Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 09 kwietnia 2025 roku

Sąd Apelacyjny w Poznaniu I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej

w składzie:

Przewodniczący: Sędzia Karol Ratajczak

po rozpoznaniu w dniu 09 kwietnia 2025 roku w Poznaniu

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa K. S. – następcy prawnej M. S. (1)

przeciwko A. K. (1)

o zapłatę

na skutek apelacji strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu

z dnia 20 lipca 2017 roku, sygn. akt XVIII C 498/15

I.  zmienia zaskarżony wyrok:

- w punkcie 2 w ten sposób, że obniża zasądzoną pozwanej na rzecz powódki kwotę do 9.000 zł, odstępując od obciążenia powódki pozostałymi kosztami;
- w punkcie 3 w ten sposób, że odstępuje od obciążenia powódki nieuiszczonymi kosztami sądowymi;

II.  w pozostałym zakresie oddala apelację;

III.  nie obciąża powódki kosztami zastępstwa procesowego pozwanej za postępowania apelacyjne i kasacyjne.

Karol Ratajczak

UZASADNIENIE

Pozwem z dnia 12 stycznia 2011 roku M. S. (1) wniosła o stwierdzenie nieważności umowy przedwstępnej i ostatecznej dotyczącej sprzedaży przez powódkę na rzecz pozwanej nieruchomości położonej przy ul. (...) w P. oraz o zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych.

Powódka wskazała, że została wprowadzona podstępem w błąd i zostało wykorzystane jej przymusowe położenie do podpisania umowy przedwstępnej oraz umowy ostatecznej.

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów procesu.

W piśmie procesowym z dnia 25 lipca 2016 roku powódka, reprezentowana już przez profesjonalnego pełnomocnika, sprecyzowała swoje żądania wskazując, że wnosi o ustalenie w trybie art. 189 k.p.c., że umowa sprzedaży nieruchomości położonej przy ul. (...) w P. zawarta między stronami postępowania w dniu 25 września 2009 r. jest nieważna, albowiem oświadczenie powódki o sprzedaży zostało złożone w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji oraz wyrażenie woli, a zatem zachodzą przesłanki wymienione w treści przepisu art. 82 k.c.. Wniosła też o zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Jako żądanie ewentualne powódka wskazała, że żąda stwierdzenia nieważności umowy sprzedaży nieruchomości położonej przy ul. (...) w P. zawartej między stronami w dniu 25 września 2009 r. (...) na podstawie art. 388 § 1 k.c. w zw. z art. 353 ¹ k.c. i art. 58 § 2 k.c. W przypadku nieuwzględnienia tego roszczenia powódka wniosła o zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki na podstawie art. 388 § 1 k.c. w zw. z art. 353 ¹ k.c. oraz art. 5 k.c. świadczenia wyrównawczego w kwocie odpowiadającej prawu i zasadom współżycia społecznego, tj. kwoty 240.000,00 zł stanowiącej różnicę między wartością rynkową nieruchomości ustaloną według przedłożonego do akt operatu szacunkowego z dnia 22 marca 2007r. a sumą uzyskaną przez powódkę tytułem pożyczki.

Na rozprawie w dniu 11 lipca 2016 roku powódka podała, że domaga się ustalenia nieważności umowy, alternatywnie wnosi o unieważnienie umowy przez Sąd na podstawie art. 388 § 1 k.c. Interesu prawnego w ustaleniu nieważności umowy upatruje w tym, że powódka mogłaby się wpisać do ksiąg wieczystych jako właściciel. W sprawie strona powodowa wskazała nadto, że kwestionuje umowę przedwstępną i umowę zasadniczą.

W piśmie procesowym z dnia 14 grudnia 2016 roku pozwana wniosła o zasądzenie od powódki kosztów postępowania poniesionych w sprawie, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego w wysokości sześciokrotnej stawki minimalnej.

Wyrokiem z dnia 20 lipca 2017 r Sąd Okręgowy w Poznaniu: 1. oddalił powództwo; 2. kosztami procesu obciążył powódkę i z tego tytułu zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę 18 000 zł; 3. nakazał ściągnąć od powódki na rzecz Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Poznaniu) kwotę 4.687,30 zł; 4. odstąpił od obciążenia powódki opłatą sądową od zgłoszonych żądań ewentualnych.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i wyprowadzone na ich podstawie wnioski prawne.

W 2006 roku zaczęła chorować matka powódki M. S. (1). Niezbędne okazało się pozyskanie przez powódkę środków na jej leczenie. W sierpniu 2006 roku powódka udała się do biura pośrednictwa w udzielaniu kredytów (...) mieszczącego się w P. przy ul. (...) celem otrzymania informacji o możliwości uzyskania kredytu lub pożyczki w kwocie 4.000 zł.

W biurze P. L. poinformował powódkę, że możliwym będzie uzyskanie takiej pożyczki pod zastaw nieruchomości. P. L. podał też powódce, że jeśli chce pożyczkę uzyskać szybciej może on skontaktować ją z G. K., który pożyczy powódce pieniądze. Powódka dysponując nieruchomością swojej matki położną w P. przy ulicy (...) przystała na powyższe. W umowie z G. K. zawarto zapis, że w przypadku nie zwrócenia pożyczki nastąpi przeniesienie na jego rzecz własności w/w mieszkania za kwotę 75.000 zł.

W grudniu 2008 roku S. G. powiadomiła powódkę, że ma klienta, który udzieli powódce pożyczki na spłatę narastających zaległości wobec G. K.. Osobą tą okazał się R. K. (1), z którym powódka spotykała się w kawiarni w (...) w P..

W styczniu 2009 roku miało miejsce kolejne spotkanie powódki z R. K. (1). Na spotkaniu pojawiła się także S. G. oraz G. K.. R. K. (1) zobowiązał się kupić mieszkanie za kwotę 150.000 zł.

Powódka przed ustaloną wizytą u notariusza W. C. uzyskała informację, że umowę sprzedaży w formie aktu notarialnego zawrze z małżonką R. A. M. – K.. Poszukiwała ona bowiem mieszkania dla swojej córki, która zamierzała rozpocząć studia na Uniwersytecie(...)w P..

Dnia 16 stycznia 2009 roku przed notariuszem W. C. M. S. (2) i A. K. (2) zawarły umowę przedwstępną sprzedaży nieruchomości. M. S. (2) oświadczyła, że zobowiązuje się sprzedać A. K. (2) w stanie wolnym od jakichkolwiek ciężarów, obciążeń, roszczeń i hipotek prawo własności lokalu mieszkalnego nr (...), opisanego w księdze wieczystej nr (...), prowadzonej przez Sąd Rejonowy Poznań-Stare Miasto w P., wraz ze związanym z nim udziałem w wysokości 187/10.000 części w prawie użytkowania wieczystego gruntu i we własności części wspólnych budynku, za cenę w kwocie 150.000 zł w terminie do dnia 30 września 2009 roku. A. K. (2) oświadczyła, że własność lokalu mieszkalnego z udziałem w nieruchomości wspólnej zobowiązuje się kupić. Podała, że jest zamężna, a w jej związku małżeńskim panuje ustrój ustawowej wspólności majątkowej, nabycie zostanie dokonane ze środków pochodzących z jej majątku osobistego (§ 3). A. K. (2) oświadczyła, że tytułem zadatku wpłaciła przed podpisaniem aktu notarialnego M. S. (1) kwotę 100.000 zł, a tytułem zaliczki kwotę 20.000 zł, co ta potwierdziła (§ 4 i 5).

Kwota 100.000 zł została przekazana powódce aby ta mogła spłacić swoje zobowiązanie względem G. K.. Pozostała kwota 30.000 zł miała być przekazana przy zawarciu umowy ostatecznej, za wyjątkiem kwoty 5.000 zł, która na prośbę powódki została jej przekazana między umową przedwstępną, a umową zasadniczą.

Mieszkanie w dacie zawierania umów było zaniedbane i nadawało się do generalnego remontu.

W dniu 25 września 2009 roku powódka, będąc w pracy, otrzymała telefon, że ma stawić się w kancelarii notariusza W. C.. Strony przed notariuszem W. C. zawarły umowę sprzedaży nieruchomości. M. S. (1) oświadczyła, że sprzedaje przedmiotowy lokal mieszkalny wraz ze związanym udziałem w nieruchomości wspólnej. Stawające zgodnie oświadczyły, że cena sprzedaży wynosi kwotę 150.000 zł i została już w całości zapłacona przed podpisaniem aktu, co sprzedająca potwierdziła (§ 4). Stawająca oświadczyła też, że zobowiązuje się wydać przedmiotowy lokal nabywczyni w dniu zawarcia umowy oraz, że w związku z powyższym zobowiązaniem poddaje się egzekucji w myśl art. 777 § 1 pkt 4 k.p.c. Strony zgodnie wniosły o wpis w dziale II księgi wieczystej prawa własności na rzecz kupującej.

Po zawarciu umowy zasadniczej pozwana otrzymała pismo z Urzędu Skarbowego w celu zweryfikowania stanu technicznego nieruchomości. Fiskus po otrzymaniu dokumentacji zdjęciowej nie podjął procedury ustalającej wyższą wartość mieszkania dla celów podatkowych.

