501 /protokół skrócony/)

W dniu 3 czerwca 2015 r. powód podpisał w oddziale (...) Bank ankietę (...). W pkt. 15 dotyczącym preferencji w zakresie celu inwestycji zaznaczono pole: „oczekuję zysków z inwestycji przewyższających oprocentowanie lokat bankowych, przy świadomości ryzyka utraty części zainwestowanego kapitału”.

W dniu 5 czerwca 2015 r. P. M. zawarł z (...) Bank (...) o świadczenie usługi przyjmowania i przekazywania zleceń nabycia lub zbycia tytułów uczestnictwa przez (...) Bank S.A.”. Zgodnie z § 1, Biuro (...) zobowiązało się do przyjmowania i przekazywania zleceń nabycia lub zbycia tytułów uczestnictwa w instytucjach wspólnego inwestowania, przy czym dotyczyć to miało w szczególności nabycia tytułów uczestnictwa, odkupienia tytułów uczestnictwa, konwersji tytułów uczestnictwa, zamiany tytułów uczestnictwa i transferu tytułów uczestnictwa (§ 2 ust. 1). Zastrzeżono, że szczegółowe zasady realizacji zleceń i dyspozycji określają Statuty oraz Prospekty informacyjne poszczególnych Funduszy, z którymi klient zobowiązany jest zapoznać się przed złożeniem zlecenia/dyspozycji (§ 2 ust. 2). W umowie powołano się na Regulamin, który stanowić miał jej integralną część.

Również w dniu 5 czerwca 2015 r. powód podpisał „Formularz informacji o kliencie”. Wskazano tam, że powód ma wykształcenie średnie, nie wykonuje i nie wykonywał zawodu związanego z rynkiem finansowym, nigdy nie inwestował samodzielnie. Poniżej znalazło się stwierdzenie, że na podstawie udzielonych przez powoda informacji, w ocenie Biura (...), wybrany przez klienta zakres usług niesie ze sobą zbyt duże ryzyko inwestycyjne w stosunku do zadeklarowanych: wiedzy o inwestowaniu w zakresie instrumentów finansowych i doświadczenia inwestycyjnego w rozumieniu § 19 Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 20 listopada 2009 r. w sprawie trybu i warunków postępowania firm inwestycyjnych, banków, o których mowa w art. 70 ust. 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, oraz banków powierniczych, o czym klient został poinformowany.

Najpóźniej w dniu 5 czerwca 2015 r. powodowi przedstawiono w oddziale (...) Bank imienną propozycję nr 74 nabycia certyfikatów inwestycyjnych (...) serii (...), Warunki Emisji i Statut, przy czym Warunki Emisji i Statut były także dostępne w internecie na stronie (...).

Powód podpisał tego dnia również formularz zapisu na 135 certyfikatów inwestycyjnych (...) serii (...). Na formularzu wskazano łączną kwotę do wpłaty przez powoda z tego tytułu jako 214.813,38 zł, w tym 4.212,03 zł tytułem opłaty za wydanie certyfikatów, na rachunek bankowy Funduszu prowadzony przez depozytariusza o podanym tam numerze. Powód podpisał także 5 czerwca 2015 r. „Oświadczenie osoby składającej zapis na certyfikaty”, zgodnie z którym:

- zapoznał się on z treścią Statutu (...) oraz Warunków Emisji, w szczególności z określonymi w nich warunkami przyjmowania zapisów, obejmowania i przydziału certyfikatów, ryzykami związanymi z inwestycją w certyfikaty Funduszu, akceptuje je i nie zgłasza zastrzeżeń,

- zamierzony przez niego cel stosunków gospodarczych z Funduszem jest tożsamy z celem inwestycyjnym Funduszu określonym w Statucie,

- traktuje inwestycję w certyfikaty Funduszu jako inwestycję długoterminową (ponad 5 lat).

Powód ani E. H. nie czytali dokumentów przedstawianych powodowi do zapoznania się i do podpisania.

(zeznania świadka E. M. – protokół rozprawy z dnia 27 sierpnia 2024 r. min. 00:12:31 i n. – k. 461v-462v /protokół skrócony/, zeznania świadka A. R. – protokół rozprawy z dnia 21 stycznia 2025 r. min. 00:14:00 i n. – k. 498v-500 /protokół skrócony/, zeznania powoda P. M. – protokół rozprawy z dnia 21 stycznia 2025 r. min. 01:01:30 i n. – k. 500v-501 /protokół skrócony/; ankieta Badania Profilu Inwestycyjnego Klienta z dnia 3 czerwca 2015 r. – k. 325-326, umowa o świadczenie usługi przyjmowania i przekazywania zleceń nabycia lub zbycia tytułów uczestnictwa wraz z ankietą – k. 328-328v, Formularz informacji o kliencie – k. 329-330, formularz zapisu – k. 332-332v, Oświadczenie osoby składającej zapis na certyfikaty – k. 333, imienna propozycja nabycia – k. 334, podpisana przez P. M. pierwsza strona Warunków Emisji – k. 42, 355)

Tego samego dnia, tj. 5 czerwca 2015 r., P. M. wpłacił na wskazane w formularzu zapisu konto (...) kwotę 214.813,38 zł. W dniu 9 czerwca 2015 r. (...) S.A. przydzieliło powodowi 135 certyfikatów (...) serii (...).

(okoliczność bezsporna, nadto potwierdzenie otrzymania wpłaty – k. 228, pismo informujące o przydzieleniu certyfikatów )

Wartość certyfikatu (...) według wyceny na dzień 31 lipca 2021 r. wynosiła 1.043,57 zł, a według wyceny na dzień 31 lipca 2024 r. - 1.219,50 zł.

(okoliczności bezsporne, nadto potwierdzenie stanu certyfikatów inwestycyjnych –
k. 248, informacja – k. 453)

Pismem z 13 sierpnia 2019 r. P. M. złożył w (...) Banku reklamację co do złożonego zapisu na certyfikaty. Reklamacja nie została uwzględniona. Zaznaczono, że Bank nie dysponuje nagraniem ze spotkania powoda 5 czerwca 2015 r. w oddziale Banku.

(okoliczności bezsporne, nadto odpowiedź na reklamację z dnia 28 sierpnia 2019 r. –
k. 59-59v)

Pismem z dnia 20 lipca 2020 r. P. M. wezwał (...) S.A. do zapłaty kwoty 214.813,38 zł, na którą składają się kwota 210.601,35 zł uiszczona przez powoda na rzecz (...) na zapis 135 Certyfikatów serii (...) oraz kwota 4.212,03 zł uiszczona tytułem opłaty za wydanie przedmiotowych Certyfikatów. Towarzystwo odmówiło uwzględnienia roszczeń powoda.

(wezwanie z 20 lipca 2020 r. – k. 60, odpowiedź (...) k. 72-72v)

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w większości na podstawie znajdujących się w aktach sprawy dokumentów i ich kopii, których wiarygodność i autentyczność nie była ostatecznie podważana przez żadną ze stron (powód ostatecznie cofnął zarzuty co do autentyczności odpisów dokumentów przedstawionych przez stronę pozwaną).

