Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 września 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:

Przewodniczący: sędzia Piotr Królikowski

po rozpoznaniu w dniu 18 września 2025 r. w Warszawie

na podstawie art. 326 ¹ k.p.c. na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa P. K., E. C., H. S. (1), M. K. (1)

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Rozwoju i Technologii, Skarbowi Państwa – Ministrowi Funduszy i Polit­yki Regionalnej,

o zapłatę

1.  zasądza od pozwanego Skarbu Państwa - Ministra Rozwoju i Technologii na rzecz powódki H. S. (1) kwotę 800.000,00 zł (osiemset tysięcy złotych 00/100) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 2 lipca 2022 r. do dnia zapłaty;

2.  zasądza od pozwanego Skarbu Państwa – Ministra Rozwoju i Technologii na rzecz powoda M. K. (1) kwotę 800.000,00 zł (osiemset tysięcy złotych 00/100) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 2 lipca 2022 r. do dnia zapłaty;

3.  zasądza od pozwanego Skarbu Państwa – Ministra Rozwoju i Technologii na rzecz powódki E. C. kwotę 200.000,00 zł (dwieście tysięcy złotych 00/100) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 2 lipca 2022 r. do dnia zapłaty;

4.  zasądza od pozwanego Skarbu Państwa– Ministra Rozwoju i Technologii na rzecz powoda P. K. kwotę 200.000,00 zł (dwieście tysięcy złotych 00/100) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 2 lipca 2022 r. do dnia zapłaty;

5.  oddala powództwo w pozostałej części;

6.  stwierdza, iż Skarb Państwa – Minister Rozwoju i Technologii winien ponieść koszty postępowania w całości, pozostawiając ich szczegółowe rozliczenie referendarzowi sądowemu.

sędzia Piotr Królikowski

Sygn. akt I C 3/17

UZASADNIENIE

wyroku z dnia 18 września 2025 r.

Pozwem z dnia 28 grudnia 2016 r. skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa -Ministerstwu Infrastruktury i Budownictwa oraz Skarbowi Państwa - Ministerstwu Rozwoju powódka A. K. domagała się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa kwoty 2 000 000 złotych wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od dnia 9 czerwca 2014 roku do dnia 31 grudnia 2015 roku oraz odsetkami ustawowymi za czas opóźnienia od dnia 1 stycznia 2016 roku do dnia zapłaty, tytułem naprawienia szkody poniesionej na skutek wydania nieważnych decyzji administracyjnych - orzeczenia Nr 57 Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 14 grudnia 1950 r. o przejęciu na własność państwa przedsiębiorstwa (...) w Ż. oraz orzeczenia Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 24 czerwca 1961 r. zatwierdzającego protokół zdawczo - odbiorczy ustalający składniki majątkowe przedsiębiorstwa (...) w Ż. przechodzącego na własność Skarbu Państwa. Powódka wskazała, że na skutek wydania wadliwych decyzji poniosła szkodę polegającą na utracie ww. nieruchomości. Nieważność orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 14 grudnia 1950 r. w części dot. (...) w Ż. stwierdził Minister Gospodarki decyzją z dnia 3 lipca 2001 r., a następnie Minister Infrastruktury decyzją z dnia 29 czerwca 2011 r. stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 24 czerwca 1961 r. W treści pozwu wskazano, że wskutek wydania powyższych sprzecznych z prawem decyzji powódce należy się odszkodowanie powstałe w związku z upaństwowieniem przedsiębiorstwa (k. 2 – 4v).

W odpowiedzi na pozew z dnia 11 sierpnia 2017 r. pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Infrastruktury i Budownictwa oraz Ministra Rozwoju wniósł o oddalenie powództwa. Zakwestionował powództwo co do zasady oraz wysokości, a także podniósł zarzut braku legitymacji czynnej powódki, wskazując, iż nie przedstawiła dokumentu z którego wynikałyby jej uprawnienia właścicielskie. Ponadto pozwany zakwestionował skuteczność umowy przeniesienia roszczeń zawartej pomiędzy K. Z. (1) i K. Z. (2) jako cedentami oraz powódką. Podniesiono również zarzut przedawnienia roszczenia powódki (k. 77-92).

Postanowieniem z dnia 9 lipca 2024 r. Sąd Okręgowy w Warszawie na podstawie 174 § 1 pkt 1 k.p.c. zawiesił postępowanie w sprawie z uwagi na śmierć powódki A. K., a następnie podjął postępowanie z udziałem H. S. (2), M. K. (1), E. C., P. K. – jako następców prawnych powódki (k, 397).

W ostatecznie sprecyzowanym żądaniu w piśmie z dnia 5 sierpnia 2024 r. powodowie H. S. (2) i M. K. (1) wnieśli o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa na rzecz każdego z powodów tytułem odszkodowania kwoty 2 000 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od dnia 9 czerwca 2014 r. do dnia 31 grudnia 2015 r. oraz odsetkami ustawowymi za czas opóźnienia od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty, z zastrzeżeniem, że spełnienie świadczenia do rąk któregokolwiek z powodów zwolni zobowiązanego z obowiązku w stosunku do pozostałych powodów, a także zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych z zastrzeżeniem, że spełnienie świadczenia do rąk któregokolwiek z powodów zwolni zobowiązanego z obowiązku w stosunku do pozostałych powodów. Żądaniem ewentualnym wniesiono o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa na rzecz powodów tytułem odszkodowania kwoty 2 000 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od dnia 9 czerwca 2014 r. do dnia 31 grudnia 2015 r. oraz odsetkami ustawowymi za czas opóźnienia od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty, w częściach odpowiadających udziałowi spadkowemu każdego z powodów, nabytymi w spadku po A. K. (k. 412).