W chwili zawierania umowy z dnia 16 stycznia 2009 r. oraz umowy z dnia 25 września 2009 r. powódka nie była w stanie wyłączenia świadomości. Sytuacja osobista i materialna, w jakiej się znajdowała, ograniczała swobodę powzięcia decyzji i wyrażenia woli, co jednak nie wynikało z zaburzeń czynności psychicznych. Powódka znajdowała się w trudnej sytuacji osobistej, decyzję o sprzedaży nieruchomości podjęła pod jej wpływem, ale okoliczność ta nie powodowała zniesienia zdolności podejmowanej decyzji.

Powódka mieszkanie dobrowolnie opuściła w dniu 13 grudnia 2009 roku ale początkowo nie chciała mieszkania opuścić i zabrać z niego swoich rzeczy.

Wyrokiem Sądu Rejonowego Poznań-Grunwald i Jeżyce w Poznaniu z dnia 9 lipca 2010 r. nakazano pozwanej A. K. (1) aby przywróciła powódce posiadanie lokalu mieszkalnego położonego w P. przy ul. (...) poprzez wydanie jej kluczy do drzwi wejściowych do lokalu.

Postanowieniem z dnia 20 maja 2010 roku Prokurator Prokuratury Rejonowej P. umorzył śledztwo w sprawie doprowadzenia w dniu 11 sierpnia 2006 roku w P. powódki do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w postaci pieniędzy w kwocie około 250.000 zł stanowiących różnicę wartości lokalu mieszkalnego numer (...) położonego w P. przy ul. (...), tj. kwoty 400.00 zł i kwoty 150.000 zł stanowiącej cenę jego sprzedaży za pomocą wprowadzenia pokrzywdzonej w błąd co do zamiaru zwrotnego przeniesienia własności lokalu po spłacie pożyczki zaciągniętej przez pokrzywdzoną powódkę wobec pozwanej.

Postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 6 września 2010 roku wydanym w sprawie XVI Kp 371/10 w dniu 6 września 2010 roku utrzymano zaskarżone postanowienie w mocy.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I Instancji uznał, że roszczenia powódki nie zasługiwały na uwzględnienie.

Sąd Okręgowy stwierdził, że powódka nie wykazała swojego interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności umowy sprzedaży nieruchomości. Bezspornym w niniejszej sprawie jest, że obecnie jako właściciel została wpisana w księdze wieczystej pozwana. W tej sytuacji zdaniem Sądu Okręgowego, powódce przysługuje dalej idący środek ochrony jej praw, jakim jest powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym z art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece. Zgodnie bowiem z tym przepisem, usunięcia niezgodności może żądać osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie albo jest dotknięte wpisem nieistniejącego obciążenia lub ograniczenia. Skoro zatem powódka wywodzi, że umowa zawarta z pozwaną jest nieważna, to należy uznać ją jako osobę, której prawo nie jest wpisane – mimo, że być powinno. To zatem uwzględnienie powództwa opartego na art. 10 u.k.w.h. doprowadziłoby do definitywnego skutku, jaki zamierza wywołać powódka, tj. do ostatecznego uregulowania statusu prawnego nieruchomości. Powództwo to zmierza bowiem wprost, nie zaś jedynie pośrednio (jak powództwo o ustalenie), do usunięcia wątpliwości co do praw przysługujących powódce.

Dalej Sąd Okręgowy wskazał, że nawet gdyby przyjąć odmienny pogląd istnienia interesu prawnego w dochodzeniu ustalenia nieważności umowy z uwagi na wadę oświadczenia woli powódki, to powództwo również i w tym zakresie nie zasługiwało na udzielenie mu ochrony prawnej.

Powódka nie wykazała bowiem aby do zawarcia umowy doszło w wyniku podstępnego wprowadzenia jej w błąd, bądź pod wpływem groźby, poza tym nawet hipotetycznie zakładając, że sytuacja taka miała miejsce, należałoby wówczas podzielić zarzut pozwanej o wygaśnięciu roszczeń powódki opartych na tej podstawie, z uwagi na treść art. 88 §2 k.c.

Sąd I Instancji stwierdził również, że kwestionowana przez powódkę umowa nie była dotknięta przywołaną przez powódkę wadą istnienia po jej stronie stanu wyłączającego świadomość i swobodę w powzięciu przez nią kwestionowanej decyzji, tj. na podstawie art. 82 k.c.

Z przeprowadzonego postępowania dowodowego wynika bowiem, że w chwili zawierania umowy przedwstępnej w dniu 16 stycznia 2009 roku oraz umowy sprzedaży w dniu 25 września 2009 roku, podpisując rzeczone umowy powódka znajdowała się pod presją swojej sytuacji osobistej i materialnej, jednakże nie powodowało to wyłączenia świadomości. Ograniczało to wprawdzie swobodę podjęcia decyzji i wyrażenia woli, nie wynikało to jednak z zaburzeń czynności psychicznych.

Sąd Okręgowy nie uwzględnił wreszcie roszczenia powódki o stwierdzenie nieważności tejże umowy na podstawie art. 388 § 1 k.c. w zw. z art. 353 ¹ k.c. i art. 58 § 2 k.c. jak również roszczenia o zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki na podstawie art. 388 § 1 k.c. w zw. z art. 353 ¹ k.c. oraz art. 5 k.c. świadczenia wyrównawczego w kwocie – jak twierdziła - odpowiadającej prawu i zasadom współżycia społecznego tj. kwoty 240.000 zł stanowiącej różnicę pomiędzy wartością rynkową nieruchomości ustaloną wg przedłożonego do akt operatu szacunkowego z dnia 22 marca 2007 roku, a sumą uzyskaną przez powódkę tytułem pożyczki.

W tym zakresie Sąd stwierdził, że po pierwsze umowa została zawarta w dniu 25 września 2009 roku, a pozew wniesiono w dniu 12 stycznia 2011 roku, zatem termin ustawowy do wytoczenia powództwa został zachowany jedynie w zakresie żądania unieważnienia umowy, natomiast zgłoszone jako żądanie ewentualne roszczenie o świadczenie wyrównawcze wygasło, bowiem po raz pierwszy zgłosił to żądanie pełnomocnik powódki w piśmie z dnia 25 lipca 2016r., a więc prawie 7 lat po sprzedaży nieruchomości.

Dalej Sąd Okręgowy wskazał, iż powódka reprezentowana w toku procesu przez profesjonalnego pełnomocnika domagała się, jako roszczenia ewentualnego, unieważnienia umowy notarialnej zawartej pomiędzy stronami w dniu 25 września 2009 roku w warunkach wyzysku, jak i ustalenia nieważności umowy w oparciu o treść art. 58 § 2 k.c. (takie podstawy prawne bowiem powołał pełnomocnik powódki precyzując jej roszczenia), natomiast w dalszej kolejności powódka domagała wyrównania należnego jej od pozwanej świadczenia, z uwagi na dysproporcję pomiędzy wartością sprzedanej nieruchomości a kwotą uzyskaną przez powódkę.

W sprawie, zdaniem Sądu Okręgowego, występuje kolizja pomiędzy normami możliwymi do wyinterpretowania na podstawie przepisów art. 388 § 1 k.c. i art. 58 § 2 k.c., co do ich zastosowania. W przypadku sprzeczności czynności z zasadami współżycia społecznego rozstrzygana jest ona w ten sposób, że jeśli dojdzie do zbiegu norm ujętych w art. 388 k.c. i art. 58 § 2 k.c. czyli sytuacji, gdy zachowanie objęte dyspozycją art. 388 k.c. daje się oceniać również jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego – wówczas z uwagi na interes pokrzywdzonego pierwszeństwo należy dać normie z art. 388 k.c. przed normą z art. 58 § 2 k.c. (por. Wyzysk, art. 58 kodeksu cywilnego i problem zastrzegania nadmiernych odsetek umownych, PS 2004, nr 11-12, s. 31). Uznaje się również, że przepis art. 388 § 1 k.c. regulujący instytucję wyzysku stanowi lex specialis wobec regulacji z art. 58 § 2 k.c., wyklucza więc skutek bezwzględnej nieważności na rzecz wzruszalności (tak wyrok SN z dnia 8 10 2009 r., IICSK160/09, Lex529679).

W związku z powyższym Sąd Okręgowy w pierwszej kolejności rozważał przesłanki warunkujące uznanie umowy z dnia 25 września 2009 roku za zawarte w warunkach wyzysku i doszedł do przekonania, że w sprawie nie doszło do naruszenia w/w przepisu.

Sąd wskazał, że ustawodawca określając w przepisie art. 388 § 1 k.c. dwojakie skutki prawne umowy zawartej w warunkach wyzysku, które nie występują łącznie, nie pozostawił poszkodowanemu możliwości dowolnego wyboru jednego z tych skutków, przepis bowiem określa kolejność i warunki realizacji każdego z tych skutków, poszkodowany może żądać modyfikacji treści umowy, a dopiero gdyby to okazało się nadmiernie utrudnione – jej unieważnienia (vide: Agnieszka Rzetecka-Gil Komentarz do art. 388 k.c. Komentarz LEX 2011).

W niniejszej sprawie natomiast powódka przede wszystkim domagała się unieważnienia umowy a jej roszczenie ewentualne dotyczące modyfikacji łączącego strony stosunku prawnego zostało zgłoszone dopiero w lipcu 2016r., a zatem w skutek upływu terminu wygasło. Tym samym, skoro z uwagi na upływ czasu niedopuszczalnym było badanie roszczenia dotyczącego modyfikacji łączącego strony stosunku prawnego, niemożliwym stało się również uwzględnienie roszczenia o unieważnienie umowy bez poprzedzającej tę czynność możliwości zbadania zaistnienia przesłanki do jej modyfikacji.