Ustalenia co do okoliczności, w jakich doszło do zapisu na przedmiotowe certyfikaty, Sąd oparł po części na zeznaniach powoda, jego żony oraz A. R.. Podkreślić jednak należy, że Sąd nie dał wiary powodowi i E. M. (poprzednio H.) w zakresie, w jakim wskazywali oni, że pracownik (...) Bank zapewnił ich o całkowitym bezpieczeństwie inwestycji w certyfikaty (...), w tym że nie ma ryzyka utraty zainwestowanych środków w żadnej części, podobnie jak w przypadku lokaty bankowej. Taka informacja byłaby w sposób ewidentny sprzeczna z samą istotą inwestycji w fundusz inwestycyjny, co podkreślił w swoich zeznaniach A. R.. Świadek ten, choć przyznał, że nie pamięta dokładnie przebiegu spotkania z powodem sprzed 10 lat (co nie powinno dziwić), to jednocześnie zaznaczył, że żadnemu klientowi nigdy nie powiedział o inwestycji w certyfikaty inwestycyjne, że nie jest ona obarczona żadnym ryzykiem.

Oceniając wiarygodność zeznań powoda i jego żony w omawianym zakresie, nie sposób też pominąć, że z dokumentów podpisanych w dniu 5 czerwca 2015 r. przez powoda wynikało, że potwierdził on, iż ma świadomość ryzyk związanych z zainwestowaniem środków w certyfikaty (...). Powód przyznał wprawdzie wprost, że nie zapoznał się z treścią przedkładanych mu dokumentów – i to nie ze względu na presję narzucaną mu przez Bank (co pierwotnie wynikało z treści pozwu), ale ze względu na zaufanie do instytucji finansowej i pracownika Banku, w tym do znajomej, która zaproponowała mu zainwestowanie oszczędności w produkt oferowany przez Bank. Natomiast A. R. nie mógł z góry założyć, że klient podpisze dokumenty, w tym oświadczenia dotyczące ryzyk związanych z nabywanym produktem, bez zapoznania się z nimi. W świetle zasad doświadczenia życiowego jest mało prawdopodobne, aby pracownik Banku, wskazywał na coś przeciwnego niż wynikało z dokumentów przedstawianych klientowi do podpisu, to jest że oferuje produkt w 100% bezpieczny dla inwestora. Wypada też zauważyć, że A. R. wiedział, że powód i E. H. są znajomymi Dyrektora Oddziału, czyli jego przełożonej, zatem był zmotywowany do tego, aby obsłużyć tych klientów jak najlepiej. Co więcej, miał on świadomość nagrywania spotkania (okoliczność, że nagranie nie jest dostępne, nie zmienia faktu, że takowe istniało, a A. R. wiedział o nagrywaniu spotkania).

Mając na uwadze powyższe, Sąd doszedł do przekonania, że pracownik Banku wprawdzie przedstawił inwestycję w certyfikaty (...) jako bezpieczniejszą w porównaniu z drugim produktem inwestycyjnym nabywanym przez powoda w tym samym dniu – jednostki uczestnictwa w ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym (...) Towarzystwa (...) na (...) S.A. Natomiast Sąd uznał, że powodowi nie została udzielona przez pracownika Banku informacja, że nie istnieje żadne ryzyko utraty środków zainwestowanych w przedmiotowe w sprawie certyfikaty.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.

Zaznaczyć należy, że powód ostatecznie nie dochodził żadnego z roszczeń w reżimie odpowiedzialności kontraktowej. Wprawdzie na rozprawie 1 sierpnia 2024 r. pełnomocnik powoda poczynił ogólną uwagę, że w pierwszej kolejności Sąd powinien rozpatrywać, czy uzasadnione jest żądanie zwrotu nienależnego świadczenia, a kolejno rozważać, czy zachodzą podstawy do przypisania pozwanym odpowiedzialności deliktowej lub kontraktowej (tu jednak tylko w stosunku do pozwanego Banku). Natomiast ostatecznie powód sprecyzował żądanie w ten sposób, że wniósł w żądaniu określonym jako główne o:

1. ustalenie nieistnienia pomiędzy nim a pozwanym (...) S.A. stosunku prawnego, na podstawie którego doszło do nabycia przedmiotowych w sprawie certyfikatów, i zapłaty kwoty 214.813,38 zł wraz z odsetkami tytułem zwrotu świadczenia nienależnego bądź bezpodstawnego wzbogacenia,

zaś w żądaniu określonym jako ewentualne o:

2. unieważnienie zapisu na certyfikaty i zapłatę kwoty 214.813,38 zł wraz z odsetkami, jako zwrotu wpłaconego w związku z zapisem świadczenia, w reżimie odpowiedzialności deliktowej z powołaniem się na dopuszczenie się przez (...) Bank nieuczciwej praktyki rynkowej.

Na rozprawie w dniu 21 stycznia 2025 r. pełnomocnik powoda jednoznacznie wskazał, że w żądaniu głównym powód dochodzi zapłaty tytułem zwrotu nienależnego świadczenia bądź bezpodstawnego wzbogacenia, nie zaś tytułem naprawienia szkody.

Tak określone żądanie procesowe wiązało Sąd. Zdaniem Sądu, stanowiłoby naruszenie art. 321 § 1 k.p.c. rozpatrywanie, czy powodowi przysługują w stosunku do któregokolwiek z pozwanych roszczenia z uwagi na niewykonanie bądź nienależyte wykonanie umowy, skoro powód, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wprost wskazał, że o to nie wnosi w tej sprawie.

Na marginesie wypada w tym miejscu zasygnalizować, że sposób skonstruowania przez powoda żądania pozwu budzi wątpliwości, zwłaszcza z uwagi na zgłoszenie tego samego roszczenia – o zapłatę kwoty 214.813,38 zł wraz z odsetkami, zarówno w żądaniu określonym jako główne, jak i w żądaniu ewentualnym. Natomiast z uwagi na to, że Sąd uznał wszystkie roszczenia powoda za niezasadne, owe zastrzeżenia nie miały ostatecznie znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Tytułem wstępu do dalszej części rozważań, wypada zauważyć, że jakkolwiek w znacznej części wszystkie rodzaje funduszy inwestycyjnych zostały uregulowane przez ustawodawcę w sposób jednolity, to jednak występują też pewne odrębności, których nie dostrzegła, jak się wydaje, strona powodowa na etapie formułowania uzasadnienia pozwu. Przede wszystkim podkreślić trzeba, że certyfikaty inwestycyjne są tytułami uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych zamkniętych ( (...)), podczas gdy jednostki uczestnictwa są tytułami uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych otwartych ( (...)). W okolicznościach tej sprawy powód nabył tytułu uczestnictwa w (...), zatem były to bezspornie certyfikaty inwestycyjne.

Zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (dalej: ustawa o funduszach; przy czym zapisy tej ustawy przywoływane będą w brzmieniu obowiązującym w czerwcu 2015 r. - t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 157):

1. Fundusz inwestycyjny jest osobą prawną, której wyłącznym przedmiotem działalności jest lokowanie środków pieniężnych zebranych w drodze publicznego, a w przypadkach określonych w ustawie również niepublicznego, proponowania nabycia jednostek uczestnictwa albo certyfikatów inwestycyjnych, w określone w ustawie papiery wartościowe, instrumenty rynku pieniężnego i inne prawa majątkowe.

