Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

UZASADNIENIE

Postanowieniem z 23 grudnia 2024 roku Sąd Rejonowy w Radomiu stwierdził, że spadek po A. G. (1) córce W. i A. zmarłej 12 maja 2022 roku w R., mającej ostatnie miejsce zwykłego pobytu w R., na podstawie ustawy i testamentu z 1 czerwca 2025 roku sporządzonego przed notariuszem A. D., otwartego i ogłoszonego na rozprawie 3 lutego 2023 roku nabyła córka M. G. (1) córka T. L. i A. J. w całości.

Sąd Rejonowy ustalił, że A. G. (1) zmarła 15 maja 2022 roku w R.. Ostatnim miejscem jego zwykłego pobytu był R.. W chwili śmierci była wdową. Ze związku małżeńskiego z T. G., zmarłym 18 maja 1994 roku, miała dwie córki: M. G. (1) oraz A. O.. Nie miała dzieci pozamałżeńskich ani przysposobionych. W skład spadku po niej nie wchodziło gospodarstwo rolne. M. G. (2) ze związku małżeńskiego z S. G. ma syna J. G. urodzonego (...). A. O. ze związku małżeńskiego z J. O. (1) ma troje dzieci: córkę I. O. oraz dwóch synów D. O. i J. O. (2). W testamencie notarialnym sporządzonym 1 czerwca 2015 roku A. G. (1) zawarła oświadczenie o wydziedziczeniu swojej córki A. O. oraz wnuków J. O. (2), D. O. i I. O. z powodu uporczywego niedopełniania przez nich obowiązków rodzinnych. A. G. (1) przez większość życia mieszkała wraz z córką A. O. oraz jej dziećmi J. O. (2), D. O. i I. G. z domu O. w R. przy ulicy (...). W okresie między 2013 a 2017 rokiem A. O. wraz z mężem pracowała za granicą, aby spłacić obciążające ich zadłużenie. W tym okresie nie mieszkali oni na nieruchomości przy ulicy (...). A. G. (1) uważała decyzję A. O. odnośnie wyjazdu za granicą za niewłaściwą. Między 2015 a 2019 rokiem A. G. (1) mieszkała wraz z M. G. (1). M. G. (1) i A. O. są ze sobą od lat skonfliktowane. W okresie od 2015 do 2019 roku, gdy A. G. (1) mieszkała z M. G. (2), jej kontakty z A. O. były rzadsze. W 2015 roku A. G. (1) wytoczyła powództwo o eksmisję A. O. z nieruchomości położonej przy ulicy (...). Wyrokiem wydanym 29 lutego 2019 roku w sprawie VII C 1145/15 Sąd nakazał A. O., D. O. oraz J. O. (2) opróżnienie tej nieruchomości wraz z rzeczami. A. O., D. O. i J. O. (2) nie zastosowali się do treści wyroku, a A. G. (1) nigdy nie próbowała wykonać uzyskanego wyroku. W 2017 roku A. O. wróciła do Polski i zamieszkała pod adresem Placowa 29. Po 2019 roku A. G. (1) znowu zamieszkała wraz z A. O. i jej rodziną na tej nieruchomości, gdzie przebywała aż do swojej śmierci. W tym okresie A. G. (1) i A. O. utrzymywały kontakty.

Sąd Rejonowy ustalił stan faktyczny na podstawie dokumentów w postaci odpisów aktów stanu cywilnego, zapewnienia spadkowego oraz zeznań uczestników i świadków w zakresie, w jakim zeznania te były spójne i dotyczyły faktów istotnych z punktu widzenia przedmiotu postępowania. Wskazał, że przedmiotem sporu była kwestia skuteczności wydziedziczenia dokonanego przez A. G. (1). Uczestnicy stali na stanowisku, że wydziedziczenie ich przez spadkodawczynię było bezpodstawne. Podali, że między nimi a A. G. (1) doszło do nieporozumień w związku z powództwem o eksmisję, jednakże na późniejszym etapie życia doszło do poprawy ich stosunków rodzinnych, a spadkodawczyni z powrotem zamieszkała z nimi przy ulicy (...). M. G. (1) podała natomiast, że jej matka do końca życia miała żal do córki i jej wnucząt za to, że nie dopełniały względem niej obowiązków rodzinnych. W ocenie Sądu Rejonowego w ramach postępowania o stwierdzenie nabycia spadku sąd nie dokonuje oceny zasadności wydziedziczenia dokonanego przez spadkodawczynię na mocy testamentu oraz skutków ewentualnego przebaczenia przez spadkodawczynię. Kwestie te są bowiem bez znaczenia w kontekście przedmiotu sprawy, którym jest ustalenie kręgu spadkobierców po zmarłej.