Sąd Okręgowy podkreślił też, że umowa obarczona wadą z art. 388 § 1 k.c. nie jest bezwzględnie nieważna, bowiem przepis art. 388 § 1 k.c. wyraża dążenie ustawodawcy do tego, aby w pierwszej kolejności doprowadzić do ukształtowania treści umowy z zachowaniem zasady ekwiwalentności świadczeń. Dopiero gdyby się okazało, że realizacja takiej korekty byłaby nadmiernie utrudniona otwiera się roszczenie do unieważnienia umowy. Wyklucza zatem skutek bezwzględniej nieważności na rzecz wzruszalności (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2009r. II CSK 160/09, LEX nr 529679).

Ponadto dysproporcja majątkowa pomiędzy świadczeniami stron nie może być jakakolwiek, musi mieć postać kwalifikowaną i nosić przymiot „rażącej”, co w razie sporu podlega ocenie sądu według kryteriów obiektywnych. Rażąca oznaczać powinna dysproporcję znaczną, bardzo wyraźną, rzucającą się w oczy i oczywistą. Rażące naruszenie ekwiwalentności świadczeń musi zaistnieć w znaczeniu obiektywnym.

Opierając się na opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego K. Ł. można było jednoznacznie ustalić, iż wartość rynkowa prawa własności do lokalu wg jego stanu wynikającego z opisów lokalu zawartych w materiałach dowodowych załączonych do akt sprawy przez pozwaną i cen na dzień 25 września 2009 roku wynosiła 176.000 zł. Zatem różnica w cenie sprzedaży uwidocznionej w umowie opiewającej na kwotę 150.000 wynosi około 14%. Zdaniem Sądu, jest to różnica jaka mieści się w zakresie swobody kształtowania umów, zważywszy że mieszkanie będące przedmiotem sprzedaży nie było ostatecznie wyremontowane. Ocenę tę wzmacnia także fakt, że również urząd skarbowy na etapie ustalenia wysokości należnego podatku od dokonanej sprzedaży, w przypadku tej konkretnej nieruchomości nie kwestionował ceny jej sprzedaży podanej w umowie. Powódka także nie wykazała w procesie, aby wartość nieruchomości w dacie jej sprzedaży była wyższa.

Zdaniem Sądu Okręgowego, w żadnym wypadku powódki nie można uznać za osobę niedołężną, czy niedoświadczoną w rozumieniu art. 388 k.c. Ani wiek powódki, ani jej wykształcenie, ani stan zdrowia, ani też doświadczenie życiowe na takie ustalenia nie pozwalają.

Powódka M. S. (1) pracowała zawodowo, podejmowała czynności życia codziennego. Nie mogła liczyć na udzielenie kredytu w banku komercyjnym. Powódka świadomie szukała możliwości zaciągnięcia kolejnej pożyczki poza bankami, gdyż instytucje kredytowe – banki nie udzieliłyby jej kolejnych pożyczek z uwagi na zajęcia komornicze i wypowiedziane kredyty (vide zeznania świadka P. L. k. 294). Nie można uznać, że zwrócenie się o pomoc w tym zakresie do osoby trzeciej, jaką był P. L., czy R. K. (1) oznacza jej nieporadność lub niedołęstwo.

Powódka otrzymane pieniądze ze sprzedaży nieruchomości przeznaczyła na spłatę wierzytelności wobec G. K.. Powódka zaciągając zobowiązanie wobec G. K. nie zastanawiała się w jaki sposób je spłaci, nadto nawet gdyby przyjąć że powódka w sposób niekorzystny zawarła umowę pożyczki z G. K., to okoliczność ta nie wpływa na ważność jej umowy sprzedaży, do której przystąpiła razem z pozwaną. Powódka bowiem nie wykazała aby osoby te były w jakikolwiek sposób ze sobą powiązane, bądź aby współdziałały ze sobą w czasie czynności zawieranych z powódką.

Zdaniem Sądu, takie zachowanie powódki świadczy, o tym że powódka doskonale rozumiała swoją sytuację natomiast całkowicie błędnie, nonszalancko oceniła swoje możliwości spłaty pożyczki.

W ocenie Sądu, również żadne z zachowań powódki nie wskazuje na to, aby nadać jej przymiot osoby niedołężnej czy niedoświadczonej. Umowa zawarta z pozwaną nie była pierwszą bardziej skomplikowaną umową zawieraną przez powódkę. Powódka bowiem uprzednio zawierała inne umowy kredytowe i pożyczki.

Przechodząc do samego momentu zawarcia umowy Sąd wskazał, że M. S. (1) udała się do notariusza W. C. z własnej woli. Nie inicjowała wówczas żadnych kroków by wycofać się z podpisania umowy, co było możliwe z uwagi na znaczną odległość czasową pomiędzy umową przedwstępną a przyrzeczoną. Twierdzenia powódki o groźbach stosownych przez pozwaną należało uznać za gołosłowne, o czym świadczy m.in. fakt, że powódka nie szukała ochrony swoich interesów i nie zgłosiła się na Policję, czy do Prokuratury.

W świetle zgromadzonego materiału dowodowego powódka nie wykazała także w jakiej faktycznie sytuacji finansowej i życiowej znajdowała się wówczas, w szczególności, czy była to - jak twierdzi - sytuacja przymusowa, a więc taka, że zawarcie umowy było jedynym wyjściem. Powódka bowiem nie wykazała czy i w jakim zakresie choroba jej matki była powodem do zaciągania pożyczek na leczenie tym bardziej, iż bezspornie matka powódki zmarła w grudniu 2007r..

Mając to na uwadze, w ocenie Sądu, brak było podstaw do przyjęcia, iż w wyniku zawartych przez powódkę z pozwaną umów doszło do rażącej nieekwiwalentności świadczeń stron, ponadto zgodnie z przedstawioną wyżej analizą, nie zaistniały także pozostałe przesłanki niezbędne do przypisania, że powódka padła ofiarą wyzysku z art. 388 § 1 k.c.

Sąd uznał też, że dokonane pomiędzy stronami czynności nie przekraczały granic swobody kształtowania umów (art. 353 ¹ k.c.), tj. powódka nie wykazała aby zawarte z pozwaną umowy prowadzące do sprzedaży mieszkania w całości, bądź w jakiejkolwiek części były sprzeczne z ustawą albo miały na celu jej obejście, bądź naruszały zasady współżycia społecznego skutkujące z mocy art. 58 § 2 k.c. nieważnością umowy. Pełnomocnik powódki nie wskazał również zasad współżycia społecznego, które miałyby zostać naruszone przez zawarcie kwestionowanej umowy sprzedaży, co nie pozwała na głębszą weryfikację jego stanowiska.

Marginalnie Sąd dodał, że nawet przyjęcie, iż wykonanie umowy przynosi jednej ze stron pewną stratę, nie uzasadnia automatycznie uznania, że cel stosunku prawnego ułożonego w umowie jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (wyrok SN z dnia 12.03.2004 r. II CK 39/03 (LEX 453060).

W tym stanie faktycznym i prawnym powództwo pierwotne, jak i powództwa ewentualne jako niezasadne zostały oddalone. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. Powódka zwolniona została od ponoszenia kosztów sądowych w części tj. od obowiązku uiszczenia opłaty od pozwu w kwocie 7.500 zł.

W sprawie oprócz żądania głównego powódka już po rozpoznaniu jej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych wywiodła także roszczenia ewentualne. Przy rozstrzyganiu o kosztach procesu sąd winien wziąć pod uwagę fakt, iż orzekł o obydwu roszczeniach - zarówno głównym, jak i ewentualnym. Fakt oddalenia roszczenia głównego, jak i fakt dalszych losów roszczeń ewentualnych ma więc znaczenie dla rozliczenia kosztów procesu, w tym kosztów sądowych i kosztów zastępstwa procesowego. W sprawie rozpoznano żądanie główne oraz dwa roszczenia ewentualne, a zatem od każdego z tych roszczeń należna jest osobna opłata od pozwu (7.500 i 12.000 zł).

Ponadto postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2014 roku zwolniono powódkę od obowiązku uiszczenia zaliczek związanych z przeprowadzeniem opinii przez biegłych sądowych, zatem okoliczność ta nie zwalniała powódki od konieczności poniesienia wydatków powstałych z tego tytułu w przypadku niekorzystnego rozstrzygnięcia procesu. W procesie przyznano biegłym następujące wynagrodzenia: 1.286, 14 zł (biegły psychiatra k. 461, 641), 1.254,86 (biegła psycholog k. 493) oraz 2.146,30 zł (biegły rzeczoznawca majątkowy k. 874).

Mając na uwadze wynik procesu Sąd kosztami zastępstwa procesowego strony przeciwnej oraz wydatkami, które powódka wywołała wnosząc o przeprowadzenie opinii przez biegłych obciążył powódkę. Do obliczenia wysokości wynagrodzenia adwokackiego z tytułu zastępstwa procesowego pozwanej Sąd przyjął łącznie wartość 3 roszczeń dochodzonych przez powódkę (głównego i dwóch ewentualnych), uwzględniając również fakt, iż powódka przegrała postępowanie wpadkowe dotyczące zawieszenia postępowania.

