Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 października 2014 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu, I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący:	SSA Jacek Nowicki /spr./
Sędziowie:	SA Hanna Małaniuk SA Małgorzata Gulczyńska
Protokolant:	st.sekr.sąd. Sylwia Stefańska

po rozpoznaniu w dniu 29 października 2014 r. w Poznaniu

na rozprawie

sprawy z powództwa (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

z siedzibą w R. (dawniej (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością)

przeciwko B. W.

o ustalenie

na skutek apelacji powódki

od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu, XIII Wydział Cywilny z siedzibą

w L.

z dnia 11 marca 2014 r., sygn. akt XIII C 801/12

I.  zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

1.  ustala, że powódkę i pozwaną wiązała umowa dzierżawy z dnia 1 marca 2012 roku w okresie od 30 czerwca 2012 roku do 28 lutego 2014 roku,

2.  oddala powództwo w pozostałym zakresie,

3.  zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 10.200 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

II.  oddala apelację w pozostałym zakresie.

III.  zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 9.300 zł tytułem zwrotu kosztów w postępowaniu apelacyjnym.

/-/SSA M. Gulczyńska /-/SSA J. Nowicki /-/ SSA H. Małaniuk

Sygn. akt I ACa 530/14

UZASADNIENIE

Pozwem złożony w dniu 11 października 2012 roku powód (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w R. wniósł o ustalenie, że między nim za pozwanym B. W. od 1 marca 2012 roku nadal istnieje stosunek dzierżawy części nieruchomości położonej w R. przy ul. (...).

Powód wniósł nadto o zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych.

Pozwana zażądała oddalenia powództwa i zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych.

W piśmie procesowym z 4 marca 2014 roku powód zmienił żądanie w ten sposób, że wniósł o ustalenie, że powoda łączyła w okresie od 1 marca 2012 roku do 28 lutego 2014 roku umowa dzierżawy części nieruchomości położonej w R. przy ul. (...).

Wyrokiem z 11 marca 2014 roku Sąd Okręgowy oddalił powództwo w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i prawne.

W dniu 1 marca 2012 roku pomiędzy powodem a pozwaną została zawarta umowa dzierżawy części nieruchomości gruntowej zabudowanej ośmioma budynkami gospodarczymi oraz budynkiem mieszkalnym o łącznej powierzchni 12.980 m ².

Zgodnie z § 4 pkt. 5 umowy powód był zobowiązany m.in. do zawarcia umów ubezpieczenia nieruchomości i znajdujących się na niej zabudowań w tym od ognia i innych zdarzeń losowych oraz odpowiedzialności cywilnej deliktowej z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.

W myśl § 7 ust. 1 umowy pozwanej służyło prawo wypowiedzenia umowy w trybie natychmiastowym bez zachowania terminu wypowiedzenia w przypadku:

1)  zalegania przez dzierżawcę z zapłatą czynszu za dwa pełne okresy płatności;

2)  oddania przedmiotu dzierżawy w poddzierżawę albo do bezpłatnego używania osobom trzecim bez zgody wydzierżawiającego;

3)  używania przedmiotu dzierżawy w sposób sprzeczny z umową lub z przeznaczeniem.

Zgodnie z umową nieruchomość była przez powoda wykorzystywana na

cele działalności tartacznej.

W dniu 29 czerwca 2012 roku mąż pozwanej W. W., działając jako pełnomocnik, zwrócił się do powódki o przedstawienie polisy ubezpieczeniowej dla tartaku, która powinna obowiązywać od 7 czerwca 2012 roku. Prezes zarządu powoda nie okazał tej polisy. W tym samym dniu W. W. jako pełnomocnik pozwanej wypowiedział powodowi umowę dzierżawy ze skutkiem natychmiastowym.

W dniu 3 lipca 2012 roku powódka zawarła szereg umów ubezpieczonych w tym od ognia i innych zdarzeń losowych oraz odpowiedzialności cywilnej.