W pismach z dnia 4 sierpnia 2025 r. i 6 sierpnia 2025 r. powodowie E. C. i P. K. przyłączyli się do stanowiska procesowego pozostałych powodów wnosząc jednocześnie o zasądzenie odszkodowania od pozwanego stosownie do udziału spadkowego po zmarłej A. K. wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty (k. 445, 447).

Postanowieniem z 18 września 2025 r. Sąd Okręgowy na podstawie art. 235 ²§1 pkt 2 i 5 k.p.c. pominął dowód z uzupełniającej opinii biegłego wyceny ruchomości (k. 461) wobec ostatecznego braku kwestionowania wniosków z niej płynących zarówno ze strony pozwanego (pismo k. 373) jak i strony powodowej (k. pismo 458).

Sąd Okręgowy ustalił, co następuje:

B. Z. (1) był właścicielem przedsiębiorstwa (...) położonej w województwie (...), powiecie (...) w gminie Ż.. Przedsiębiorstwo prowadziło działalność na nieruchomości stanowiącej działki ewidencyjne nr (...) z obrębu Ż. o łącznej powierzchni 18 445 m ^{( 2)} (dowód: bezsporne, opis z mapy z dnia 14 kwietnia 1960 r. k. 13, wyciąg z księgi wieczystej z dnia 30 czerwca 1960 r. k. 13v).

31 marca 1945 r. (...) został objęta zarządem państwowym. Następnie orzeczeniem nr 78 z dnia 21 kwietnia 1949 r. Minister Przemysłu i Handlu stwierdził przejście (...) na własność Państwa na podstawie art. 2 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Wobec wniosku B. Z. (1) do Głównej Komisji ds. upaństwowienia przedsiębiorstw w W. Minister Przemysłu Lekkiego zarządzeniem z 13 marca 1950 r. wznowił postępowanie nacjonalizacyjne przedsiębiorstwa na podstawie powyższej ustawy. Postępowanie zakończyło się wydaniem orzeczenia nr 57 z dnia 14 grudnia 1950 r. przez Ministra Przemysłu Lekkiego na podstawie art. 3 ust 1 lit. a i b ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej na mocy którego stwierdzono przejście na własność Państwa przedsiębiorstwa (...) w Ż. (dowód: bezsporne, zeznania świadka H. S. (3) k. 155-157, zeznania powódki A. K. k. 153-155, wydruk orzeczenia z Monitora Polskiego z 14 grudnia 1950 r., poz. 53 k. 55-56 z akt postępowania administracyjnego DP-1-461-984-P).

30 marca 1961 r. (...) Zakłady (...) sporządziły protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa (...) w Ż.. Następnie orzeczeniem Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z 24 czerwca 1961 r. stwierdzono w pkt 1, że składniki majątkowe objęte wyżej wymienionym protokołem zdawczo-odbiorczym stanowią część składową przedsiębiorstwa (...) w Ż. oraz w pkt 2 zatwierdzono sporządzony protokół (dowód: bezsporne, protokół zdawczo odbiorczy k. 7-10).

B. Z. (1) zmarł 9 sierpnia 1977 r. Spadek po nim na podstawie ustawy nabyły córki W. Z., K. Z. (3), K. Z. (2) i A. K., każda w ¼ części spadku (dowód: postanowienie Sądu Rejonowego w Spocie z dnia 8 listopada 1990 r. sygn. akt I Ns 294/90 k. 32-33).

13 stycznia 1982 r. zmarła W. Z., córka i spadkobierczyni B. Z. (1). Spadek po niej na podstawie ustawy nabyły siostry K. Z. (3), K. Z. (2) i A. K., każda w 1/3 części spadku (dowód: postanowienie Sądu Rejonowego w Spocie z dnia 12 marca 1982 r. sygn. akt I Ns 37/82 k. 34-35).