Wobec powyższego na podstawie § 6 pkt 7 oraz § 13 ust. 2 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. 2013.461) zasądzono od powódki na rzecz pozwanej kwotę 18.000 zł. Na kwotę tę złożyły się koszty zastępstwa procesowego pełnomocnika pozwanej w wysokości dwukrotnej stawki minimalnej – 14.400zł (2 x 7200zł), a także koszty zastępstwa procesowego pozwanej poniesione w postępowaniu zażaleniowym w wysokości stawki minimalnej- 3.600 zł

W punkcie 3. wyroku na podstawie art. 113 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nakazano ściągnąć od powódki na rzecz Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Poznaniu) kwotę 4.687,30 zł tytułem nieuiszczonych w sprawie wydatków sądowych, zaś w punkcie 5. wyroku odstąpiono na podstawie art. 113 ust.4 powołanej ustawy od obciążenia powódki opłatą sądową od zgłoszonych żądań ewentualnych (7.500 i 12.000 zł).

Apelację od powyższego wyroku wniosła pozwana, która zaskarżyła wyrok w całości zarzucając:

I.  naruszenie przepisów prawa procesowego mające wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia, tj:

1.  naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną, nie mającą waloru wszechstronności oraz niezgodną z zasadami doświadczenia życiowego ocenę zgromadzonego materiału dowodowego poprzez :

a. dowolną ocenę zeznań świadka I. G. i na tej podstawie ustalenie, że powódka pożyczyła od pozwanej kwotę 150.000 zł i „podpisała pod zastaw własność mieszkania", podczas gdy ze złożonych przez świadka zeznań w żadnej mierze nie wynika powyższe ustalenie;

b. błędne przyznanie waloru wiarygodności zeznaniom świadka R. K. (1) w części dotyczącej stanu technicznego mieszkania przy ul. (...) w P. (mieszkanie „do generalnego remontu") w sytuacji gdy zeznania w tym zakresie nie korespondowały z innym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, w tym przedłożonym przez powódkę materiałem zdjęciowym oraz wideo, a sam świadek był osobiście zainteresowany w ustaleniu jak najniższej wartości lokalu na dzień zbycia;

c. błędne odmówienie waloru wiarygodności zeznaniom powódki, w szczególności w zakresie rozumienia treści umów zawartych z pozwaną, podczas gdy zeznania powódki w tej części korespondują z innym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, w tym zwłaszcza z wydaną w niniejszej sprawie opinią biegłego sądowego z zakresu psychologii oraz częściowo z opinią biegłego sądowego z zakresu psychiatrii;

d. błędne odmówienie waloru wiarygodności zeznaniom powódki w zakresie wartości nieruchomości na dzień 25 września 2009 r., podczas gdy zeznania w tej części korespondowały z innym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, w tym zwłaszcza z przedłożonym przez powódkę materiałem zdjęciowym oraz wideo oraz treścią zeznań świadka S. H. (1);

e. błędne uznanie przez Sąd I instancji, że nie jest możliwe ustalenie daty sporządzenia zdjęć oraz materiału wideo przedłożonych przez powódkę na okoliczność ustalenia stanu mieszkania na dzień 25 września 2009r.;

f. błędne ustalenie, że postępowanie karne prowadzone przeciwko mężowi pozwanej R. K. (1) zostało umorzone z uwagi na brak dostatecznych danych uzasadniających popełnienie czynu zabronionego, podczas, gdy przeciwko R. K. (1) toczy się obecnie postępowanie karne przed Sądem Okręgowym w Poznaniu XVI Wydział Karny (pod sygn.: XVI K 44/16), w którym powódce przyznano status pokrzywdzonej;

g. błędne przyznanie waloru wiarygodności zeznaniom pozwanej, a to w oparciu przede wszystkim o nieprawdziwą okoliczność, że postępowanie karne prowadzone przeciwko mężowi pozwanej zostało umorzone;

h. całkowicie dowolne odmówienie waloru przydatności opinii biegłej psycholog B. J. z dnia 16 kwietnia 2015r. wraz z opinią uzupełniającą z dnia 11 lipca 2016 r. poprzez zakwestionowanie zastosowanych przez biegłą metod badawczych, zakwestionowanie jej kompetencji oraz podważenie możliwości ustalenia przez biegłą psycholog stanu emocjonalnego powódki na kilka łat wstecz;

i. błędne ustalenie okoliczności faktycznych w sprawie, poprzez pominięcie przez Sąd istotnej okoliczności, że ostateczna wysokość zadłużenia powódki wynikała z faktu stosowania mechanizmu tzw. rolowania pożyczek, przez co fizycznie otrzymana przez powódkę kwota pożyczki wynosiła jedynie ułamek ostatecznego zadłużenia;

j. błędne ustalenie, że powódka nie wykazała, że w chwili zawierania umowy sprzedaży znajdowała się w sytuacji przymusowej, podczas gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy, w tym zwłaszcza opinie powołanych biegłych sądowych dowodziły w pełni powyższej okoliczności;

k. błędne ustalenie, że brak jest dowodów, iż pozwana, R. K. (1), P. L. oraz G. K. działali w porozumieniu, podczas gdy zarówno zebrany w sprawie materiał dowodowy jak i zasady doświadczenia życiowego prowadzą do wniosków odmiennych;

2. naruszenie art. 217 § 3 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez oddalenie wniosku powódki z dnia 25 lipca 2016 r. o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego psychografologa na okoliczność ustalenia stanu emocjonalnego powódki w czasie podpisywania umowy sprzedaży nieruchomości w dniu 25 września 2009 r., wpływu stanu emocjonalnego powódki w czasie podpisywania umowy na dokonanie sprzedaży nieruchomości, a także celem ustalenia czy decyzja o sprzedaży nieruchomości została podjęta przez powódkę w stanie pozwalającym na świadome oraz swobodne powzięcie decyzji, uznanego przez Sąd I instancji jako zmierzający jedynie do przedłużania postępowania, podczas gdy opinia biegłego z zakresu psychografologii pozwoliłaby na usunięcie istniejących wątpliwości co do stanu emocjonalnego powódki w dniu podpisania umowy sprzedaży nieruchomości;

3. naruszenie art. 227 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie, albowiem w przypadku uznania przez Sąd, że opinia biegłej psycholog B. J. jest nie przydatna dla niniejszej sprawy, to mając na uwadze treść naruszonych wyżej wskazanych przepisów postępowania. Sąd I instancji winien powołać innego biegłego;

4. naruszenie art. 98 § 1 i 3 w' z w. z § 6 pkt 7 oraz § 13 ust. 2 pkt. 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. 2013.461) oraz art. 21 k.p.c. poprzez jego błędne zastosowanie, a w konsekwencji uznanie, iż przedmiotowej sprawie należało dokonać kumulacji roszczenia głównego i roszczenia ewentualnego powódki, a następnie na tej podstawie dokonać obliczenia należnych na rzecz pozwanej kosztów' zastępstwa procesowego, podczas, gdy owa kumulacja roszczeń ma zastosowanie jedynie w sytuacjach w których strona domaga się uwzględnienia kilku roszczeń, nie będącymi roszczeniami kumulatywnymi;

II. naruszenie przepisów prawa materialnego:

1.  naruszenie art. 189 k.p.c. poprzez uznanie przez Sąd, że powódka nie posiada interesu prawnego w żądaniu ustalenia przez Sąd nieważności umowy sprzedaży nieruchomości, podczas gdy takie ustalenie stanowiłoby dla powódki podstawę do uzyskania zmian w zapisach księgi wieczystej przedmiotowej nieruchomości poprzez wykreślenie jako właściciela nieruchomości pozwanej; uwzględnienie wniosku o wpis w księdze wieczystej, opartego na podstawie orzeczenia ustalającego nieważność umowy, powoduje bowiem przywrócenie wpisu prawa własności osoby wcześniej ujawnionej jako właściciel tej nieruchomości;

2.  naruszenie przepisu art. 388 § 1 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie oraz uznanie, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki do jego zastosowania, podczas gdy powódka w chwili zawierania umowy znajdowała się w sytuacji przymusowej - narastające zadłużenie na skutek stosowania tzw. rolowania pożyczek, a nadto występuje okoliczność rażącej nie ekwiwalentności świadczeń;

3.  naruszenie przepisu art. 388 § 1 i 2 k.c. poprzez jego niewłaściwą wykładnię, a w konsekwencji uznanie, że w stosunku do roszczenia ewentualnego powódki o zasądzenie świadczenia wyrównawczego w kwocie odpowiadającej prawu i zasadom współżycia społecznego upłynął 2 letni termin zawity określony w § 2, gdy tymczasem prawidłowa wykładnia przytoczonych przepisów wskazuje, że zgłoszenie roszczenia o unieważnienie umowy na podstawie art. 388 § 1 k.c. jako roszczenia najdalej idącego powoduje również przerwanie biegu przedawnienia dla roszczeń dotyczących modyfikacji treści umowy (roszczeń wyrównawczych);

4.  naruszenie art. 82 k.c. poprzez ustalenie przez Sąd, że powódka w chwili zawierania umowy sprzedaży nieruchomości nie znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji, podczas gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy, a w szczególności opinia biegłego sądowego z zakresu psychologii prowadzi do ustaleń odmiennych.