Zdaniem Sądu Okręgowego wypowiedzenie umowy było skuteczne, ponieważ powód korzystał z przedmiotu umowy w sposób sprzeczny z umową, a nadto w dacie jej wypowiedzenia nieruchomość i znajdujące się na niej budynki nie były ubezpieczone od ognia i innych zdarzeń losowych oraz odpowiedzialności deliktowej.

Powódka nie miała interesu pozwanego w ustaleniu, że stosunek prawny istniał od 1 marca 2012 roku do 29 czerwca 2012 roku, ponieważ było to bezsporne. Tym samym w tym zakresie nie istniała niepewność co do istnienia stosunku prawnego. Interes prawny powód miał natomiast co do ustalenia obowiązywania umowy między 30 czerwca 2012 roku a 28 lutym 2014, jednakże żądanie powoda nie zostało w ten sposób sformułowane. Powództwo o ustalenie nie może być częściowo uwzględnione a częściowo oddalone.

Wreszcie powód nietrafnie podniósł zarzut nieważności wypowiedzenia umowy dzierżawy, ponieważ pełnomocnictwo udzielone przez pozwaną nie jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 1 Konwencji znoszącej wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych sporządzonej w H. w dniu 5 października 1961 roku. Nie było zatem konieczne zaopatrzenie go w apostille.

W apelacji z 11 kwietnia 2014 roku powód zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa procesowego, to jest art. 321 § 1 kpc, art. 233 § 1 kpc i art. 328 § 2 kpc, a także przepisów prawa materialnego, to jest art. 189 kpc, art. 1, 2, 3 i 4 Konwencji z 5 października 1961 oraz § 4 pkt. 5 w zw. z § 7 pkt. 1 lit. c) umowy dzierżawy, a nadto art. 104 kc.

Pozwana wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

S ą d Apelacyjny zwa ż y ł , co nast ę puje:

1.  Apelacja powoda jest częściowo zasadna. Pierwotnie powód wniósł o

ustalenie, że od 1 marca 2012 roku i nadal istnieje między stronami stosunek dzierżawy wynikający z umowy z 1 marca 2012 roku. Następnie w piśmie procesowym powód zmienił powództwo żądając ustalenia, że z pozwaną łączyła go umowa dzierżawy w okresie od 1 marca 2012 roku do 28 lutego 2014 roku. Wreszcie na rozprawie apelacyjnej w dniu 29 października 2014 roku powód po raz kolejny zmienił powództwo wnosząc o ustalenie, że umowa dzierżawy wiązała strony w okresie od 30 czerwca 2012 roku do 28 lutego 2014 roku.

Powód zmienił także wnioski apelacyjne domagając się zmiany wyroku poprzez ustalenie, że umowa dzierżawy łączyła go z pozwaną od 30 czerwca 2012 roku do 28 lutego 2014 roku.

Ponieważ zgodnie z art. 193 § 2 ¹ kpc, z wyjątkiem spraw o roszczenia alimentacyjne, zmiana powództwa może być dokonana jedynie w piśmie procesowym, Sąd Apelacyjny pominął zmianę powództwa zgłoszoną przez powoda na rozprawie apelacyjnej.

2.Zgodnie z art. 189 kpc powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Interes prawy jest merytoryczną przesłanką powództwa o ustalenie i stanowi obiektywną w świetle obowiązujących przepisów prawnych, to jest wywołaną rzeczywistym naruszeniem albo zagrożeniem określonej sfery prawnej, potrzebę uzyskania określonej treści wyroku. Interes prawny decyduje o skuteczności powództwa o ustalenie, natomiast nie decyduje o zasadności powództwa. Wyrok ustalający istnienie stosunku prawnego lub prawa ma charakter deklaratywny, nieegzekucyjny, prewencyjny i prejudycjalny.