Decyzją z dnia 3 lipca 2001 r. nr OL- (...).855/01 Minister Gospodarki po rozpatrzeniu wniosku A. K., K. Z. (3) i K. Z. (2) stwierdził nieważność orzeczenia nr 57 Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 14 grudnia 1950 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej (...) w Ż. pow. J., uznając, że zostało podjęte z rażącym naruszeniem przepisów nacjonalizacyjnych. W uzasadnieniu organ wskazał, że podstawą prawną orzeczenia był art. 2 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. R.P. Nr 3 poz. 17). Przepisy prawa materialnego powołanej ustawy dopuszczały przejęcie przedsiębiorstwa na własność Państwa, jeżeli były one zdolne zatrudnić w dniu 5 lutego 1946 r. przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Natomiast rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym w § 1, lit. A, pkt 15 dla (...), których roczna zdolność produkcji nie przekraczała 2.500.000 cegieł podwyższano granice zatrudnienia do 100 pracowników na jedna zmianę. Organ ustalił, że zdolność zatrudnienia przedsiębiorstwa nie przekraczała 100 pracowników na jedną zmianę, a także roczna zdolność produkcyjna była mniejsza niż 2.500.000 cegieł. Organ orzekający uznał w konsekwencji, iż orzeczenie nr 57 Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 14 grudnia 1950 r., podjęte zostało z rażącym naruszeniem powołanych wyżej przepisów nacjonalizacyjnych, przedsiębiorstwo to nie odpowiadało bowiem kryteriom określonym w art. 3 cyt. wyżej ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. Skoro wykazano, że wymienione wyżej orzeczenie podjęte zostało z rażącym naruszeniem prawa, dla stwierdzenia jego nieważności, należało ocenić skutki prawne jakie ono wywołało stosownie do dyspozycji art. 156 § 2 kpa. Organ administracji wskazał, iż obecnym właścicielem przedsiębiorstwa jest Skarb Państwa, zatem skoro istnieje przedmiot prawa – jak również istnieje – uprawniony do jego realizacji podmiot tego prawa, należało stwierdzić, że orzeczenie nacjonalizacyjne Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 14 grudnia 1950 r. nie wywołało ono nieodwracalnych skutków rzeczowych to na podstawie art. 156 § 2 k.p.a. stwierdzono nieważność decyzji (dowód: decyzja k. 18-23).

Oświadczeniem z 29 czerwca 2007 r. K. Z. (3) i K. Z. (2) scedowały na A. K. wszelkie prawa oraz roszczenia dotyczące odszkodowania, odzyskania mienia oraz stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnych nabytych w drodze dziedziczenia po zmarłych rodzicach B. i M. małżonkach Z. (dowód: oświadczenie rep. A nr (...) k. 37).

Wnioskiem z 14 maja 2008 r. A. K. zwróciła się do Ministerstwa Gospodarki o przyznanie odszkodowania w trybie art. 160 § 1 k.p.a. za szkodę poniesioną w związku z upaństwowieniem przedsiębiorstwa (...) w Ż.. Decyzją Ministra Gospodarki z dnia 26 maja 2008 r. znak (...) postępowanie odszkodowawcze zostało umorzone. W uzasadnieniu wskazano, że upaństwowienie przedsiębiorstwa (...) w Ż. nastąpiło na podstawie dwóch nierozerwalnych ze sobą związanych decyzji wydanych przez dwa różne organy administracji, tj. powołanego orzeczenia Nr 57 Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 14 grudnia 1950 r. oraz orzeczenia Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowalnych z dnia 24 czerwca 1961 r. W konsekwencji dopiero po przeprowadzeniu postępowania nieważnościowego w stosunku do obu decyzji powstaną przesłanki do ustalenia ewentualnej odpowiedzialności organu, tym samym wniosek uznano za przedwczesny (dowód: pismo z 14 maja 2008 r., decyzja z 26 maja 2008 r. z akt postępowania administracyjnego 460-48-03)

Decyzją z dnia 29 czerwca 2011 r. nr (...) Minister Infrastruktury po rozpatrzeniu wniosku A. K. stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Budownictwa i (...) z dnia 24 czerwca 1961 r. Nr M/2/39/B-58/60 ustalającego w pkt 1, że składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo-odbiorczym sporządzonym w dniu 30 marca 1961 r. stanowią część składową przedsiębiorstwa (...) w Ż. oraz zatwierdzającego w/w protokół. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że orzeczenie Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 24 czerwca 1961r. Nr (...) o zatwierdzeniu protokołu zdawczo - odbiorczego Przedsiębiorstwa (...) - B. Z. (1), Ż., ul. (...), pow. J. stanowiło integralną część orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 14 grudnia 1950 r. Nr 57 (MP. Nr z 1953 r., Nr A-4, poz. 53) o przejęciu na własność Państwa w/w przedsiębiorstwa, a zatem jego byt prawny zależał m. in. od istnienia w obrocie prawnym orzeczenia wydanego w trybie art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejściu na własność Pastwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. W konsekwencji wyeliminowania z obrotu prawnego w/w decyzji z dnia 3 lipca 2001 r. Minister Gospodarki następnie wyeliminował z obrotu prawnego, ze skutkiem ex tunc, orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 14 grudnia 1950 r. Nr 57 o przejęciu Przedsiębiorstwa (...) - B. Z. (1), gdyż odpadła przesłanka dopuszczalności wydania orzeczenia w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo odbiorczego ustalającego składniki przeznaczonego do przejęcia przedmiotowego przedsiębiorstwa. Tym samym konieczne było wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonego orzeczenia Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 24 czerwca 1961 r. Nr M/2/39/B-58/60 ustalającego w pkt 1, że składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo - odbiorczym sporządzonym w dniu 30 marca 1961 r. stanowią cześć składową przedsiębiorstwa (...), pow. J. oraz zatwierdzającego w/w protokół. Wskazano, iż orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo odbiorczego wydane w trybie art. 75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postepowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa nie wywołało jakichkolwiek skutków prawnomaterianych w sferze rzeczowej, skoro przejęcie Przedsiębiorstwa (...) Ż., pow. J. nastąpiło już w dniu 14 grudnia 1950 r. Nr 57. Orzeczenie wydane na podstawie art. 75a określało jedynie kształt przejmowanego przedsiębiorstwa Tym samym kwestie nieodwracalnych skutków prawnych należało zbadać w odniesieniu do w/w orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 14 grudnia 1950 r. Nr 57, czego dokonał Minister Gospodarki w decyzji z dnia 3 lipca 2001 r. (dowód: decyzja k. 25-27).