2. Przez publiczne proponowanie nabycia, o którym mowa w ust. 1, rozumie się proponowanie nabycia jednostek uczestnictwa albo certyfikatów inwestycyjnych w dowolnej formie i w dowolny sposób, jeżeli propozycja jest skierowana do co najmniej 150 osób lub do nieoznaczonego adresata.

3. Fundusz inwestycyjny prowadzi działalność, ze szczególnym uwzględnieniem interesu uczestników, przestrzegając zasad ograniczania ryzyka inwestycyjnego określonych w ustawie.

Z kolei art. 4 ustawy o funduszach stanowi:

1. Towarzystwo tworzy fundusz inwestycyjny, zarządza nim i reprezentuje fundusz w stosunkach z osobami trzecimi.

(…)

2. Organem funduszu inwestycyjnego jest towarzystwo , utworzone zgodnie z przepisami ustawy.

3. W przypadkach i na warunkach określonych w ustawie w funduszu inwestycyjnym, jako jego organ, działają również rada inwestorów, zgromadzenie inwestorów lub zgromadzenie uczestników.

(…)

Stosownie do art. 5 ustawy o funduszach: Siedzibą i adresem funduszu inwestycyjnego jest siedziba i adres towarzystwa będącego jego organem.

Dalej ustawa o funduszach wyjaśnia w art. 6:

1. Uczestnikami funduszu inwestycyjnego są osoby fizyczne, osoby prawne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej:

1)na rzecz których w rejestrze uczestników funduszu są zapisane jednostki uczestnictwa lub ich ułamkowe części albo

2)będące posiadaczami rachunku papierów wartościowych, na którym są zapisane certyfikaty inwestycyjne, albo będące osobami uprawnionymi z certyfikatów inwestycyjnych zapisanych na rachunku zbiorczym, albo

3)uprawnione z certyfikatów inwestycyjnych w formie dokumentu, albo

4) wskazane w ewidencji uczestników funduszu jako posiadacze certyfikatów inwestycyjnych, które nie mają formy dokumentu .

2. Jednostki uczestnictwa lub certyfikaty inwestycyjne reprezentują prawa majątkowe uczestników funduszu, określone ustawą i statutem funduszu inwestycyjnego .

3. Uczestnicy funduszu nie odpowiadają za zobowiązania funduszu.

Zgodnie z art. 14 ustawy o funduszach:

1. Fundusz inwestycyjny może być utworzony wyłącznie przez towarzystwo .

2. Towarzystwo może utworzyć więcej niż jeden fundusz inwestycyjny.

3. Fundusz inwestycyjny może być utworzony jako :

1)fundusz inwestycyjny otwarty;

2)specjalistyczny fundusz inwestycyjny otwarty;

3) fundusz inwestycyjny zamknięty .

(…).

Z kolei zgodnie z art. 15 ustawy o funduszach:

1. Utworzenie funduszu inwestycyjnego wymaga:

1)nadania funduszowi inwestycyjnemu statutu przez towarzystwo;

2)zawarcia przez towarzystwo umowy z depozytariuszem o prowadzenie rejestru aktywów funduszu inwestycyjnego;

3)wydania zezwolenia przez Komisję;

4)zebrania wpłat do funduszu inwestycyjnego w wysokości określonej w jego statucie;

5)wpisania funduszu inwestycyjnego do rejestru funduszy inwestycyjnych.

1a. Utworzenie funduszu inwestycyjnego zamkniętego emitującego wyłącznie certyfikaty inwestycyjne, które zgodnie ze statutem funduszu nie będą oferowane w drodze oferty publicznej ani dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym, ani wprowadzone do alternatywnego systemu obrotu, nie wymaga wydania zezwolenia przez Komisję.

2. Łączna wysokość wpłat, o których mowa w ust. 1 pkt 4, nie może być niższa niż 4 000 000 zł.

3. Wpłaty do funduszu inwestycyjnego są zbierane w drodze zapisów .

4. W przypadku funduszu inwestycyjnego zamkniętego, o którym mowa w ust. 1a, łączną minimalną wysokość wpłat do funduszu oraz sposób zbierania wpłat określa statut tego funduszu.

(…)

6. Fundusz inwestycyjny nabywa osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru funduszy inwestycyjnych. Z tą chwilą towarzystwo staje się organem funduszu inwestycyjnego .

(…).

W art. 19 ustawy o funduszach ustawodawca wskazał:

1. Celami inwestycyjnymi funduszy inwestycyjnych, o których mowa w art. 14 ust. 3 pkt 1 i 2, mogą być wyłącznie:

1)ochrona realnej wartości aktywów funduszu inwestycyjnego lub

2)osiąganie przychodów z lokat netto funduszu inwestycyjnego, lub

3)wzrost wartości aktywów funduszu inwestycyjnego w wyniku wzrostu wartości lokat.

2. Przy określaniu celu inwestycyjnego należy w statucie zastrzec, że fundusz inwestycyjny nie gwarantuje jego osiągnięcia.

Zgodnie z art. 21 ustawy o funduszach: Dochodami funduszu inwestycyjnego są przychody z lokat netto funduszu inwestycyjnego lub zrealizowany zysk (strata) ze zbycia lokat.

Stosownie do art. 26 ustawy o funduszach:

(…)

2. Osoby zapisujące się na jednostki uczestnictwa albo na certyfikaty inwestycyjne dokonują wpłat do funduszu inwestycyjnego i otrzymują pisemne potwierdzenie wpłat.

3. Zapis na jednostki uczestnictwa albo na certyfikaty inwestycyjne jest nieodwołalny i bezwarunkowy, jak również nie może być złożony z zastrzeżeniem terminu.

Jak wskazano w art. 27 ust. 1 ustawy o funduszach: Towarzystwo prowadzi zapisy na certyfikaty inwestycyjne funduszu, o którym mowa w art. 15 ust. 1a, bezpośrednio lub za pośrednictwem firmy inwestycyjnej, banku krajowego wykonującego działalność, o której mowa w art. 70 ust. 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, lub krajowego oddziału instytucji kredytowej, uprawnionych do wykonywania działalności w zakresie oferowania instrumentów finansowych, a na jednostki uczestnictwa - bezpośrednio lub za pośrednictwem firmy inwestycyjnej, banku krajowego wykonującego działalność, o której mowa w art. 70 ust. 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, lub krajowego oddziału instytucji kredytowej, uprawnionych do wykonywania działalności w zakresie przyjmowania i przekazywania zleceń nabycia lub zbycia instrumentów finansowych.

Przepis art. 28 ust. 1 ustawy o funduszach stanowi: Wpłaty do funduszu inwestycyjnego są dokonywane na wydzielony rachunek bankowy lub rachunek papierów wartościowych towarzystwa prowadzony przez depozytariusza (…).

W art. 38 ust. 1 ustawy o funduszach ustawodawca zastrzegł, że: Towarzystwem funduszy inwestycyjnych może być wyłącznie spółka akcyjna z siedzibą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, która uzyskała zezwolenie Komisji na wykonywanie działalności określonej w art. 45 ust. 1.

Zgodnie z art. 45 ust. 1 ustawy o funduszach: Przedmiotem działalności towarzystwa jest wyłącznie tworzenie funduszy inwestycyjnych lub funduszy zagranicznych i zarządzanie nimi, w tym pośrednictwo w zbywaniu i odkupywaniu jednostek uczestnictwa, reprezentowanie ich wobec osób trzecich oraz zarządzanie zbiorczym portfelem papierów wartościowych.