Wskazując na powyższe zarzuty powódka wniosła o: 1. zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości; 2. zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych;

ewentualnie o: 3. uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; 4. ewentualnie w przypadku nieuwzględnienia wniosków z pkt. 1 i 3 nie obciążanie powódki kosztami procesu zgodnie z art. 102 k.p.c.

Ponadto powódka wniosła o:

1.  przeprowadzenie dowodu z dowodu z opinii biegłego psychografologa na okoliczność ustalenia stanu emocjonalnego powódki w czasie podpisywania umowy sprzedaży nieruchomości w dniu 25 września 2009 r. wpływu stanu emocjonalnego powódki w czasie podpisywania umowy na dokonanie sprzedaży nieruchomości a także celem ustalenia czy decyzja o sprzedaży nieruchomości została podjęta przez powódkę w stanie pozwalającym na świadome oraz swobodne powzięcie decyzji.

Wyrokiem z dnia 12 września 2018 roku w sprawie I ACa 1480/28 Sąd Apelacyjny w Poznaniu 1. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 3 w ten sposób, że nie obciążył powódki kosztami wydatków z tytułu opinii biegłych.; 2 w pozostałym zakresie apelację oddalił; 3. zasądził od powódki na rzecz pozwanej 4.050 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za instancję odwoławczą.

Sąd Apelacyjny w całości podzielił poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne i w większości poczynione na ich podstawie wnioski prawne. Tym samym za bezzasadne uznał większość postawionych w apelacji zarzutów. W pierwszej kolejności nie zgodził się z zarzutami dotyczącymi naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., w tym dotyczącymi wadliwej oceny zeznań świadków I. G. S. H. (2), R. K. (1), P. L., a także zeznań pozwanej, Podzielił i szczegółowo uargumentował stanowisko, co do braku przydatności dla ustaleń faktycznych opinii biegłej psycholog i uzasadnił dlaczego za Sądem Okręgowym za miarodajną uznał opinię sporządzoną przez biegłego psychiatrę. Podzielił także i szczegółowo uzasadnił swe stanowisko dlaczego za prawidłowe, bo oparte o rzetelnie sporządzona opinię biegłego K. Ł., ustalenie co do wartości przedmiotowego lokalu mieszkalnego, która według treści opinii w dniu zawierania umów wyniosła 176.000 zł. W oparciu o tę wycenę uznał za Sądem Okręgowym, że wartość ta w zestawieniu z ceną sprzedaży określoną w akcie notarialnym nie może zostać uznana za rażąco nieekwiwalentną w rozumieniu art. 388 k.c.

Za niezasadny uznał wniosek dowodowy o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego psychografologa.

Inaczej, niż Sąd Okręgowy uznał natomiast, iż powódka ma interes prawny w wytoczeniu powództwa w rozumieniu art. 189 k.p.c., a to wobec faktu, że zarzuca pozwanej podstęp, działanie pod wpływem błędu lub wykorzystanie według powódki jej stanu nieświadomości przy dokonywaniu zaskarżonych czynności prawnych. Uznanie zasadności tego zarzutu nie miało jednak w ocenie Sądu Apelacyjnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Dalej Sąd Apelacyjny uznał za Sądem Okręgowym, że w sprawie brak jest podstaw do zastosowania art. 82 k.c.

Również za niezasadne uznał Sąd Apelacyjny zarzucanie Sądowi Okręgowemu naruszenia art. 388 § 1 k.c. co do kolejności zgłaszania roszczeń w tym przepisie określonych, akceptując oparte o poglądy judykatury stanowisko Sądu Okręgowego, że żądanie unieważnienia umowy mogłoby nastąpić dopiero wówczas, gdyby żądania wyzyskiwanego o zmniejszenie należnego mu świadczenia wyrównawczego było nadmiernie utrudnione.

Natomiast za zasadny uznano zarzut, iż Sąd i instancji niewłaściwie przyjął, że w stosunku do roszczenia ewentualnego powódki o zasądzenie świadczenia wyrównawczego upłynął 2 letni termin zawity określony w § 2 art. 388 k.c. Po analizie stanowiska procesowego powódki Sąd Apelacyjny przyjął bowiem, że w tym zakresie podstawa faktyczna roszczenia została sformułowana nie dopiero w piśmie procesowym z dnia 25 lipca 2016 roku, a już w istocie w pozwie, w którym powódka powoływała również, że wykorzystano jej przymusowe położenie, a więc wskazała na wyzysk.

Końcowo dokonując analizy przepisu art. 388 § 1 k.c. w kontekście ustalonych przez Sąd Okręgowy okoliczności faktycznych sprawy, Sąd Apelacyjny uznał, że powódka w chwili zawierania umów z dnia 16 stycznia 2009 roku oraz 25 września 2009 roku nie znajdowała się w sytuacji przymusowej w rozumieniu przywołanego przepisu. Podkreślił, że przymusowe położenie należy odróżnić trudności, w jakich znalazła się osoba zawierająca umowę. Przyjął też pogląd, że konieczność wywiązania się z istniejących zobowiązań zasadniczo nie tworzy jeszcze stanu przymusowego położenia. W świetle zgromadzonego materiału dowodowego powódka nie wykazała także, w jakiej faktycznie sytuacji finansowej i życiowej znajdowała się zawierając kwestionowane umowy i czy była to – jak twierdzi – sytuacja przymusowa, a więc taka, że zawarcie umowy było dla powódki jedynym wyjściem.

Ponadto brak było podstaw do ustalenia, że pozwana szczegółowo znała położenie i sytuację powódki i celowo doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez powódkę.

Wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2021 roku Sąd Najwyższy uchylił opisany powyżej wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Poznaniu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy w obszernym uzasadnieniu, stwierdził między innymi, że:

1.  częściowo uzasadniony był zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. poprzez pominięcie przez Sąd Apelacyjny części zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego;

2.  w zestawieniu z datą zawarcia umowy sprzedaży, żądanie oparte na art. 388 § 1 k.c. zostało zgłoszone po upływie terminu wygaśnięcia uprawnień mogących przysługiwać powódce na podstawie tego przepisu (art. 388 § 2 k.c.);

3.  nie był zasadny zawarty w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 82 k.c.;

4.  zestawienie ustalonej przez biegłego wartości lokalu i ceny określonej w umowie, wskazujące na odchylenie na niekorzyść powódki na poziomie około 14%, nie dawało uprawnienia do przyjęcia, że dysproporcja wartości świadczeń obu stron miała charakter jaskrawy i nie budzący wątpliwości co do pokrzywdzenia powódki; twierdzenia skargi kasacyjnej, że wartość lokalu była faktycznie wyższa od ustalonej przez Sąd nie znajdowały potwierdzenia w podstawie faktycznej wyroku; tym samym za niezasadny uznano zarzut naruszenia art. 58 § 2 k.c. oparty na opisanej podstawie;

5.  odmiennie natomiast Sąd Najwyższy ocenił aspekt zarzut naruszenia art.58 k.c., który odnosił się do kontekstu, w jakim doszło do zawarcia spornych umów, jako zmierzających – w powiązaniu z czynnościami prawnymi dokonanymi wcześniej – do pozbawienia powódki wartościowego składnika majątku. Podkreślono, że sposób powstania zadłużenia powódki wobec G. K. – w szczególności, jeżeli doszło do niego w warunkach przestępstwa, na co wskazywała powódka, mógł rzutować na ocenę sprzeczności zawartych umów z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.). W tego rodzaju sytuacjach zmiana kontrahenta ostatecznie nabywającego lokal może służyć ukryciu rzeczywistych intencji towarzyszących dokonaniu czynności. To, że w roli nabywcy wstąpiła ostatecznie pozwana, nie zaś G. K., nie wykluczało potrzeby badania, czy umowa ta nie stanowiła jednego z elementów działania do wyzucia powódki w wartościowego składnika majątku, a zatem cel, do którego zmierzała umowa nie był naganny z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, a pozwana o tym wiedziała lub z łatwością mogła się dowiedzieć. W sytuacji, w której okazałoby się, że taką wiedzą dysponował R. K. (1), względem pozwanej niewykluczone jest zastosowanie domniemań faktycznych (art. 231 k.p.c.)

Po zwrocie akt z Sądu Najwyższego, z uwagi na śmierć powódki w dniu 6 lutego 2022 roku, postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2022 roku Sąd Apelacyjny w Poznaniu zawiesił postępowanie w sprawie.

Postanowieniem z dnia 23 lutego 2023 roku postępowanie zostało podjęte z udziałem po stronie powodowej K. S. – następcy prawnego zmarłej powódki M. S. (1).

Do wniosku o podjęcie postępowania z dnia 15 lutego 2023 roku załączony został bowiem akt poświadczenia dziedziczenia z dnia 17 lutego 2023 roku sporządzony w Kancelarii Notarialnej notariusz M. S. (3) Rep. (...)z treści którego wynika, że spadek po zmarłej w dniu 6 lutego 2022 roku M. S. (1) na podstawie ustawy, z dobrodziejstwem inwentarza nabyła jej córka K. S..