Decyzją Ministra Gospodarki z 10 listopada 2011 r. nr (...) w pkt. 1 uchylono decyzję Ministra Gospodarki z dnia 28 maja 2008 r. oraz w pkt 2. zwrócono wniosek A. K. o przyznanie odszkodowania w trybie 160 § 1 k.p.a. W uzasadnieniu wskazano, że Minister Gospodarki nie jest organem właściwym do rozpatrzenia wniosku odszkodowawczego, który powinien być rozpoznany przez właściwy sąd powszechny (dowód: decyzja k. 29-31).

5 stycznia 2015 roku zmarła K. Z. (3). Spadek po niej na podstawie ustawy nabyły siostry A. K. i K. Z. (2), każda w ½ części spadku (dowód: akt poświadczenia dziedziczenia Repertorium A nr 2773/2015 k. 105).

12 września 2017 roku zmarła K. Z. (2). Spadek po niej na podstawie ustawy nabyła siostra A. K. w całości (dowód: akt poświadczenia dziedziczenia Repertorium A nr 2641.2017 k. 178).

19 grudnia 2022 roku zmarła A. K.. Spadek po niej na podstawie testamentu nabyli wnukowie H. S. (2) w 2/5 części, M. K. (1) w 2/5 części, E. C. w 1/10 części i P. K. w 1/10 części (dowód: akt poświadczenia dziedziczenia Repertorium A nr 909/2023 k. 379-380).

Wartość odtworzeniowa dawnej nieruchomości stanowiącej składnik Przedsiębiorstwa (...) – B. Z. (1)w Ż. według ich stanu na dzień 30 marca 1961 r. i cen aktualnych wynosi 2 386 995 zł (dowód: opinia biegłego dr hab. inż. A. Z. k. 290 – 317 wraz z opinią uzupełniającą k. 423-426).

Wartość maszyn, urządzeń i innych ruchomości stanowiących wyposażenie Przedsiębiorstwa (...)– B. Z. (1) w Ż. według ich stanu technicznego na dzień 30 marca 1961 r. i cen aktualnych, przy założeniu kontynuacji działania wynosi 121 200 zł (dowód: opinia biegłego inż. M. K. (2) k. 345-365).

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dowodów, w tym z dokumentów urzędowych w postaci decyzji administracyjnych oraz postanowień spadkowych, którym przydał walor wiarygodności oraz moc dowodową, która zresztą wynika z treści art. 244 § 1 k.p.c. Faktów płynących z tych dowodów nie kwestionowała żadna ze stron procesu.

Sąd dał wiarę dowodowi z zeznań świadka H. S. (2) oraz powódki A. K.. Zasadniczo były bowiem zgodne z pozostałym zebranym materiałem dowodowym – jednakże z uwagi na ich ogólność i lakoniczność nie były one zasadniczo przydatne do ustalenia stanu faktycznego. Powódka oraz występująca w roli świadka H. S. (2) w sposób zgodny co do zasady z dokumentacją później pozyskaną opisały przebieg zdarzeń dotyczący działań podejmowanych na celu stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnych oraz mających na celu uzyskanie odszkodowania.

Sąd Okręgowy oparł się na opinii biegłego dr hab. inż. A. Z. (k. 290 – 315) wraz z opinią uzupełniającą (k. 423-426). Sąd Okręgowy uwzględniając zastrzeżenia strony pozwanej do treści opinii dopuścił dowód z opinii uzupełniającej, której przeprowadzenie doprowadziło Sąd do przekonania o tym, że opinia ta jest prawidłowa, rzetelna i w sposób pełny oraz niebudzący wątpliwości ustala wartość przedsiębiorstwa (...) według stanu na dzień 30 marca 1961 r. oraz cen na dzień sporządzenia opinii, w tym poszczególnych składników majątkowych przedsiębiorstwa oraz wartość nieruchomości wraz z budynkami. Ostatecznie także i strony nie kwestionowały jej prawidłowości.

Sąd Okręgowy oparł się na również na opinii biegłego inż. M. K. (2) (k. 345-365) – ustalającego wartość ruchomości w postaci maszyn, urządzeń oraz wyposażenia dodatkowego przedsiębiorstwa z daty sporządzenia protokołu zdawczo – odbiorczego z dnia 30 marca 1961 r. i cen rynkowych z daty sporządzenia wyceny. Strony ostatecznie nie kwestionowały prawidłowości oszacowania dokonanej przez biegłego, a i Sąd uznał, iż opinia może stanowić podstawę do ustaleń faktycznych i rozstrzygnięcia w sprawie.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Powództwo zasługuje na uwzględnienie w przeważającym zakresie.