W art. 64 ustawy o funduszach ustawodawca przewidział, że:

1. Towarzystwo odpowiada wobec uczestników zbiorczego portfela papierów wartościowych oraz uczestników funduszu inwestycyjnego za wszelkie szkody spowodowane niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem swoich obowiązków w zakresie zarządzania zbiorczym portfelem papierów wartościowych lub funduszem i jego reprezentacji, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków jest spowodowane okolicznościami, za które towarzystwo odpowiedzialności nie ponosi.

2. Za szkody z przyczyn, o których mowa w ust. 1, fundusz inwestycyjny nie ponosi odpowiedzialności.

3. Powierzenie wykonywania niektórych obowiązków osobie trzeciej nie ogranicza odpowiedzialności towarzystwa.

(…)..

Zgodnie z art. 117 ustawy o funduszach:

1. Fundusz inwestycyjny zamknięty emituje certyfikaty inwestycyjne .

2. Certyfikaty inwestycyjne mogą być przedmiotem oferty publicznej lub dopuszczenia do obrotu na rynku regulowanym, lub wprowadzenia do alternatywnego systemu obrotu, jeżeli statut funduszu inwestycyjnego tak stanowi.

3. Osoby fizyczne mogą nabyć certyfikaty inwestycyjne funduszu, o którym mowa w art. 15 ust. 1a, jeżeli dokonają jednorazowo zapisu na certyfikaty o wartości nie mniejszej niż równowartość w złotych 40 000 euro . Równowartość w złotych kwoty wyrażonej w euro ustala się przy zastosowaniu średniego kursu euro ogłoszonego przez Narodowy Bank Polski w dniu dokonywania zapisu.

Stosownie zaś do art. 123 ustawy o funduszach:

1. Jeżeli statut funduszu inwestycyjnego zamkniętego, który nie jest publicznym funduszem inwestycyjnym zamkniętym, tak stanowi, certyfikaty inwestycyjne tego funduszu mogą nie mieć formy dokumentu; w takim przypadku wszystkie certyfikaty inwestycyjne tego funduszu nie mają formy dokumentu.

2. Prawa z certyfikatów inwestycyjnych funduszu inwestycyjnego zamkniętego, które nie mają formy dokumentu, powstają z chwilą dokonania wpisu w ewidencji uczestników funduszu i przysługują osobie w niej wskazanej jako posiadacz certyfikatu inwestycyjnego .

(…).

Dalej ustawa przewiduje w Art. 126:

1. Do propozycji nabycia certyfikatów inwestycyjnych funduszu inwestycyjnego zamkniętego, który nie jest publicznym funduszem inwestycyjnym zamkniętym, należy dołączyć :

1) informację o miejscach, w których można zapoznać się z treścią statutu funduszu inwestycyjnego zamkniętego ;

2) warunki emisji certyfikatów inwestycyjnych .

2. Warunki emisji, o których mowa w ust. 1 pkt 2, powinny zawierać w szczególności:

1)nazwę, siedzibę i adres emitenta certyfikatów inwestycyjnych;

(…)

3)podstawowe dane o emitencie;

4)podstawowe dane o emisji;

5)wskazanie czynników ryzyka dla nabywców certyfikatów inwestycyjnych;

6)podstawowe dane o depozytariuszu;

7)podstawowe dane o towarzystwie oraz o podmiotach, o których mowa w art. 46 ust. 1-3;

8)zbadane sprawozdanie finansowe funduszu za ostatni rok obrotowy w przypadku drugiej i następnych emisji certyfikatów inwestycyjnych.

(…)

Zgodnie z art. 130 ustawy o funduszach:

1. Wpłaty na certyfikaty inwestycyjne drugiej i następnych emisji funduszu inwestycyjnego zamkniętego są dokonywane na wydzielony rachunek bankowy lub rachunek papierów wartościowych funduszu prowadzony przez depozytariusza , z zastrzeżeniem ust. 2.

(…)

3. Do dnia przydziału certyfikatów inwestycyjnych, wpłaty, o których mowa w ust. 1 i 2, nie powiększają wartości aktywów funduszu.

Stosowanie do art. 131 ustawy o funduszach: Fundusz inwestycyjny zamknięty dokonuje wyceny aktywów funduszu i ustala wartość aktywów netto oraz wartość aktywów netto przypadającą na certyfikat inwestycyjny z częstotliwością określoną w statucie, nie rzadziej jednak niż raz na 3 miesiące oraz na 7 dni przed rozpoczęciem przyjmowania zapisów na certyfikaty kolejnej emisji, a także w dniu wykupywania certyfikatów .

Z kolei zgodnie z art. 132 ustawy o funduszach:

1. Cena emisyjna certyfikatów inwestycyjnych drugiej i następnych emisji nie może być niższa niż wartość aktywów netto funduszu przypadająca na certyfikat inwestycyjny według wyceny aktywów dokonanej na 7 dni przed dniem rozpoczęcia przyjmowania zapisów na certyfikaty kolejnej emisji, chyba że statut funduszu określi maksymalną wysokość różnicy między wartością aktywów netto funduszu przypadającą na certyfikat inwestycyjny według tej wyceny a ceną emisyjną certyfikatu kolejnej emisji.

2. Przy zapisach na certyfikaty inwestycyjne mogą być pobierane opłaty manipulacyjne, jeżeli statut funduszu tak stanowi i określa maksymalną wysokość i sposób pobierania tych opłat.

3. Opłata manipulacyjna nie może być uwzględniana w cenie emisyjnej.

W art. 135 ustawy o funduszach przewidziano, że: Fundusz inwestycyjny zamknięty dokonuje przydziału certyfikatów inwestycyjnych drugiej i następnych emisji w terminie 14 dni od dnia zakończenia przyjmowania zapisów.

Przywołanie treści przepisów ustawy o funduszach w tak znacznym zakresie służyło wyjaśnieniu pewnych kwestii zasadniczych dotyczących tworzenia i funkcjonowania funduszu inwestycyjnego zamkniętego oraz znaczenia terminów prawnych wprowadzonych ww. ustawą.

Z zapisów ustawy o funduszach wynika w szczególności, że:

- fundusz inwestycyjny jest osobą prawną,

- towarzystwo funduszy inwestycyjnych jest osobą prawną odrębną w stosunku do funduszu, a jednocześnie jest organem funduszu i reprezentuje go w stosunkach z osobami trzecimi,

- fundusz inwestycyjny zamknięty to jeden z rodzajów funduszy inwestycyjnych,

- fundusz inwestycyjny zamknięty emituje certyfikaty inwestycyjne (nie jednostki uczestnictwa),

- zapis na certyfikaty inwestycyjne jest nieodwołalny i bezwarunkowy, nie może być złożony z zastrzeżeniem terminu,

- osoby zapisujące się na certyfikaty inwestycyjne dokonują wpłat do funduszu inwestycyjnego i otrzymują pisemne potwierdzenie wpłat,

- w przypadku drugiej i kolejnych emisji certyfikatów inwestycyjnych, inaczej niż przy pierwszej emisji, wpłaty na certyfikaty dokonywane są na rachunek bankowy prowadzony na rzecz funduszu, nie na rzecz towarzystwa nim zarządzającego,

- prawa z certyfikatów inwestycyjnych funduszu inwestycyjnego zamkniętego, które nie mają formy dokumentu, powstają z chwilą dokonania wpisu w ewidencji uczestników funduszu (zatem nie w momencie dokonania zapisu czy też dokonania wpłaty na certyfikaty),

- osoba, która dokonała zapisu, staje się uczestnikiem funduszu inwestycyjnego zamkniętego w momencie wpisu na jej rzecz certyfikatów w ewidencji.