W piśmie procesowym z dnia 15 lutego 2023 roku K. S. przystąpiła do toczącego się postępowania a następnie zmieniła powództwo w ten sposób, iż poza dotychczas zgłoszonymi żądaniami wniosła o zasądzenie od pozwanej na rzecz K. S. kwoty 270.000 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia następnego od doręczenia odpisu pisma z dnia 17 lutego 2023 roku do dnia zapłaty. Jak wynika z treści pisma, żądanie zapłaty 270.000 zł było następstwem sprzedaży w dniu 13 maja 2021 roku przez pozwaną nieruchomości lokalowej, położonej w P., przy ulicy (...).

Na rozprawie apelacyjnej w dniu 8 maja 2024 roku strony zgodziły się na przystąpienie odo mediacji ugodowych, ale ostatecznie do zawarcia pomiędzy stronami ugody nie doszło.

Rozpoznając sprawę ponownie Sąd Apelacyjny ustalił i zważył co następuje.

W pierwszej kolejności należało uzupełnić poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne, zgodnie ze wskazaniami zawartymi w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego.

W oparciu o złożone przez strony kopie dokumentów – aktów notarialnych, dokumentujących szereg czynności prawnych zawartych przez E. S., M. S. (1) i G. K. oraz pozwaną A. M. - .K. ustalono, że:

Aktem notarialnym z dnia 11 sierpnia 2006 roku, Rep.(...), sporządzonym w Kancelarii Notarialnej notariusza W. C., E. S. darowała swojej córce M. S. (1) stanowiący odrębną nieruchomość lokal mieszkalny, położony w budynku mieszkalnym w P., przy ulicy (...), o powierzchni 78,10 m ², dla którego w Sądzie Rejonowym w Poznaniu prowadzona jest księga wieczysta kw nr (...), wraz z udziałem w nieruchomości wspólnej. M. S. (1) w akcie notarialnym w nabytym lokalu ustanowiła na rzecz E. S. prawo użytkowania na czas nieoznaczony. W § 8 aktu notarialnego jego strony zgodnie oświadczyły, że łączna wartość przedmiotu darowizny wynosi 140.000 zł, a roczna wartość ustanowionego prawa użytkowania – 5.600 zł (kopia aktu notarialnego k. 60-64);

Aktem notarialnym z dnia 11 sierpnia 2006 roku, Rep. (...) sporządzonym w Kancelarii Notarialnej notariusza W. C., pomiędzy G. K. i M. S. (1) zawarta została umowa pożyczki oraz umowa przeniesienia prawa własności lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną własność. Z treści umowy wynika, że R. K. (2) udzielił M. S. (1) pożyczki w kwocie 23.500 zł, a kwota pożyczki miała zostać zwrócona do 11 października 2006 roku, powiększona o umowne odsetki w wysokości 500 zł. Na zabezpieczenie spłaty należności wynikających z umowy pożyczki, w § 6 umowy M. S. (1) przeniosła na rzecz G. K. własność stanowiącego odrębną nieruchomość lokalu mieszkalnego, położonego w budynku mieszkalnym w P., przy ulicy (...), o powierzchni 78,10 m ², dla którego w Sądzie Rejonowym w Poznaniu prowadzona jest księga wieczysta kw nr (...), wraz z udziałem w nieruchomości wspólnej. G. K. zobowiązał się do zwrotnego przeniesienia własności prawa własności lokalu mieszkalnego po dokonaniu przez M. S. (1) spłaty wierzytelności wraz z odsetkami w łącznej wysokości 24.000 zł – w terminie 7 dni od dokonania spłaty całej wierzytelności, nie później jednak, niż do 18 października 2006 roku (§ 7 aktu notarialnego). Strony umowy w jej § 8 zgodnie postanowiły, że w przypadku nie wywiązania się przez M. S. (1) ze zobowiązania zwrotu pożyczki do dnia 11 października 2006 roku, zobowiązanie G. K. do powrotnego przeniesienia własności lokalu mieszkalnego objętego umową, wygasa. W § 13 umowy G. K. udzielił M. S. (1) nieodwołanego i niegasnącego pełnomocnictwa do powrotnego przeniesienia własności lokalu pod warunkiem spłaty kwoty 24.000 zł do dnia 11 października 2006 roku (kopia aktu notarialnego k. 80-85).

W akcie notarialnym z dnia 10 października 2006 roku, Rep.(...)sporządzonym w Kancelarii Notarialnej notariusza W. C., G. K. oraz M. S. (1) zawarli aneks do umowy pożyczki oraz przeniesienia prawa własności z dnia 11 sierpnia 2006 roku w ten sposób, że zwiększyli kwotę udzielonej pożyczki o kwotę 4.500 zł, do łącznej kwoty 28.000 zł a kwotę umownych odsetek do kwoty 800 zł. Jednocześnie strony tej czynności przedłużyły termin zwrotu pożyczki wraz z odsetkami oraz zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości lokalowej do dnia 11 grudnia 2006 roku (kopia aktu notarialnego k. 77-79).

Aktem notarialnym z dnia 2 lutego 2007 roku, Rep. (...)sporządzonym w Kancelarii Notarialnej notariusza W. C., G. K. i M. S. (1) zawarli umowę zwrotnego przeniesienia własności stanowiącego odrębną własność lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w P., przy ul. (...). Z treści aktu wynika między innymi, że wierzytelność G. K. w wysokości 28.800 zł wynikająca z zawartej przez strony w dniu 11 sierpnia 2006 roku umowy pożyczki, wygasła na skutek jej spłacenia w całości przez M. S. (1) (kopia aktu notarialnego k. 68-72).

Aktem notarialnym z dnia 2 lutego 2007 roku, Rep. (...) sporządzonym w Kancelarii Notarialnej notariusza W. C. M. S. (1) i G. K. zawarli umowę przedwstępną sprzedaży stanowiącego odrębną własność lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w P., przy ul. (...). M. S. (1) zobowiązała się sprzedać G. K. stanowiący odrębną własność lokal mieszkalny nr (...) położony w P., przy ul. (...) za cenę 100.000 zł w terminie do dnia 15 marca 2007 roku. Z § 3 umowy wynika, że G. K. tytułem zaliczki zapłacił przed podpisaniem aktu notarialnego kwotę 52.300 zł. W § 4 aktu strony oświadczyły, że tytułem reszty ceny sprzedaży kwotę 47.700 zł G. K. zobowiązuje się zapłacić przelewem na podany tam numer rachunku bankowego należący do M. S. (1) w terminie do dnia 15 czerwca 2007 roku. Dalej, z treści § 8 aktu wynika, że M. S. (1) ma prawo w terminie najpóźniej do dnia 13 marca 2007 roku złożyć oświadczenie o odstąpieniu od wykonania umowy przedwstępnej sprzedaży bez podania przyczyn, pod warunkiem przedłożenia notariuszowi dokumentu potwierdzającego dokonanie wpłaty kwoty 52.300 zł na podany tam rachunek bankowy G. K. (kopia aktu notarialnego k.64-67) .

Następnie w dniu 15 czerwca 2007 roku w Kancelarii Notarialnej notariusza W. C. M. S. (1) i G. K. zawarli w formie aktu notarialnego(...) kolejną umowę przedwstępną sprzedaży tego samego lokalu mieszkalnego nr (...), położonego przy ul. (...). W § 2 aktu notarialnego M. S. (1) zobowiązała się sprzedać G. K. w stanie wolnym od jakichkolwiek ciężarów, obciążeń i hipotek opisany lokal mieszkalny za cenę 120.000 zł w terminie do dnia 28 grudnia 2007 roku. Z § 3 umowy wynika, że G. K. tytułem zaliczki zapłacił przed podpisaniem aktu notarialnego kwotę 70.000 zł. W § 4 aktu strony oświadczyły, że tytułem reszty ceny sprzedaży kwotę 50.000 zł G. K. zobowiązuje się zapłacić przelewem na podany tam numer rachunku bankowego należący do M. S. (1) w terminie do dnia 28 grudnia 2007 roku. Dalej, z treści § 8 aktu wynika, że M. S. (1) ma prawo w terminie najpóźniej do dnia 23 grudnia 2007 roku złożyć oświadczenie o odstąpieniu od wykonania umowy przedwstępnej sprzedaży bez podania przyczyn, pod warunkiem przedłożenia notariuszowi dokumentu potwierdzającego dokonanie wpłaty kwoty 70.000 zł na podany tam rachunek bankowy G. K. (kopia aktu notarialnego k. 73-76).

Dalej, w akcie notarialnym z dnia 16 stycznia 2009 roku, Rep. (...), sporządzonym w Kancelarii Notarialnej notariusza W. C. M. S. (1) i G. K. złożyli zgodne oświadczenie o rozwiązaniu przedwstępnej umowy sprzedaży z dnia 15 czerwca 2007 roku, objętej opisanym powyżej aktem notarialnym Rep.(...) Według treści § aktu notarialnego strony umowy oświadczyły, że zwróciły sobie wszystkie wzajemne świadczenia wynikające z umowy przedwstępnej oraz, że z tytułu rozwiązanej umowy przedwstępnej nie roszczą wobec siebie żadnych pretensji ani roszczeń (kopia aktu notarialnego k. 58-59).