Powód domagając się ustalenia, że umowa dzierżawy wiązała strony od 1 marca 2012 roku do 28 lutego 2014 roku pominął tę istotną okoliczność, że do chwili złożenia przez pozwaną oświadczenia o wypowiedzeniu umowy nie było między stronami wątpliwości co do jej obowiązywania. Trafnie zatem uznał Sąd pierwszej instancji, że z okoliczności sprawy wynika w sposób nie budzący wątpliwości, że ani powód ani pozwana nie kwestionowali tego, że są związani umową od 1 marca 2012 roku do 29 czerwca 2012 roku i że w tym czasie nie było niepewności co do istnienia stosunku dzierżawy. Wywody powoda zawarte w apelacji, że pozwana w rozmowach telefonicznych twierdziła, iż umowa jest nieważna, bo nieruchomość została sprzedana za 2,5 miliona złotych, w żadnym razie nie potwierdzają tezy o niepewności powoda co do faktycznego obowiązywania umowy dzierżawy od chwili jej zawarcia.

Nie można natomiast zgodzić się z Sądem Okręgowym, że chociaż niepewność co do stanu prawnego istniała między 30 czerwca 2012 roku a 28 lutym 2014 roku, to żądanie pozwu nie mogło być uwzględnione za ten okres, ponieważ powództwo z art. 189 kpc nie może być częściowo uwzględnione i częściowo oddalone. Sąd pierwszej instancji zapewne miał na względzie uzasadnienie wyroku SN z 11 grudnia 1998 roku, II CKN 96/98, przytoczone przez pozwaną w piśmie procesowym z 6 marca 2014 roku. Powołane orzeczenie dotyczy innego stanu faktycznego, a mianowicie, że nie można uwzględnić częściowo powództwa o ustalenie, iż powód – w tamtej sprawie – jest właścicielem rzeczy, poprzez stwierdzenie, że przysługuje mu tylko prawo rzeczowe ograniczone lub uprawnienie o charakterze względnym.

W niniejszej sprawie w istocie zaś chodzi o ustalenie, czy wypowiedzenie umowy było skuteczne i czy umowa nadal obowiązywała, mimo wypowiedzenia. Jeżeli zatem powód objął żądaniem również okres sprzed wypowiedzenia umowy, to nie ma przeszkód aby w tym zakresie powództwo oddalić, a za dalszy okres uwzględnić. Orzeczenie takie nie koliduje z art. 321 kpc, ponieważ żądaniem objęty jest okres sprzed i po wypowiedzeniu umowy, a rozstrzygnięcie nie wykracza ponad żądanie. Umowa dzierżawy jest umową o charakterze ciągłym (ze świadczeniem ciągłym) i każda ze stron może doprowadzić do jej wygaśnięcia poprzez złożenie wypowiedzenia. W umowach ciągłych czynnik czasu powoduje, że zakres żądania jest stopniowalny w zależności od tego, kiedy nastąpiło wypowiedzenie, co jest szczególnie widoczne w umowach zawartych na czas oznaczony. Tak więc, jeżeli powód żąda ustalenia istnienia (obowiązywania) umowy za cały okres, sąd może uwzględnić powództwo tylko co do jego części.

To, czy wypowiedzenie z 29 czerwca 2012 roku skutkowało zakończeniem umowy dzierżawy z tym dniem czy też była ona wiążąca aż do 29 lutego 2014 roku wywoływało stan niepewności i istniała potrzeba jego usunięcia, poprzez wydanie wyroku ustalającego.

3.Nie można natomiast podzielić stanowiska Sądu Okręgowego w kwestii skuteczności, a raczej braku skuteczności wypowiedzenia umowy dzierżawy pismem z 29 czerwca 2012 roku. Wypowiedzenie nastąpiło w trybie natychmiastowym, przy czym w wyżej wymienionym piśmie nie wskazano podstawy prawnej wypowiedzenia.