Powodowie dochodzili w niniejszej sprawie zapłaty odszkodowania - jako uprawnieni do spadku po właścicielu przedsiębiorstwa (...) położonej w województwie (...), powiecie (...) w gminie Ż..

W pierwszej kolejności należało rozpoznać najdalej idący zarzut braku legitymacji po stronie powodowej. Pozwany w toku postępowania podnosił zarzut wadliwości przy cesji wierzytelności, z której powódka A. K. wywodziła swe prawa w znacznej części, co miałoby wpływ na legitymację czynną jej następców prawnych. Pozwany wskazał, że zawarta w drodze oświadczeń umowa cesji nie została w sposób dostateczny oznaczona, bowiem nie wskazano w niej podstawy powstania wierzytelności ani jej dłużnika, a także niewiadomym jest o które decyzje chodzi, brak jest również wskazania ceny. W ocenie Sądu nie znajdowało uzasadnienia kwestionowanie przez pozwanego legitymacji procesowej powódki, bowiem wykazała ona następstwo prawne po B. Z. (1), a następnie po jego następczyniach prawnych - W. Z., K. Z. (3) i K. Z. (2). W dniu 29 czerwca 2007 r. K. Z. (2) oraz K. Z. (3) złożyły oświadczenie przed notariusz A. B. w K. w S. rep A Nr (...) zgodnie z treścią którego cedują na siostrę A. K. wszelkie prawa oraz roszczenia dotyczące odszkodowania, odzyskania mienia oraz stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnych nabytych w drodze dziedziczenia po zmarłych rodzicach B. i M. małżonkach Z.. Wbrew twierdzeniu pozwanego treść oświadczenia w sposób precyzyjny wskazuje zarówno strony stosunku, tj. powódkę A. K. oraz cedujące na nią prawa K. oraz K. Z. (3), a także przedmiot świadczenia, którym są wszelkie prawa oraz roszczenia dotyczące odszkodowania oraz odzyskania mienia. Przepisy o przelewie nie przewidują konieczności ścisłego oznaczenia przelewanej wierzytelności, a w konsekwencji tak sformułowane oświadczenie niewątpliwie pozwala na ustalenie, że powódce przysługiwała legitymacja czynna. Wbrew twierdzeniom pozwanego w dokumencie nie musiały być wskazane konkretne decyzje administracyjne, gdyż zakres oświadczenia w sposób zindywidualizowany pozwalał na ustalenie, że chodzi o wszelkie decyzje administracyjne dotyczących mienia po zmarłych rodzicach B. i M. Z.. Ponadto z treści oświadczenia w sposób niebudzący wątpliwości wynika, że przelew został dokonany nieodpłatnie wobec braku innego zastrzeżenia, tym samym za niezrozumiały należy uznać zarzut pozwanego o braku wskazania ceny wierzytelności. Biorąc pod uwagę relacje między stronami tej czynności, to niewątpliwie intencją K. i K. Z. (3) było dokonanie przysporzenia na rzecz siostry i jeśli czynności tej nie można uznać za przelew to niewątpliwie doszło do takiego przysporzenia, a czynność tę należałoby postrzegać jako darowiznę pomiędzy najbliższymi członkami rodziny. Nadto na chwilę wyrokowania A. K. weszła w ogół praw i obowiązków wszystkich sióstr jako ich spadkobierczyni. W tej sytuacji Sąd uznał zarzut braku legitymacji czynnej za nietrafny i powołany tylko na potrzeby procesu.

W ocenie Sądu w sprawie niniejszej chybiony należy uznać zarzut przedawnienia roszczenia. Zastosowanie w niniejszej sprawie znajduje 3-letni termin przedawnienia określony w art. 160 § 6 k.p.a. W pierwszej kolejności wskazać należy, że w istocie kwestię przedawnienia roszczenia należy w niniejszej sprawie oceniać na podstawie powyższego przepisu. Zgodnie z jego treścią roszczenie o odszkodowanie przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym stała się ostateczna decyzja stwierdzająca nieważność decyzji wydanej z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 albo decyzja, w której organ stwierdził, w myśl art. 158 § 2, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisu art. 156 § 1. Ostateczna decyzja organu nadzorczego, w której stwierdzono nieważność decyzji, będącej źródłem szkody powódki została wydana w dniu 3 lipca 2001 r., a następnie 29 czerwca 2011 r. Należy podkreślić, że skutek w postaci nacjonalizacji wywołały obie uchylone decyzje razem, a tym samym dopiero po przeprowadzeniu postępowania nieważnościowego w stosunku do obu skorelowanych ze sobą obu decyzji powstaną przesłanki do ustalenia odpowiedzialności pozwanego. Od decyzji późniejszej, tj. wydanej 29 czerwca 2011 r. przysługiwało odwołanie w terminie 30 dni od daty jej otrzymania. Oznacza to zatem, że od nie wcześniej niż od dnia 29 lipca 2011 r. rozpoczął bieg 3-letni termin przedawnienia roszczeń powódki. Zgodnie z treścią art. 123 § 1 pkt 1 k.c. bieg przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Czynnością przerywającą bieg terminu przedawnienia był złożony przez powódkę wniosek o zawezwanie pozwanego do próby ugodowej w dniu 9 czerwca 2014 r., w którym domagała się zapłaty od pozwanego z tego samego tytułu co w niniejszej sprawie odszkodowania. Bieg terminu przedawnienia zaczął biec ponownie od dnia 1 grudnia 2014 r., kiedy to nie doszło do zawarcia ugody i przewodniczący zarządził zakreślenie sprawy o zawezwanie do próby ugodowej w repertorium Co. Tym samym wynikający z art. 160 § 6 k.p.a. 3-letni termin przedawnienia roszczeń odszkodowawczych, w dniu 28 grudnia 2016 r. – tj. złożenia pozwu jeszcze nie upłynął.