Jeszcze tego samego dnia, 16 stycznia 2009 roku w Kancelarii Notarialnej notariusza W. C. M. S. (1) i A. K. (1) zawarły w formie aktu notarialnego (Rep. (...)) – co już ustalił Sąd Okręgowy, ale dla porządku wywodu, to ustalenie należało ponownie przytoczyć – umowę przedwstępną sprzedaży lokalu mieszkalnego nr (...), położonego w P., przy ulicy (...). W treści umowy jej strony między innymi powołały postanowienia aktów notarialnych Rep.(...) (...) i Rep.(...) a lokal mieszkalny nie jest obciążony żadnymi ciężarami, roszczeniami ani hipotekami. M. S. (1) zobowiązała się sprzedać A. K. (1) stanowiący odrębną własność lokal mieszkalny nr (...), położony w P., przy ulicy (...) wraz z udziałem w nieruchomości wspólnej za cenę w kwocie 150.000 zł, a A. K. (1) zobowiązała się ten lokal za tę kwotę kupić (§ 3). Według dalszych postanowień umowy A. K. (1) zapłacił M. S. (1) zadatek w wysokości 100.000 zł, oraz tytułem zaliczki kwotę 20.000 zł co ta potwierdziła (§4 ). W przypadku zawarcia umowy przyrzeczonej kwota zaliczki i zadatku w łącznej kwocie 120.000 zostanie zaliczona na poczet ceny, a kwotę 30.000 zł A. K. (1) zobowiązała się zapłacić M. S. (1) na podany w § 5 umowy rachunek bankowy do dnia 30 września 2009 roku (kopia aktu notarialnego k. 23- 26).

W wykonaniu umowy przedwstępnej aktem notarialnym z dnia 25 września 2009 roku, Rep. (...)w Kancelarii Notarialnej notariusza W. C. M. S. (1) i A. K. (1) zawarły umowę sprzedaży, zgodnie z treścią której M. S. (1) sprzedała A. K. (1) stanowiący odrębną własność lokal mieszkalny nr (...), położony w P., przy ulicy (...), wraz z udziałem w nieruchomości wspólnej za kwotę 150.000 zł, która w całości została zapłacona, co M. S. (1) potwierdziła w treści § 4 aktu notarialnego (kopia aktu notarialnego k. 27-30).

Łącznie zatem M. S. (1) zawarła w formie aktu notarialnego z G. K. 6 umów. Pierwsza z nich sporządzona została 15 czerwca 2006 roku, ostatnia – 16 stycznia 2009 roku. Pomiędzy pierwszą, a ostatnią z umów upłynęło ponad dwa i pół roku. W międzyczasie, co ustalił Sąd Okręgowy, w grudniu 2007 roku zmarła matka M. S. (1). Akcentowana w pozwie trudna i niejako przymusowa sytuacja M. S. (1) będąca następstwem choroby jej matki i konieczności finasowania jej leczenia i opieki niewątpliwie w grudniu 2007 roku ustała. M. S. (1) miała możliwość rozpoznania i oceny swej sytuacji, mimo tego zawierała z G. K. kolejne umowy. Nie wyjaśniła przekonująco przy tym dlaczego przystępowała do kolejnych umów, poświadczając istnienie coraz wyższych zobowiązań wobec R. K. (2), nie otrzymując od niego w zamian żadnych dodatkowych – jak twierdziła - świadczeń.

Sąd Najwyższy uchylając wydany w sprawie wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, wskazał między innymi na toczące się postępowania karne, w których M. S. (1) miała statusu pokrzywdzonej, w związku z podejrzeniem, że transakcja sprzedaży przez nią pozwanej – w powiązaniu z szeregiem innych czynności podjętych wcześniej przez nią z G. K. - stanowiącego odrębną własność lokalu mieszkalnego nr (...), położonego w P. mogła się odbyć w warunkach popełnienia przestępstwa.

W związku z powyższym ustalono, że w sprawie III K 74/19 Sądu Okręgowego w Poznaniu, mąż pozwanej R. K. (1) został oskarżony o popełnienie wielu przestępstw, między innymi, o to, że w okresie od stycznia do września 2009 roku wspólnie i w porozumieniu z ustalonymi osobami, w krótkim odstępie czasu, działając z góry powziętym zamiarem osiągnięcia korzyści majątkowej polegającej na przejęciu od E. S., stanowiącego odrębną własność lokalu mieszkalnego nr (...), położonego w P., przy ulicy (...), o powierzchni 78.10 m ^{( 2)}, pod pozorem udzielenia M. S. (1) pożyczek w kwotach 23.500 zł i 4.500 zł i poprzez wprowadzenie jej w błąd co do wysokości udzielanej pożyczki, sposobu i terminu jej spłaty oraz udzielenia pomocy w uzyskaniu kredytu bankowego, wyzyskując przy tym przymusowe położenie pokrzywdzonej oraz nakładając na nią obowiązek świadczenia niewspółmiernego ze świadczeniem wzajemnym, aktem notarialnym Rep.(...) (...) z dnia 26 stycznia 2009 roku, gdzie pokrzywdzona zawarła z A. K. (1) umowę sprzedaży w/w nieruchomości za cenę 150.000 zł z potwierdzeniem wpłaty zadatku i zaliczki w kwocie 120.000 zł, faktycznie przekazując pokrzywdzonej kwotę 15.000 zł aktem notarialnym rep.(...) (...) z dnia 25 września 2009 roku, gdzie pokrzywdzona zawarła z A. K. (1) umowę sprzedaży w/w nieruchomości, przekazując jej z tego tytułu kwotę 30.000 zł, przy czym doprowadzono M. i E. S. do rozporządzenia mieniem w postaci opisanej powyżej nieruchomości lokalowej o wartości co najmniej 400.000 zł, powodując szkodę w wysokości pomiędzy wartością mieszkania a otrzymaną kwotą 150.000 zł, tj. o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.o. w zw. z art. 304 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 12 k.k. (kopia wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu k. 1445-1499- zarzut XXIX k. 1452). Sąd Okręgowy w punkcie 1 sentencji wyroku, uniewinnił oskarżonego R. K. (1) między innymi od popełnienia czynu opisanego w pkt XXIX (str. (...).).

Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 20 grudnia 2024 roku, sygn. Akt II AKa 45/20, po rozpoznaniu apelacji wniesionych przez oskarżonych i prokuratora, w zakresie w jakim R. K. (1) został uniewinniony, zaskarżony wyrok utrzymał w mocy (odpis wyroku k. 1436-1437).

Precyzując dalej ustalone wcześniej fakty Sąd Apelacyjny ustalił nadto, że w sprawie III K 92/14 Sądu Okręgowego w Poznaniu prowadzone jest postępowanie karne między innymi przeciwko G. K., P. L., S. G. oraz W. C. (kopia aktu oskarżenia k. 1242- 1342). Postępowanie to nie zostało jeszcze, nawet nieprawomocnie zakończone.

G. K. w tej sprawie oskarżono między innymi o to że, w okresie od sierpnia 2006 roku do stycznia 2009 roku w P., czyniąc sobie z popełnienia przestępstwa stałe źródło dochodu, działając wspólnie i w porozumieniu z P. L. i innymi osobami, w krótkich odstępach czasu działając w wykonaniu z góry powziętego zamiaru osiągnięcia korzyści majątkowej, polegającego na przejęciu należącego do E. S., stanowiącego odrębną własność lokalu mieszkalnego nr (...), położonego w P., przy ulicy (...), pod pozorem udzielenia M. S. (1) pożyczek w kwotach 23.500 zł i 4.500 zł i poprzez wprowadzenie jej w błąd co do wysokości udzielanej pożyczki, sposobu i terminu jej spłaty oraz udzielenia pomocy w uzyskaniu kredytu bankowego i wyzyskując przy tym przymusowe położenie pokrzywdzonej oraz nakładając na nią obowiązek świadczenia niewspółmiernego ze świadczeniem wzajemnym doprowadził M. S. (1) do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w kwocie co najmniej 250.000 zł (zarzut i.21 k. 1248), tj. o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 304 k.k. w zw. z art. 65 § 1 k.k. i art. 11 § 2 k.k. oraz art. 12 k.k. W treści tego zarzutu opisane są także wszystkie opisane powyżej akty notarialne sporządzone w Kancelarii Notarialnej notariusza W. C., w tym te Rep.(...)i (...), w których doszło do zawarcia umowy przedwstępnej i umowy sprzedaży pomiędzy M. S. (1) a pozwaną A. K. (1). Ani R. K. (1) ani pozwana nie zostali oskarżeni w opisanej powyżej sprawie.

Powódka w piśmie procesowym z dnia 24 marca 2023 roku twierdziła, że w sprawie III K 92/14 skazany został notariusz W. C., między innymi za popełnienie przestępstwa na szkodę M. S. (1) i wnioskował o poczynienie szczegółowych ustaleń w tym zakresie.

W związku z treścią tego pisma Sąd Apelacyjny zwrócił się do Sądu Okręgowego z zapytaniem o stan sprawy III K 92/14 i kilkukrotnie uzyskał informację, że sprawa ta nie została zakończona (m. in. k. 1414; notatka służbowa k. 1417 i notatka służbowa k. 1516). Z ostatniej z notatek wynika także, ze W. C. został nieprawomocnie skazany w innej sprawie – III K 273/12 , ale wyrok ten został w sprawie II AKa 215/23 Sądu Apelacyjnego w Poznaniu uchylony, a sprawa przekazana Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Analizując postawiony zarzut oraz treść całego aktu oskarżenia w sprawie III K 92/14 Sądu Okręgowego w Poznaniu zauważyć należy, że prokurator po zgromadzeniu materiału dowodowego w sprawie nie uznał, aby wystąpiły podstawy do ustalenia, że R. K. (1) a tym bardziej pozwana działali w porozumieniu z G. K., P. L. i innymi osobami z zamiarem i w celu niekorzystnego rozporządzenia mieniem w postaci mieszkania przez M. S. (1).