Umowa dzierżawy z 1 marca 2012 roku w § 7 określa w jakich wypadkach dopuszczalne jest jej wypowiedzenie i to ze skutkiem natychmiastowym. Takie zastrzeżenie jest dopuszczalne, ponieważ jeżeli strony nie określą terminów wypowiedzenia w umowie zawartej na czas oznaczony, to wówczas należy przyjąć, że oświadczenie o wypowiedzeniu takiej umowy staje się skuteczne z chwilą dotarcia do adresata w sposób umożliwiający mu zapoznanie się z jego treścią. W rezultacie umowa wygasa niezwłocznie po doręczeniu oświadczenia (Kodeks cywilny, Komentarz, tom II, Zobowiązania, pod red. K. Osajdy, C.H. Beck, Warszawa 2013r., s. 1305).

Zgodnie z § 7 umowy wydzierżawiającemu służyło prawo wypowiedzenia umowy w trybie natychmiastowym bez zachowania terminów wypowiedzenia w przypadku:

1)  zalegania przez dzierżawcę z zapłatą czynszu za dwa pełne okresy

płatności;

2)  oddania przedmiotu dzierżawy w poddzierżawę albo do bezpłatnego

używania osobom trzecim bez zgody wydzierżawiającego;

3)  używania przedmiotu dzierżawy w sposób sprzeczny z umową lub jej przeznaczeniem.

Jest oczywiste, że nie wchodzą w grę dwa pierwsze przypadki, a także częściowo trzeci (używanie przedmiotu dzierżawy w sposób sprzeczny z przeznaczeniem). Sąd Okręgowy uznał, że powód używał przedmiotu dzierżawy w sposób sprzeczny z umową, ponieważ nie ubezpieczył nieruchomości wraz ze znajdującymi się na niej zabudowaniami od ognia i innych zdarzeń losowych i od odpowiedzialności cywilnej deliktowej z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.

W § 4 ust. 5 umowy dzierżawy postanowiono, że dzierżawca jest zobowiązany do zawarcia umów ubezpieczenia nieruchomości i znajdujących się na niej zabudowań od ognia i innych zdarzeń losowych oraz od odpowiedzialności cywilnej deliktowej.

Wypowiedzenie umowy w trybie natychmiastowym bez zachowania terminów wypowiedzenia jest odstępstwem od zasady wypowiedzenia umów z zachowaniem terminów wypowiedzenia. Dlatego to uprawnienie i jego zakres należy interpretować ściśle. W umowie sposób używania nieruchomości został określony w § 4 ust. 1, a mianowicie, że ma ona być używana z zachowaniem należytej staranności z wymaganiami prawidłowej gospodarki i przepisami powszechnie obowiązującymi, w szczególności dotyczącymi ochrony środowiska. Odrębnie zaś w § 4 ust. 5 ustanowiono obowiązek ubezpieczenia nieruchomości.

W tej sytuacji należało uznać, że określenie „używanie przedmiotu dzierżawy” nie obejmuje swoim zakresem obowiązku ubezpieczenia nieruchomości.

Używanie nieruchomości jest w tym wypadku tożsame z korzystaniem z rzeczy z należytą starannością i bez zaniedbań, tak aby nie narazić jej na uszkodzenie lub zniszczenie.

Ubezpieczenie nieruchomości było jednym z obowiązków dzierżawcy, ale umowa nie uprawniała do wypowiedzenia umowy w trybie natychmiastowym w przypadku naruszenia któregokolwiek z obowiązków umownych.

Ubocznie należy zauważyć, że przepisy powszechnie obowiązujące zawierają klauzulę upomnienia, polegającą na tym, że wynajmujący lub wydzierżawiający mają obowiązek wyznaczyć najemcy lub dzierżawcy dodatkowy termin do zaprzestania używania rzeczy w sposób sprzeczny z umową i dopiero po bezskutecznym upływie terminu, można wypowiedzieć umowę (np. 667 § 2 kc). Paragraf 7 umowy nie zawiera takiej klauzuli, chociaż wypowiedzenie w trybie natychmiastowym jest najbardziej rygorystycznym sposobem wygaśnięcia umowy.