Sąd Rejonowy powołał treść art. 1025§1, art. 1026, art. 926§1 i 2 oraz art. 959 kc. Wskazał, że M. G. (2) jest córką spadkodawczyni i ma interes prawny w dochodzeniu stwierdzenia nabycia spadku. Powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Testament może być sporządzony czy to przez określenie kręgu osób które z chwilą śmierci spadkodawcy staną się jego spadkobiercami bądź też wyłączenie od dziedziczenia osób, które w wypadku dojścia do dziedziczenia ustawowego po spadkodawcy byłyby jego spadkobiercami tzw. testament negatywny. Nie ujawniono żadnych faktów, które uzasadniałyby przekonanie, że oświadczenie złożone przez A. G. (1) było dotknięte jakimkolwiek rodzajem wady określonej w art. 945 kc. A. G. (1) była osobą w pełni władz umysłowych i była w stanie pojąć znaczenie swoich działań. Nie cierpiała na żadne zaburzenia psychiczne. Brak jest również faktów, które świadczyłyby o tym, że testatorka dokonując rozrządzeń spadkowych działał pod wpływem groźby lub przymusu osób trzecich. Na mocy testamentu notarialnego A. G. (1) doszło do wyłączenia od dziedziczenia jej córki A. O. oraz jej zstępnych J. O. (2), D. O. i I. G.. Przyjmuje się, że oświadczenie o wydziedziczeniu danego spadkobiercy ma zarazem charakter tzw. testamentu negatywnego, który wyłącza wydziedziczonego z kręgu potencjalnych spadkobierców. Skoro testator dąży do pozbawienia spadkobiercy prawa do zachowku, to tym samym wyraża wolę pozbawienia danej osoby możliwości uzyskania jakiegokolwiek przysporzenia z masy spadkowej. Zatem poprzez wyrażenie woli wydziedziczenia danej osoby wyłącza ją z kręgu potencjalnych spadkobierców. Nawet w przypadku uznania, że oświadczenie o wydziedziczeniu jest nieskuteczne z uwagi na niewystąpienie przesłanek określonych w art. 1008 kc, to i tak skutek oświadczenia polegający na wyłączeniu danej osoby od spadkobrania zachowuje swoją doniosłość prawną. W ramach bowiem przysługującej spadkodawcy swobody testowania może on ukształtować krąg spadkobierców zgodnie ze swoją wolą. Tym samym do wyłączenia potencjalnych spadkobierców ustawowych od dziedziczenia konieczne jest jedynie sporządzenie przez spadkodawcę rozrządzenia testamentowego w przewidzianej prawem formie, z którego treści wynikać będzie jednoznacznie wola takowego wyłączenia. Zdaniem Sądu Rejonowego należy przyjąć, że spadkodawczyni A. G. (1) wydziedziczając A. O. i jej dzieci jednocześnie dokonała tzw. negatywnego rozrządzenia testamentowego wyłączając ich z kręgu potencjalnych spadkobierców ustawowych. Wobec tego niezależenie od skuteczności samego wydziedziczenia jedynym spadkobiercą ustawowym pozostaje M. G. (1). Przebaczenie przez spadkodawcę uprawnionemu do zachowku może nastąpić także po wydziedziczeniu go w testamencie i do swej skuteczności nie wymaga zachowania formy testamentowe. W odniesieniu do testamentu negatywnego należy stanąć na stanowisku, że jego skutki mogłyby zostać zniweczone jedynie w wypadku sporządzenia przez spadkodawczynię nowego testamentu. W związku z tym z chwilą śmierci spadkodawczyni, to wnioskodawczyni nabyła całość spadku przypadającego po A. G. (1).