Jako nieprawidłowe należało ocenić posługiwanie się przez stronę powodową terminami „stosunek prawny nabycia certyfikatów”, czy też „umowa na zapis”, tudzież (jak w ramach głosów stron) „zawarcie zapisu na certyfikaty”.

Zgodnie z art. 15 ust. 3 ustawy o funduszach zebranie wpłat następuje w drodze zapisów. Oznacza to, że inwestorzy deklarują dokonanie wpłat w określonej wysokości - składają jednostronne oświadczenie woli, deklarując niejako chęć uczestnictwa w funduszu i zobowiązują się do dokonania wpłaty w danej wysokości. Jak zauważa się w doktrynie, istota zapisu polega na złożeniu nieodwracalnego i bezwarunkowego oświadczenia woli, którego przedmiotem jest zobowiązanie do przystąpienia do funduszu inwestycyjnego i objęcia jednostek uczestnictwa albo certyfikatów inwestycyjnych w tym funduszu. Immanentnym elementem procedury przyjmowania zapisów jest dokonanie wpłat do funduszu inwestycyjnego za pisemnym potwierdzeniem (R. Mroczkowski, Ustawa o funduszach inwestycyjnych. Komentarz, LEX 2014).

Podkreślenia wymaga, że samo złożenie zapisu na certyfikaty, a nawet dokonanie wpłaty, nie oznacza jeszcze, że dana osoba staje się członkiem funduszu. Z różnych przyczyn może nie dojść do przydziału certyfikatów, na które osoba ta złożyła zapis i w takim wypadku wpłata jest zwracana na jej rzecz. Dopiero jeżeli w ewidencji uczestników funduszu dokonany zostanie wpis o przydzieleniu danej osobie certyfikatów, dochodzi do nawiązania stosunku uczestnictwa w funduszu pomiędzy osobą, która złożyła zapis na certyfikaty a funduszem. Jak wyjaśnił Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 15 września 2020 r. (sygn. akt I ACa 263/19, Legalis), stosunek prawny, który wiąże strony to stosunek uczestnictwa w funduszu rozumiany jako stosunek prawny zachodzący między uprawnionym a funduszem, na którego treść składają się prawa majątkowe przysługujące temu pierwszemu oraz obowiązki ciążące na tym drugim.

W wypadku, gdy dochodzi do nawiązania owego stosunku uczestnictwa, oświadczenie woli osoby składającej zapis na certyfikaty, znajdujące wyraz w owym zapisie, staje się częścią umowy o uczestnictwo w funduszu (o którym to rodzaju umowy nienazwanej wspominało pozwane (...) w pismach procesowych).

Po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa powód w żądaniu głównym domagał się ustalenia nieistnienia między nim a pozwanym (...) stosunku prawnego wynikającego ze złożenia przez powoda oświadczenia o zapisie na certyfikaty. W świetle poczynionych wyżej uwag, nie budzi wątpliwości, że taki stosunek prawny pomiędzy powodem a (...) S.A. faktycznie nie mógł powstać. (...), przyjmując oświadczenie powoda, a następnie przydzielając mu certyfikaty, działało wyłącznie jako organ (...), nie zaś w imieniu własnym, jako odrębna od Funduszu osoba prawna. Strona powodowa zdaje się nie dostrzegać istotnej cechy, jaką charakteryzuje działalność (...), to jest pewnego rodzaju dychotomii, polegającej na tym, że części czynności (...) podejmuje w imieniu funduszu, którym zarządza, a inne czynności w imieniu własnym.

Na rozprawie 1 sierpnia 2024 r. pełnomocnik powoda wskazał, że powód chce doprowadzić do sytuacji, żeby zostało stwierdzone wyrokiem Sądu, że nie istnieje stosunek prawny, w efekcie czego powód nie jest posiadaczem tych certyfikatów. Powód deklarował zatem, że dąży do uzyskania orzeczenia ustalającego nieistnienie stosunku uczestnictwa w (...), jednak takiego roszczenia nie sformułował. Z kolei zaś zgłoszone roszczenie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego pomiędzy powodem a (...) S.A. nie mogło zostać uwzględnione – mimo że powód co do zasady miał rację, że stosunek taki nie istnieje (choć z innych przyczyn niż przywoływał). Brak jest bowiem po stronie powoda interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. w uzyskaniu rozstrzygnięcia stwierdzającego, że nie istnieje stosunek prawny, który z zasady nie mógł powstać w przypadku kolejnych emisji certyfikatów, kiedy fundusz inwestycyjny już istnieje i funkcjonuje jako odrębna w stosunku do (...) osoba prawna. Ustalenie przez Sąd w wyroku nieistnienia wskazanego w żądaniu pozwu stosunku prawnego w żaden sposób nie wpłynęłoby na sytuację prawną powoda, w tym nie prowadziłoby do usunięcia wątpliwości co do jego praw i obowiązków w relacji z (...) oraz (...) S.A.

Powód nie wnosił o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego pomiędzy nim a (...) Bank S.A. wynikającego z umowy zawartej z tym podmiotem (przy czym wbrew twierdzeniom pozwanego Banku, poza spotem jest, że zawarta została z powodem co najmniej umowa o świadczenie usługi przyjmowania i przekazywania zleceń nabycia lub zbycia tytułu uczestnictwa przez (...) Bank S.A.), zatem zasadności takiego roszczenia Sąd nie rozważał.

Obok roszczenia o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego pomiędzy powodem a pozwanym (...), powód dochodził w żądaniu głównym zasądzenia od obu pozwanych podmiotów solidarnie, ewentualnie in solidum, kwoty 214.813,38 zł wraz z odsetkami z tytułu opóźnienia. Powód zaznaczył, że dochodzi tu zwrotu nienależnego świadczenia, tudzież bezpodstawnego wzbogacenia, nie zaś odszkodowania. Tymczasem nie budziło wątpliwości Sądu, że wpłata w związku z zapisem na przedmiotowe w sprawie certyfikaty dokonana została przez powoda na rachunek bankowy prowadzony przez depozytariusza (...) Bank (...) S.A. na rzecz (...). Było to zresztą zgodne z cytowanymi wyżej przepisami ustawy, które przewidują, że tylko przy pierwszej emisji wpłaty dokonywane są na rachunek prowadzony na rzecz (...), co wynika z tego, że na tym etapie fundusz jeszcze nie istnieje. Natomiast przy drugiej i kolejnych emisjach wpłaty dokonywane są na rachunek Funduszu, nie na rachunek Towarzystwa. Tymczasem powód skierował roszczenie przeciwko (...) S.A. oraz przeciwko (...) Bank S.A., którego rola ograniczała się do pośredniczenia w czynnościach związanych z przyjmowaniem zapisów na przedmiotowe certyfikaty. Wpłata 214.813,38 zł, którą powód uważa za świadczenie spełnione nienależnie, dokonana została na rzecz podmiotu, który nie występuje w tym postępowaniu w charakterze pozwanego. Żaden z pozwanych – ani (...) S.A., ani (...) Bank S.A. nie ma w tym zakresie legitymacji procesowej i już z tej tylko przyczyny roszczenie powoda nie mogło zostać uwzględnione.