Reasumując, nie było podstawy prawnej do wypowiedzenia umowy w trybie natychmiastowym z uwagi na brak umowy ubezpieczenia od ognia i innych zdarzeń losowych oraz ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej.

Co do zarzutu naruszenia art. 233 § 1 kpc i niewłaściwą ocenę zeznań świadka W. W. oraz oparcie orzeczenia na zeznaniach pozwanej i wyżej wymienionego świadka, a pominięcie zeznań prezesa zarządu powoda L. L., stwierdzić należy, że Sąd Okręgowy dokonał ustaleń nie tylko na podstawie zeznań W. W. i pozwanej, ale także zeznań L. L. (strona 2 uzasadnienia). Ustalenia polegają na tym, że w dniu 29 czerwca 2012 roku W. W. zażądał przedstawienia umów ubezpieczenia i że L. L. nie okazał polis ubezpieczeniowych oraz że w tym dniu zostało złożone wypowiedzenie. Taki stan faktyczny wynika z dokumentów, to jest z pisma pełnomocnika pozwanej z 29 czerwca 2012 roku i wypowiedzenia z 29 czerwca 3012 roku i był w zasadzie bezsporny. Natomiast Sąd nie ustalał, że pozwana lub jej pełnomocnik wcześniej w formie ustnej domagali się przedłożenia polis.

Należy się też zgodzić z powódką, że złożenie wypowiedzenia umowy z uwagi na brak umów ubezpieczenia był swego rodzaju pretekstem służącym do zerwania umowy dzierżawy przez pozwaną. Poprzednie umowy ubezpieczenia nieruchomości obowiązywały bowiem do 7 czerwca 2012 roku, a nowe umowy od 4 lipca 2012 roku. Przerwa wynosiła zatem miesiąc i trudno w tym wypadku zarzucić powodowi jakieś szczególne niedbalstwo. Skoro polisy ubezpieczeniowe noszą datę 4 lipca 2012 roku, to z pewnością już w czerwcu powód podjął działania w celu zawarcia umów ubezpieczenia. Jeżeli nawet uznać to za niestaranność to w bardzo niewielkim stopniu naruszała ona interesy wydzierżawiającego.

Ubocznie należy dodać, że trafny jest także zarzut apelacji dotyczący niewłaściwego zastosowania art. 1, 2, 3 i 4 Konwencji sporządzonej w H. dnia 5 października 1961 roku znoszącej wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych (Dz.U. 2005 nr 112 poz. 938). Konwencja znosi wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych i w to miejsce wprowadza inną czynność w celu poświadczenia autentyczności podpisu, charakteru w jakim działała osoba, która podpisała dokument oraz w razie potrzeby tożsamości lub stempla, którą jest dołączenie apostille. Dokumentem urzędowym w rozumieniu Konwencji są m.in. urzędowe zaświadczenia umieszczane na dokumentach podpisanych przez osoby działające w charakterze prywatnym, takie jak urzędowe zaświadczenia stwierdzające zarejestrowanie dokumentu lub fakt jego istnienia w określonej dacie oraz urzędowe i notarialne poświadczenie podpisów. Ponieważ na pełnomocnictwie znajduje się notarialne poświadczenie podpisu B. W. konieczne było dołączenie apostille.

W tym stanie rzeczy na podstawie art. 386 § 1 kpc należało orzec jak w sentencji wyroku.

Zasądzone koszty procesu obejmują opłatę od pozwu i wynagrodzenie pełnomocnika (6.600 zł + 3.600 zł) oraz opłatę od apelacji i wynagrodzenie pełnomocnika (660 zł+ 2.700 zł).

/-/SSA M. Gulczy ń ska /-/SSA J. Nowicki /-/ SSA H. Ma ł aniuk