W sprawie niniejszej pozwany nie wykazał, że zawezwanie do próby ugodowej złożone przez powódkę było działaniem podjętym w innym celu niż bezpośrednie dochodzenie roszczenia. Art. 123 § 1 pkt 1 k.c. przewiduje przerwanie biegu przedawnienia przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Wprawdzie art. 123 § 1 pkt 1 k.c. nie zawiera nawet przykładowego wyliczenia czynności podejmowanych bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia, ale do tego rodzaju czynności zalicza się zawezwanie do próby ugodowej na podstawie art. 185 k.p.c. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 27 lutego 2015 r., I ACa 649/14 (Legalis nr 1303783). Ponadto Sąd Najwyższy nie kwestionuje w swoim orzecznictwie pierwszego zawezwania do próby ugodowej jako czynności przerywającej bieg przedawnienia. Wątpliwości co do działania strony podjętego w innym celu niż bezpośrednie dochodzenie roszczenia mogą pojawić się dopiero przy drugim i dalszym zawezwaniu do próby ugodowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2018 r., V CSK 328/17 (Legalis nr 1781334). Powódka w tym zakresie korzystała jedynie ze swoich uprawnień, zawezwanie do próby ugodowej miało charakter jednorazowy i nie stanowił nadużycia prawa podmiotowego. W ocenie Sądu strona pozwana nie wykazała, iż złożenie przez powódkę wniosku o zawezwanie do próby ugodowej nie miało na celu zaspokojenia roszczenia, a przywoływane przez pozwanego twierdzenie, że „faktem notoryjnie znanym jest to, że pozwany nie zawiera ugód w takiego rodzaju sprawach” świadczy jedynie o braku dobrej woli ze strony pozwanego (co biorąc pod uwagę iż jest nim Skarb Państwa jest zdumiewające i podważa zaufanie obywateli do państwa jak i budzi wątpliwości co do działania zgodnego z interesem ekonomicznym skarbu Państwa) do polubownego rozwiązywania sporów i nie sposób tym faktem obciążać powódkę.

Podstawę prawną dochodzonego w niniejszej sprawie roszczenia stanowi art. 160 § 1 k.p.a. Zgodnie z jego brzmieniem stronie, która poniosła szkodę na skutek wydania decyzji z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 k.p.a. albo stwierdzenia nieważności takiej decyzji służy roszczenie o odszkodowanie, chyba, że ponosi ona winę za powstanie okoliczności wymienionych w tym przepisie. Przepis ten został uchylony przez art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1692) z dniem 1 września 2004 r., ale mimo jego uchylenia, zgodnie z brzmieniem art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., będzie on miał zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, gdyż do zdarzeń i stanów prawnych powstałych przed dniem jej wejścia w życie, stosuje się przepisy dotychczasowe w brzmieniu obowiązującym do dnia jej wejścia w życie. Akty nacjonalizacyjne wydane zostały przed dniem 1 września 2004 r., czyli przed uchyleniem art. 160 k.p.a., a to implikuje przyjęcie przez Sąd za podstawę prawną żądania zgłoszonego przez powodów właśnie uchylone przepisy art. 160 k.p.a. Ostatecznie kwestię stosowania przepisu art. 160 k.p.a. przesądził Sąd Najwyższy w uchwale swego pełnego składu z dnia 31 marca 2011 r. wskazując, że do roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej ostateczną decyzją administracyjną wydaną przed dniem 1 września 2004 r., której nieważność lub wydanie z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a. stwierdzono po tym dniu, ma zastosowanie art. 160 § 1, 2, 3 i 6 k.p.a., a zatem z pominięciem administracyjnego trybu dochodzenia odszkodowania (III CZP 112/10, OSNC 2011/7-8/75).

Zgodnie z brzmieniem art. 160 § 2 k.p.a. do odszkodowania stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, z wyłączeniem art. 418 tego kodeksu.

Przesłankami odpowiedzialności odszkodowawczej jest powstanie szkody oraz istnienie normalnego związku przyczynowego pomiędzy szkodą a zdarzeniem, które ją wywołało. Punktem wyjścia przy badaniu istnienia normalnego związku przyczynowego jest ustalenie czy fakt wskazany jako przyczyna szkody stanowi conditio sine qua non jej wystąpienia, tj. czy szkoda nastąpiłaby również wtedy, gdyby nie doszło do wydania decyzji niezgodnej z prawem oraz czy zaistniała szkoda jest normalnym następstwem zdarzenia wskazanego jako jej przyczyna.