W żądaniu ewentualnym powód, po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa, wniósł z kolei o unieważnienie zapisu na nabycie Certyfikatów (...) serii (...) z dnia 5 czerwca 2015 r. oraz ponownie o zasądzenie od pozwanych 214.813,38 zł wraz z odsetkami. Na rozprawie 21 stycznia 2025 r. pełnomocnik powoda zaznaczył, że powód dochodzi unieważnienia zapisu (nie umowy) oraz zapłaty, na podstawie art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 845), przy czym nieuczciwej praktyki rynkowej dopuścił się, zdaniem powoda, (...) Bank, zaś odpowiedzialność wynikająca z unieważnienia rozciąga się także na pozwane (...).

Zgodnie z przywołanym przez powoda przepisem art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, w razie dokonania nieuczciwej praktyki rynkowej konsument, którego interes został zagrożony lub naruszony, może żądać naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych, w szczególności żądania unieważnienia umowy z obowiązkiem wzajemnego zwrotu świadczeń oraz zwrotu przez przedsiębiorcę kosztów związanych z nabyciem produktu. Przepis, na którym powód oparł swoje roszczenie, wyraźnie odnosi się do „umowy”. Tymczasem powód, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, jednoznacznie wskazał, że wnosi o unieważnienie zapisu. Jak wyjaśniono wyżej, zapis jest jednostronnym oświadczeniem woli osoby, która deklaruje wolę przystąpienia do funduszu inwestycyjnego. Brak jest podstaw, aby pojęciu „umowa” na tle art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym nadać inne znaczenie niż obowiązuje chociażby w kodeksie cywilnym. Już z tej tylko przyczyny, że powód wnosił o unieważnienie złożonego przez siebie jednostronnego oświadczenia woli, a nie umowy zawartej z przedsiębiorcą, jego roszczenie nie mogło zostać uwzględnione.

Powód wskazywał, że nieuczciwej praktyki rynkowej dopuścił się (...) Bank S.A., jednak wydaje się, że powód w niewłaściwy sposób pojmował rolę tego Banku jako dystrybutora certyfikatów (...). Powód nie wniósł o unieważnienie umowy zawartej z (...) Bank S.A. Jak zaznaczono już wyżej, do zawarcia takiej umowy niewątpliwie doszło. W formie pisemnej zawarta została umowa o świadczenie usługi przyjmowania i przekazywania zleceń nabycia lub zbycia tytułu uczestnictwa przez (...) Bank S.A. Dla oceny zasadności powództwa nie miało znaczenia, czy powoda łączyła z (...) Bank S.A. także umowa o świadczenie usług doradztwa inwestycyjnego (przy czym takiego twierdzenia powód ostatecznie nie popierał, a wskazywał jedynie na umowę o świadczenie usług maklerskich), skoro powód nie wywodził z tego tytułu żadnych roszczeń.

Niezależnie od powyższego, należy zauważyć, że Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 września 2020 r. (sygn. akt III CZP 80/19, Legalis) wyjaśnił charakter roszczeń wymienionych w art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, powołując się na stanowisko uprzednio już wyrażone w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyrok z 11 grudnia 2019 r., sygn. akt V CSK 382/18). Zgodnie z tezą tej uchwały, żądanie unieważnienia umowy przewidziane w art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (…), jest postacią roszczenia o przywrócenie stanu poprzedniego (art. 363 § 1 k.c.), którego skuteczne dochodzenie jest uzależnione od spełnienia ogólnych przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej. Powodzenie żądania unieważnienia umowy jest zatem uzależnione nie tylko od wykazania nieuczciwej praktyki rynkowej i jej wpływu na decyzję konsumenta dotyczącą zawarcia umowy, ale także od wykazania pozostałych przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej, a więc szkody i winy (nienależytej staranności) sprawcy. Sąd Najwyższy podkreślił także, że orzeczenie sądu unieważniające umowę na podstawie omawianej regulacji ma charakter konstytutywny. Stanowisko to zostało potwierdzone w kolejnych judykatach Sądu Najwyższego, chociażby z wyroku z dnia 28 lutego 2023 r., sygn. akt II CSKP 763/22 (Legalis).

Podsumowując, w art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym ustawodawca wprowadził restytucyjne roszczenie odszkodowawcze, polegające na wzajemnym zwrocie świadczeń po uprzednim unieważnieniu umowy rozumianym jako wydanie przez sąd konstytutywnego orzeczenia niweczącego jej byt prawny, którego powstanie zależy od przesłanek właściwych dla odpowiedzialności deliktowej: zaistnienie nieuczciwej praktyki rynkowej jako bezprawnego zachowania szkodzącego, powstania szkody, istnienia związku przyczynowego między szkodą a owym zachowaniem oraz winy po stronie przedsiębiorcy.

W odniesieniu do przesłanki winy po stronie sprawcy szkody, przede wszystkim wypada zauważyć, że w okolicznościach faktycznych tej sprawy klient (powód) zaniechał przeczytania dokumentów, które mu przedstawiono do zapoznania się lub do podpisu, naruszając w ten sposób elementarne zasady dbałości o własne interesy. Tymczasem obydwa pozwane podmioty, to jest Bank, działający jako dystrybutor certyfikatów inwestycyjnych, jak i (...), reprezentujące (...), miały prawo zakładać, że każdy klient przed podjęciem decyzji o złożeniu zapisu na certyfikaty przeczyta dokumenty przygotowane w tym celu. Powód ograniczył się jednak tylko do podpisania oświadczeń o zapoznaniu się z dokumentami, o tym, że jest świadomy ryzyka związanego z zapisem na certyfikaty inwestycyjne etc.

Gdyby powód poświęcił swój czas na zapoznanie się z dokumentami przedstawionymi mu w Banku, nie miałby wątpliwości co do tego, że inwestycja w certyfikaty inwestycyjne różni się od lokaty bankowej, że osiągnięcie zysku bądź straty przez Fundusz przekłada się każdorazowo na wycenę certyfikatów oraz że Fundusz nie gwarantuje wypracowania zysku ani nawet tego, że nie poniesie straty. Tymczasem powód z góry przyjął założenie, że nie zrozumie treści przedstawianych mu dokumentów, co było nieuzasadnione. W ocenie Sądu, uważna lektura chociażby Warunków Emisji i Statutu (...) pozwalała przeciętnemu konsumentowi na zrozumienie zasad działania Funduszu i pozycji posiadacza certyfikatów inwestycyjnych.