Zgodnie z art. 11 k.p.c. tylko ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Fakt, że R. K. (1) został uniewinniony od popełnienia przestępstwa na szkodę powódki, o co został oskarżony w sprawie III K 74/19 Sądu Okręgowego w Poznaniu oraz, że prokurator wnosząc akt oskarżenia m.in. przeciwko G. K. i P. L. obejmujący między innymi zarzut doprowadzenia do niekorzystnego rozporządzenia mieniem E. S. (z pominięciem objęcia zarzutem pozwanej) w żaden sposób nie wiąże sądu rozpoznającego sprawę niniejszą.

Dokonując jednak oceny materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie, gromadzonego na podstawie inicjatywy dowodowej stron zgodnie z zasadą kontradyktoryjności, nie może jednak zupełnie pozostawać nieistotną przede okoliczność, że sąd karny rozpoznający sprawę III K 94/1/9 w dwóch instancjach uniewinnił R. K. (1) od zarzutu doprowadzenia M. S. (1) do niekorzystnego rozporządzenia mieniem – mieszkaniem przy ul. (...). Postępowanie karne, w tym przygotowawcze, trwały wiele lat. W postępowaniu tym dowody gromadzone były z urzędu. Mimo tego sąd w sprawie karnej nie uznał, aby materiał dowodowy w sprawie dał podstawy do przyjęcia, że R. K. (1) działał na szkodę powódki. Sąd karny nie przyjął także, a co było objęte zarzutem, aby mieszkanie M. S. (1), które było przedmiotem transakcji, warte było 400.000 zł. Należy też zauważyć, że ustalenia faktyczne poczynione w wyroku uniewinniającym w istotny sposób odbiegają od tych, które stanowiły podstawę do sformułowania aktu oskarżenia.

Skoro nie w postępowaniach karnych nie udało się powiązać R. K. (1) w G. K. jako osoby posiadającej wiedzę, co do okoliczności zadłużania się M. S. (1) u G. K. a tym bardziej jego wiedzy co do jej trudnej sytuacji życiowej, która stanowiła podstawę do podejmowania, obiektywnie niekorzystnych do niej działań.

Sąd Najwyższy, wskazując między innymi na toczące się przeciwko R. K. (1), a niezakończone w dniu wydawania wyroku kasatoryjnego postępowanie karne, wskazał między innymi na konieczność rozważania zastosowania w sprawie przepisu art. 231 k.p.c.

Domniemanie faktyczne z art. 231 k.p.c. polega na tym, że sąd na podstawie ustalenia jednych faktów wnioskuje o istnieniu innych. Sąd ma w takim wypadku zupełną swobodę wnioskowania na podstawie całokształtu okoliczności ujawnionych w toku postępowania dowodowego. Musi ono jednak być poprawne z punktu widzenia zasad logiki. Możliwe jest więc dokonanie ustalenia na podstawie domniemania faktycznego wtedy, gdy wniosek taki nasuwa się z pewnością lub ze szczególnie dużą dozą prawdopodobieństwa, natomiast wniosek przeciwny nie ma w danych okolicznościach żadnego uzasadnienia bądź też jest wysoce mało prawdopodobny (wyrok SN z 2.02.2005 r., IV CK 459/04, M. Praw. 2005/4, s. 181).

W okolicznościach sprawy, stosując nawet konstrukcję z art. 231 k.p.c. nie daje się ustalić, że pozwana wiedziała lub mogła łatwo się dowiedzieć o okolicznościach zawierania przez M. S. (1) z G. K. szeregu, opisanych powyżej umów. Nie daje się też ustalić, że taką wiedzą dysponował R. K. (1). Nie można nawet poczynić ustalenia, że nawet G. K. działał z zamiarem wyzucia M. S. (1) z własności mieszkania (nie zapadł w tym zakresie jeszcze wyrok skazujący), czy tylko z zamiarem uzyskania nieadekwatnie wysokich korzyści na skutek zawarcia z nią umowy pożyczki, w której zastrzegł bardzo wysokie oprocentowanie 9co do jego osoby taki zamiar jest oczywisty). W ocenie Sądu Apelacyjnego, bardzo prawdopodobnym jest, że G. K. faktycznie poszukiwał osoby, która kupiłaby od M. S. (1) mieszkanie, właśnie w celu odzyskania udzielonej M. S. (1) pożyczki, wraz z bardzo wysokimi odsetkami.

Sama okoliczność, że tego samego dnia, w którym zawarta została umowa przedwstępna, M. S. (1) rozwiązała umowę przedwstępną wcześniej zawartą z G. K. nie może także prowadzić do wniosku, że pozwana mogła mieć wiedzę co do treści rozwiązanej umowy przedwstępnej i zawartego w niej oświadczenia o zwrocie przez M. S. (1) G. K. kwoty 70.000 zł. Nie ma bowiem żadnych podstaw do twierdzenia, że pozwana pozostawała w jakiejkolwiek relacji z G. K..

W pozostałym zakresie Sąd Apelacyjny stwierdza, że podziela w całości argumentację faktyczną i prawną zawarte w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, 12 września 2018 roku (k. 1113- 1129). Poddana ona została ocenie w postępowaniu kasacyjnym i w części, w której Sąd Najwyższy ja zaakceptował, nie ma potrzeby jej ponownego przytaczania.

Ubocznie jedynie należy wskazać, że niezależnie od powyższego, także powództwo odszkodowawcze, ostatecznie sformułowane w toku postępowania apelacyjnego, po sprzedaży przez pozwaną stanowiącego odrębną własność lokalu mieszkalnego nr (...), położonego, w P., przy ulicy (...) nr(...)– wprawdzie formalnie dopuszczalne z uwagi na treść art. 383 k.p.c. - i tak nie mogło zostać uwzględnione, nawet przy przyjęciu nieważności umów na podstawie art. 58 § 2 k.c. Powódka w piśmie procesowym z dnia 15 lutego 2023 roku domagała się zasądzenia od pozwanej na swoją rzecz kwoty 270.000 zł z odsetkami, powołując się na załączony do pozwu operat szacunkowy z dnia 22 marca 2007 roku. W toku sprawy biegły K. L. sporządził opinię, z treści której wynika, że wartość mieszkania objętego kwestionowaną umową sprzedaży wynosiła 176.000 zł. Uwzględniając zły stan techniczny mieszkania i konieczność jego remontu, biorąc także pod uwagę, że Urząd Skarbowy nie zakwestionował podanej w umowie z dnia 25 września 2009 roku wartości mieszkania podanej przez strony umowy na 150.000 zł Sąd Apelacyjny uznał, że powódka nie wykazała, aby – nawet w razie przyjęcia, że zaskarżona umowa była nieważna, jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego – aby zasadnym było zasądzenie na jej rzecz odszkodowania. Powódka, którą obciążał ciężar dowodu w tym zakresie, ciężaru tego dowodu nie podniosła, na poparcie swych twierdzeń co do wysokości szkody wskazując tylko skutecznie zakwestionowany przez drugą stronę dokument prywatny – sporządzony na wniosek strony przed wszczęciem postępowania operat szacunkowy.

Mając powyższe na uwadze uznano, że apelacja w jej merytorycznej części nie zasługiwała na uwzględnienie.

Z uwagi na charakter sprawy, subiektywne poczucie krzywdy po stronie powodowej oraz fakt, że do procesu przystąpiła następczyni prawna pierwotnej powódki jako jej jedyna spadkobierczyni, odstąpiono od obciążenia powódki nieuiszczonymi kosztami sądowymi, a także obniżono wysokość zasądzonych od powódki na rzecz pozwanej kosztów zastępstwa procesowego z 18.000 zł na 9.000 zł (art. 102 k.p.c. oraz art. 113 ust.4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).

Z tych przyczyn na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. orzeczono jak w punkcie I, oddalając w pkt II na podstawie art. 385 k.p.c. apelację dalej idącą.

Z tożsamych względów, stosując art. 102 k.p.c. w postępowaniu apelacyjnym Sąd Apelacyjny odstąpił od obciążenia powódki kosztami zastępstwa procesowego poniesionymi przez pozwaną w postępowaniach apelacyjnym i kasacyjnym (pkt III). Podkreślenia wymaga, że niewątpliwie M. S. (1) - matka powódki pozbawiona została w zasadzie jedynego wartościowego składnika majątkowego, w okolicznościach, wskazujących, że zorganizowana grupa przestępcza, w skład której wchodził także notariusz, wykorzystując jej trudną sytuację, poprzez szereg czynności prawnych doprowadziła ją do niekorzystnego rozporządzenia tym mieszkaniem. Powódka, choćby w świetle postawienia w stan oskarżenia męża powódki, a także w związku z treścią uzasadnienia wyroku wydanego przez Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie, także na etapie przystąpienia do sprawy mogła jeszcze uważać, że powództwo może zostać uwzględnione. Tym samym należało uznać, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające zastosowanie w postępowaniu apelacyjnym art. 102 k.p.c.

Karol Ratajczak

(...)

starszy sekretarz sądowy

K. K. (2)