Źródłem szkody w niniejszej sprawie w postaci utraty nieruchomości stanowiącej składnik Przedsiębiorstwa (...)– B. Z. (1) w Ż. oraz jego wyposażenia, którego właścicielem był prapradziadek powodów było zarówno orzeczenie Nr 57 Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 14 grudnia 1950 r. o przejęciu na własność państwa przedsiębiorstwa (...) w Ż. jak również orzeczenie Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 24 czerwca 1961 r. zatwierdzającego protokół zdawczo - odbiorczy ustalającego składniki majątkowe przedsiębiorstwa (...) w Ż. przechodzącego na własność Skarbu Państwa.

Jak orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z 06.07.2011 r. I CSK 512/09 (LEX nr 950712) stwierdzenie przez uprawniony organ administracyjny nieważności decyzji administracyjnej wiąże sąd w zakresie wypełnienia podstawowej przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej przewidzianej w art. 160 k.p.a. W sprawie o odszkodowanie za niezgodne z prawem działanie władzy publicznej należy więc na podstawie ostatecznej i wiążącej decyzji nadzorczej przyjąć, że będąca jej przedmiotem decyzja kontrolowana była aktem bezprawnym, a więc stanowiła czyn niedozwolony rodzący obowiązek odszkodowawczy już w chwili jej wydania.

W kontekście niniejszej sprawy wskazać należy, iż jeśliby nie doszłoby do wydania orzeczenia Nr 57 z dnia 14 grudnia 1950 r. oraz orzeczenia z dnia 24 czerwca 1961 r. przedsiębiorstwo B. Z. (1) nie utraciłaby własności przedsiębiorstwa produkcyjnego. Nadal stanowiłyby jego własność. Uznać więc należy, że szkodę polegającą na utracie prawa własności przedsiębiorstwa wywołały obydwa orzeczenia: zarówno Nr 57 z dnia 14 grudnia 1950 r. oraz z dnia 24 czerwca 1961 r. Podkreślić wypadnie, iż orzeczenia te nie wywołały uszczerbku ograniczonego do ruchomości, Skarb Państwa przejął pod swój zarząd przedsiębiorstwo a nie jego poszczególne składniki - wynika to wprost z treści orzeczeń jak i protokołu zdawczo odbiorczego. Nie była to wprawdzie sukcesja generalna, nie przejął bowiem wszystkich wierzytelności i zobowiązań przedsiębiorstwa należącego do B. Z. (1) jednakże niewątpliwie przejął przedsiębiorstwo produkcyjne jako zorganizowaną całość, co skutkowało zaprzestaniem działalności w tym zakresie przez jego właściciela.

Jeśliby nie doszłoby do wydania ww. orzeczeń nie nastąpiłby skutek w postaci przejścia nieruchomości oraz mienia ruchomego przedsiębiorstwa na własność Państwa i ostatecznie utraty przedsiębiorstwa, którymi Państwo mogło swobodnie dysponować, w tym zbywać je i zużywać, a B. Z. (2), których następcami prawnymi są powodowie składników tych nie odzyskali.

Skoro następcy prawni przedsiębiorstwa (...) w Ż. nie odzyskali Przedsiębiorstwa na skutek ww. decyzji stwierdzających wydanie z naruszeniem prawa orzeczeń stanowiących o przejściu na własność Skarbu Państwa przedsiębiorstwa produkcyjnego, czyli utracili przejęty na skutek wadliwych decyzji - pierwszej z 1950 r. i dopełniającej ją - drugiej z 1961 r. - majątek, to powodowie ponieśli rzeczywistą szkodę, której naprawienia może dochodzić przed Sądem na podstawie art. 160 § 1 k.p.a. w zw. z art. 361 k.c. Powtórzyć wypadnie, iż szkodą, w rozumieniu ww. przepisów, jest powstała wbrew woli poszkodowanego różnica między obecnym jego stanem majątkowym a tym stanem, jaki zaistniałby, gdyby nie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę (tak Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 11 lipca 1957 r., 2 CR 304/57, OSN 1958, nr III, poz. 76 oraz w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1963 r., IH PO 31/63, OSNCP 1964, nr 7-8, poz. 128 czy też w wyroku z dnia 16 kwietnia 2002 r. w sprawie V CKN 960/00 oraz z dnia 15 listopada 2002 r. w sprawie V CKN 1325/00).