Mając na uwadze powyższe, zdaniem Sądu, pozwanym nie można postawić zarzutu winy w procesie obsługi powoda. Twierdzenia powoda co do tego, że informacje przekazane mu ustnie przez pracownika (...) Bank wskazywały na brak jakiegokolwiek ryzyka związanego z nabyciem certyfikatów inwestycyjnych (...) nie zostały wykazane. Niefrasobliwe działanie powoda, który złożył oświadczenie woli o zapisie i dokonaniu wpłaty ponad 200.000 zł, bez uprzedniego zapoznania się z treścią dokumentów zawierających charakterystykę nabywanego produktu inwestycyjnego oraz opis działalności samego (...), deklarując jednak, że wszystkie wymagane dokumenty przeczytał, nie powinno obciążać pozwanych. Nieuzasadnione byłoby w tych okolicznościach przerzucenie odpowiedzialności za nieudaną inwestycję powoda na (...) Bank S.A. bądź na (...) S.A., które to podmioty ze swojej strony miały podstawy zakładać, że powód podejmuje decyzję w sposób świadomy.

W ocenie Sądu, nie została także wykazana bezprawność zachowania pozwanych - ani w świetle standardów działania przedsiębiorców wynikających z przepisów ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, ani w świetle zasad ogólnych.

Zgodnie z art. 4 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, praktyka rynkowa stosowana przez przedsiębiorców wobec konsumentów jest nieuczciwa, jeżeli jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształca lub może zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu. Mając na uwadze rozważania poczynione w odniesieniu do przesłanki winy, Sąd doszedł do wniosku, że nie zostało wykazane w okolicznościach tej sprawy, aby pozwany Bank postępował w sposób opisany w ww. przepisie.

Przypomnieć w tym miejscu wypada, że pracownik (...) Banku przedstawił powodowi kilka produktów finansowych oraz dwie ankiety pozwalające na stworzenie jego profilu inwestycyjnego i dobranie odpowiednich propozycji. Podkreślenia wymaga okoliczność, że powód w jednej z wypełnionych ankiet wskazał, że jest świadomy ryzyka utraty części zainwestowanego kapitału. Kwestia ryzyk związanych z inwestycją w certyfikaty inwestycyjne była zresztą wielokrotnie podkreślana w dokumentach, co do których powód zadeklarował, że się z nimi zapoznał. W szczególności powód na formularzu zapisu na certyfikaty oświadczył, że zapoznał się z treścią Statutu Fundusz (przy czym zaznaczyć wypada, że nie ma znaczenia, czy Statut został fizycznie powodowi przedstawiony w wersji papierowej, czy tylko wskazano powodowi, gdzie można się z jego treścią zapoznać, bo tego tylko wymagały wówczas przepisy) i z treścią Warunków Emisji.

Powód nie zdołał zatem udowodnić, że (...) Bank S.A. dopuścił się względem niego nieuczciwej praktyki rynkowej. Analogicznego twierdzenia w odniesieniu do pozwanego (...) powód w ogóle nie podnosił. Jedynie dla porządku zatem wypada zaznaczyć, że także zachowanie (...) S.A. nie mogło zostać zakwalifikowane jako nieuczciwa praktyka rynkowa.

Sąd nie dopatrzył się także podstaw do przypisania zachowaniu któregokolwiek z pozwanych bezprawności na gruncie innych przepisów niż ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Pozwani trafnie wytknęli, że szereg zarzutów podnoszonych przez powoda na etapie sporu sądowego w odniesieniu do procesu zaoferowania mu przedmiotowych w sprawie certyfikatów, świadczy o niezrozumieniu istoty działania funduszu inwestycyjnego.

I tak, powód zarzucił, że to (...) S.A. zarządza przedmiotowym w sprawie Funduszem, a nie jego uczestnicy. Takie zasady funkcjonowania podmiotu, jakim jest fundusz inwestycyjny, wynikają jednak z ustawy, zatem trudno z tego tytułu czynić pozwanym zarzut. (W (...) funkcjonuje zresztą Zgromadzenie Inwestorów i to jest organ poprzez który uczestnicy funduszu mogą podejmować pewne decyzje dotyczące Funduszu). Podobnie w przypadku ryzyka inwestycyjnego - z zasady spoczywa ono na uczestnikach funduszu, nie na (...) i nie na banku dystrybutorze.

Nie miał też racji powód, wywodząc, że działalności Funduszu nikt nie kontroluje. Oprócz kontroli wewnętrznej, kontrola taka sprawowana jest chociażby przez depozytariusza – tutaj (...) Bank (...) S.A., a także przez (...). Zasady sprawowania tej kontroli na różnych płaszczyznach uregulowane zostały w szczególności w przepisach ustawy o funduszach.

Chybiona była argumentacja powoda co do tego, że oferta nabycia przedmiotowych w sprawie certyfikatów miała w rzeczywistości charakter publiczny z tego względu, że na stronie internetowej (...) zamieszczone były Warunki Emisji certyfikatów (poza sporem było, że były one widoczne na tej stronie aż do 5 kwietnia 2018 r., a zostały usunięte z uwagi na stanowisko (...) co do tego, że dla zachowania niepublicznego charakteru oferowanych certyfikatów niezbędne jest udostępnienie informacji ich dotyczących lub skierowanie propozycji ich nabycia do ściśle określonego kręgu adresatów). Samo opublikowanie Warunków Emisji na ogólnodostępnej stronie internetowej nie nadawało ofercie charakteru publicznego. Dalsze rozważania powoda co do tego, jakie normy prawne dotyczące oferty publicznej nie zostały w tym przypadku spełnione, nie wymagają już zatem odniesienia się.

Powód wskazywał dalej, że nie znał sposobu wyceny certyfikatów, metodologii stosowanej przez (...) w tym zakresie, ani też nie wiedział, w co inwestuje (...). Tymczasem wszystkie te informacje znajdowały się w dokumentach – przede wszystkim w Statucie i w Warunkach Emisji, a częściowo wynikały z treści przepisów ustawy o funduszach. Brak wiedzy powoda w tym zakresie wynikał z jego własnych zaniechań, nie zaś z naruszenia przepisów przez pozwane (...), czy też (...) Bank S.A.

To, że powód nie miał możliwości negocjacji ceny nabycia i warunków zapisu, wynika z samego charakteru produktu. Wszystkie certyfikaty danej emisji mają tę samą cenę emisyjną, co wprost reguluje ustawa o funduszach. Zarzut powoda w tym zakresie zupełnie nie przystaje zatem do okoliczności sprawy.

Podkreślenia wymaga, że szeroko opisywane przez powoda Dyrektywa MiFID II (Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/EU z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniająca dyrektywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/EU) oraz Rozporządzenie MIFIR (Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 600/2014 z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniające rozporządzenie UE nr 648/2012) stosowane są w Polsce od 2018 r. O ile cele wymienionej Dyrektywy mogły już w 2015 r. stanowić dla przedsiębiorców polskich pewien wzorzec postępowania, to jednak nie sposób czynić pozwanym zarzutu niewypełnienia w czerwcu 2015 r. zaleceń, które w przepisach krajowych zaczęły obowiązywać dopiero 3 lata później.

Z kolei zarzuty powoda nawiązujące do przepisów Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich są o tyle niezrozumiałe, nie wiadomo do zapisów jakiej umowy się odnoszą. Powód tego nie wyjaśnia, ograniczając się do ogólnych rozważań, które nie przystają jednak do okoliczności tej sprawy.

W ocenie Sądu, niezależnie od kwestii braku bezprawności zachowania pozwanych i braku ich winy, nie została też przez powoda wykazana przesłanka odpowiedzialności odszkodowawczej w postaci szkody. Podkreślić w tym miejscu należy, że pojęcie szkody musi być rozpatrywane jednolicie, niezależnie od tego, czy poszkodowany dochodzi jej naprawienia w ogólnym reżimie odpowiedzialności deliktowej (art. 415 i n. k.c.), czy też z powołaniem się na nieuczciwą praktykę rynkową przedsiębiorcy.

Z uwagi na to, że nie nastąpił dotychczas wykup przedmiotowych w sprawie certyfikatów, nie jest możliwe stwierdzenie, czy istnieje różnica pomiędzy obecnym stanem (wartością) majątku powoda, a tym, który istniałby hipotetycznie w razie braku objęcia przez powoda certyfikatów w (...). Wartość tych papierów wartościowych jest z zasady płynna. Dopóki w majątku powoda znajdują się certyfikaty, można ustalić jedynie, jaka jest ich obecna wartość i porównać ją z ceną emisyjną. To, że wartość certyfikatów według ostatniej wyceny jest niższa niż w momencie składania zapisu przez powoda, a nawet to, że w całym okresie od momentu ich przydzielenia powodowi do chwili obecnej wartość ta pozostawała niższa niż cena emisyjna, nie oznacza samo w sobie, że powód poniósł szkodę. Przyjęcie w tym zakresie rozumowania powoda oznaczałoby, że powód mógłby uzyskać pozytywne rozstrzygnięcie, zasądzające na jego rzecz odszkodowanie, po czym wykupić certyfikaty dopiero, gdy te zyskałyby na wartości. W skrajnym przypadku mogłoby dojść do sytuacji, w której powód wykupiłby certyfikaty po cenie wyższej niż uiszczona przez niego przy zapisie, a jednocześnie dysponowałby tytułem wykonawczym, na podstawie którego mógłby dodatkowo dochodzić zapłaty tytułem naprawienia szkody, której w tym układzie w ogóle by przecież nie poniósł.

Jak wyjaśnił Sąd Apelacyjny w Warszawie w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 kwietnia 2014 r. (sygn. akt VI ACa 1284/13, Legalis), powód dokonując zakupu jednostek uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym (w okolicznościach sprawy, w której zapadło to orzeczenie, powód nabył tytułu uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym otwartym, zatem jednostki uczestnictwa), nabył określony udział w aktywach funduszu inwestycyjnego, a wielkość tego udziału nie zmieniła się z upływem czasu. Fakt, iż wartość jednostki uczestnictwa podlega wahaniom, jest zaś immanentną cechą inwestowania przez fundusz inwestycyjny w określone w ustawie papiery wartościowe, instrumenty rynku pieniężnego i inne prawa majątkowe.

Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd doszedł do przekonania, że powód nie wykazał przesłanek odpowiedzialności deliktowej żadnego z pozwanych.

Jak zaznaczono na wstępie, powód nie dochodził żadnych roszczeń w reżimie odpowiedzialności kontraktowej. Natomiast zasygnalizować w tym miejscu wypada, że brak wykazania szkody niweczy skuteczne dochodzenie jej naprawienia na gruncie obu wskazanych reżimów odpowiedzialności odszkodowawczej.

Jedynie zatem uzupełniająco wypada odnieść się do regulacji art. 64 ust. 1 ustawy o funduszach, do której nawiązywało pozwane (...) w swoich pismach procesowych. Zgodnie z tym przepisem, towarzystwo odpowiada wobec uczestników zbiorczego portfela papierów wartościowych oraz uczestników funduszu inwestycyjnego za wszelkie szkody spowodowane niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem swoich obowiązków w zakresie zarządzania zbiorczym portfelem papierów wartościowych lub funduszem i jego reprezentacji, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków jest spowodowane okolicznościami, za które towarzystwo odpowiedzialności nie ponosi. Z kolei w ust. 2 tego samego artykułu zastrzeżono, że za szkody z przyczyn, o których mowa w ust. 1, fundusz inwestycyjny nie ponosi odpowiedzialności.

W doktrynie wyjaśniono, że rozwiązanie przewidziane w przywołanym wyżej art. 64 ust. 1 i 2 jest determinowane charakterystycznym dla prawa polskiego modelem funduszu inwestycyjnego - fundusz, wprawdzie posiadający osobowość prawną, jest zarządzany i reprezentowany przez towarzystwo jako jego organ. Kwestia ponoszenia odpowiedzialności przez fundusz za szkody powstałe z winy towarzystwa jako organu zarządzającego majątkiem funduszu została w związku z tym ograniczona na płaszczyźnie normatywnej (art. 64 ust 2). Skutkiem przyjętego rozwiązania jest ograniczenie ekspozycji majątku funduszu na ryzyko związane z nienależytym zarządzaniem aktywami funduszu przez towarzystwo. Norma wyrażona w art. 64 ust. 1 stanowi podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej towarzystwa wobec uczestnika funduszu w związku z nieprawidłowym wykonywaniem zarządu aktywami tego funduszu. Odpowiedzialność ta ma charakter kontraktowy, zbliżony do odpowiedzialności uregulowanej w przepisach art. 471 i n. k.c., tj. opiera się na zasadzie winy domniemanej, mimo że de iure, poza stosunkiem odpowiedzialności odszkodowawczej, towarzystwa i uczestnika nie wiąże odrębna relacja zobowiązaniowa. Przykładem okoliczności aktualizujących odpowiedzialność towarzystwa w świetle komentowanej normy jest w szczególności podejmowanie decyzji inwestycyjnych w sposób niezgodny z polityką inwestycyjną funduszu (K. Osajda [red.], Ustawa o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi. Komentarz 2023).

Powód nie podnosił jednak, aby po stronie pozwanego (...) doszło do naruszenia obowiązków jako organu zarządzającego (...) i reprezentującego go na zewnątrz. Materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania nie dawał też podstaw do przypisania (...) S.A. odpowiedzialności chociażby za spadek wartości przedmiotowych w sprawie certyfikatów inwestycyjnych.

Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w pkt. I wyroku.

O kosztach procesu Sąd orzekł w pkt. II wyroku na podstawie art. 102 k.p.c. Powód ma bezsprzecznie poczucie krzywdy związane z nabyciem produktu finansowego, który wbrew oczekiwaniom powoda, nie tylko nie przyniósł mu zysku, ale wręcz potencjalnie naraził powoda na stratę. W tym kontekście Sąd wziął też pod uwagę to, że powód działał w zaufaniu do swojej znajomej, będącej jednocześnie dyrektorem jednego z oddziałów (...) Banku. Powód sądził, że nabywając przedmiotowe w sprawie certyfikaty, nie jest narażony na ryzyko utraty zainwestowanego kapitału. Jakkolwiek przekonanie powoda w tym zakresie było bezpodstawne i wynikało z niedopełnienia przez niego aktów staranności na etapie zapoznawania się z ofertą Banku, to jednak takie przeświadczenie niewątpliwie towarzyszyło powodowi, kiedy decydował się wpłacić ponad 200.000 zł na rzecz (...), zamiast nabyć lokal mieszkalny jak pierwotnie planował. Sąd miał na uwadze także to, że spór w niniejszej sprawie zawisł pomiędzy konsumentem a dwoma podmiotami rynku finansowego o nieporównywalnie silniejszej pozycji ekonomicznej.

Sędzia Agnieszka Nakwaska-Szczepkowska