Stwierdzenie nieważności orzeczeń o przejęciu na własność przedsiębiorstwa, ze względu na skutek eliminacji orzeczeń przejmujących od dnia jego wydania (ex tunc), prowadzi do sytuacji, w której brak jest materialnej przesłanki pozostawania przedsiębiorstwa we władztwie Skarbu Państwa. Oznacza to, że przedmiotowe przedsiębiorstwo w chwili wydania orzeczeń nacjonalizacyjnych nie mogło przejść z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa. Wydanie w takich warunkach orzeczenia o przejściu własności tego przedsiębiorstwa na rzecz Skarbu Państwa było wadliwe, co potwierdzone zostało przez Ministra Gospodarki z powołaniem się na tę argumentację. Zdaniem Sądu przedstawione powyżej okoliczności jednoznacznie wskazują, że pomiędzy wydaniem i wykonaniem wadliwych decyzji administracyjnych, najpierw poprzez decyzję o przejęciu na własność państwa tego przedsiębiorstwa, a następnie orzeczeniem o zatwierdzeniem protokołu, a szkodą w postaci utraty prawa własności przedsiębiorstwa zachodzi adekwatny związek przyczynowy.

Strona powodowa udowodniła także rozmiar szkody majątkowej. Zgodnie z art. 363 § 2 k.c. jeżeli naprawienie szkody ma nastąpić w pieniądzu, wysokość odszkodowania powinna być ustalona według cen z daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili. Zgodnie z dyspozycją tego przepisu powołani na wniosek strony powodowej biegli z zakresu wyceny nieruchomości i ruchomości ustalili wartość nieruchomości i ruchomości będących własnością przedsiębiorstwa (...). Jak już wyżej wspominano, opinie w zakresie wyceny sporządzone przez biegłych nie budziły wątpliwości Sądu, a w konsekwencji zasługiwały na uznanie za podstawę ustaleń faktycznych w zakresie wartości utraconego majątku. Tym samym powodowie wykazali rozmiar szkody majątkowej.

W świetle powyższego należało uznać, że powództwo jest usprawiedliwione co do zasady w zakresie szkody rzeczywistej, a także co do wysokości. Wysokość kwoty zasądzonej na rzecz powodów była więc zgodna z żądaniem pozwu.

Aktualna wartość przedsiębiorstwa (...) jako zorganizowanej jego całości wynosi łącznie 2 508 195 zł, zgodnie z wyceną sporządzoną przez biegłego z zakresu nieruchomości dr hab. inż. A. Z. oraz biegłego z zakresu mechaniki, maszyn i urządzeń inż. M. K. (2).

Jak już wskazano wyżej, spadek po A. K. nabyli powodowie H. S. (2) w 2/5 części, M. K. (1) w 2/5 części, E. C. w 1/10 części i P. K. w 1/10 części. Powódka domagała się zasądzenia 2.000.000 zł i ta wysokość żądania mieści się w zakresie szkody jak i limituje możność zasądzenia odszkodowania co do wysokości. Biorąc zatem pod uwagę ww. udziały jakie przysługiwałyby powodom, jako kolejnym następcom prawnym pierwotnego właściciela nieruchomości, gdyby nie zaistniał opisany wyżej ciąg zdarzeń powodujący szkodę, to kwoty odpowiadające iloczynowi ich udziałów w spadku i kwoty dochodzonej w niniejszej sprawie czyli odpowiednio 2/5*2.000.000 zł = 800.000 zł, 1/10*2.000.000 zł = 200.000 zł.

Wobec powyższego należało zasądzić tytułem odszkodowania od pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra Rozwoju i Technologii, jako aktualnego następcy prawnego Ministra Przemysłu Lekkiego, na rzecz powodów zgodnie z ich udziałami spadkowymi, to jest kwotę 800 000 zł na rzecz H. S. (1), 800 000 zł na rzecz M. K. (1), 200 000 zł na rzecz E. C. oraz 200 000 zł na rzecz P. K. o czym orzeczono w pkt I-IV wyroku.

O odsetkach ustawowych za opóźnienie orzeczono na podstawie art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 363 § 2 k.c. Odsetki ustawowe z uwagi na odszkodowawczy charakter roszczenia i ustalenie odszkodowania na podstawie zaktualizowanej na tę chwilę opinii biegłego sądowego z zakresu wyceny nieruchomości zostały zasądzone po upływie miesiąca po doręczeniu pozwanym opinii biegłego zawierającej wycenę, co w ocenie Sądu było adekwatnym czasem, w którym strona pozwana mogła spełnić roszczenie strony powodowej. Pozwany bowiem znał już wszystkie obiektywnie istniejące okoliczności pozwalające mu racjonalnie ocenić zasadność i wysokość roszczenia. Wobec powyższego powództwo o zasądzenie odsetek od wskazanych przez stronę powodową dat podlegało oddaleniu jako bezzasadne (pkt V wyroku).

O kosztach procesu orzeczono w oparciu o treść art. 100 § 1 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 zdanie drugie k.p.c., zgodnie z którym Sąd rozstrzyga o kosztach w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji. Sąd może jednak rozstrzygnąć jedynie o zasadach poniesienia przez strony kosztów procesu, pozostawiając szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu; w tej sytuacji, po uprawomocnieniu się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, referendarz sądowy w sądzie pierwszej instancji wydaje postanowienie, w którym dokonuje szczegółowego wyliczenia kosztów obciążających strony. Jako, że powodowie wygrali sprawę w niemalże 100%, sąd doszedł do wniosku, że należy im się zwrot wszystkich poniesionych w procesie kosztów.

sędzia Piotr Królikowski