Apelację od powyższego postanowienia wnieśli uczestnicy: A. O., J. O. (2), D. O. oraz I. G.. Zarzucili postanowieniu:

1.  naruszenie art. 926§1 i 2 kc przez jego błędną wykładnię i uznanie, że jedynym spadkobiercą powołanym do dziedziczenia na podstawie ustawy i testamentu po A. G. (1) jest jej córka M. G. (1) i pominięcie przy ustalaniu kręgu spadkobierców drugiej córki A. O. w sytuacji, gdy spadkodawczyni nie powołała spadkobiercy w sposób testamentowy,

2.  naruszenie art. 931§1 kc przez jego niezastosowanie i pominięcie przy ustaleniu kręgu spadkobierców wszystkich dzieci spadkodawczyni tj. córki A. O.,

3.  naruszenie art. 1008 w związku z art. 1010§1 kc przez błędną wykładnię, a mianowicie uznanie, że wydziedziczenie testamentowe A. O. i jej dzieci stanowi testament negatywny wyłączający ją od dziedziczenia ustawowego, a fakt, czy doszło do późniejszego przebaczenia przez spadkodawczynię córce A. O. nie ma znaczenia dla ustalenia kręgu spadkobierców ustawowych,

4.  nierozstrzygnięcie istoty sprawy przez zaniechanie ustaleń w zakresie skutków przebaczenia w razie, gdy jedynym rozrządzeniem testamentowym spadkodawczyni było wydziedziczenie, co wiąże się z późniejszą zmianą stanowiska spadkodawczyni co do wyłączenia spadkobiercy z kręgu spadkobierców ustawowych, która następuje po sporządzeniu rozporządzenia testamentowego o wydziedziczeniu.

Wobec powyższego, wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie spawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie zmianę zaskarżonego postanowienia i stwierdzenie, że spadek po A. G. (1) na podstawie ustawy nabyły córki M. G. (1) i A. O. oraz orzeczenie o kosztach postępowania odwoławczego.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Apelacja jest niezasadna.

W punkcie 1 postanowienia Sąd Okręgowy sprostował oczywiste omyłki zaskarżonego postanowienia poprzez prawidłowe określenie danych uczestnika oraz spadkobierczyni, zgodnie z danymi zamieszczonymi w odpisach aktów stanu cywilnego (k. 8, 10). Podstawę prawną stanowił art. 350§3 kpc.

Na rozprawie przed Sądem odwoławczym pełnomocnik skarżących wniósł o przedstawienie Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości, w oparciu o przepis art. 390§1 kpc. W ocenie Sąd Okręgowego, w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, a także w świetle poglądów doktryny oraz istniejącego już orzecznictwa, podstaw do takiego wystąpienia nie było, dlatego wniosek w tym względzie oddalono (k. 339v).

Odnosząc się do zarzutów skarżących, w pierwszej kolejności trzeba dokonać oceny skutków testamentu notarialnego sporządzonego przez A. G. (1) w dniu 1 czerwca 2015 roku. Słusznie wskazują skarżący, że w testamencie tym brak jest bezpośredniego powołania do spadku, natomiast zawiera on wydziedziczenie córki A. O. oraz wnuków J. O. (2), D. O. i I. O. (obecnie G.) (k. 11) Powstaje zatem kwestia, czy takie wydziedziczenie powoduje również skutek w postaci wyłączenia z kręgu spadkobierców. Ocena Sądu Rejonowego jest w tym zakresie prawidłowa. Wynika to choćby z zasad logiki. Skoro bowiem zamiarem spadkodawcy dokonującego wydziedziczenia jest pozbawienie prawa do zachowku, czyli minimalnej korzyści wynikającej z faktu przynależności do osób z bliskiego kręgu spadkobierców ustawowych, to tym bardziej zamiarem takim jest też objęte wyłącznie od dziedziczenia. Taki pogląd jest utrwalony w doktrynie (patrz komentarz do art. 1008 kc Balwicka-Szczyrba Małgorzata – red., Sylwestrzak Anna – red. Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, komentarz do art. 1008 kc, Nazaruk Piotr – red., Kdeks cywilny. Komentarz aktualizowany, komentarz do art. 1010 kc, Ciszewski Jerzy – red., Kodeks cywilny. Komentarz wydanie II). Zatem wydziedziczenie obejmuje dwa skutki: pobawienie prawa do zachowku oraz wyłączenie od dziedziczenia wydziedziczonego spadkobiercy – nie dochodzi on do dziedziczenia i nie przysługuje mu zachowek. Testament zawierający wyłącznie wydziedziczenie wywołuje skutki tożsame ze skutkami testamentu negatywnego.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, nie ma zatem wątpliwości, że skutkiem testamentu spadkodawczyni było wyłącznie z kręgu spadkobierców córki A. O. oraz wnuków J. O. (2), D. O. i I. G..

Skarżący podnosili, że doszło do przebaczenia, co ich zdaniem skutkuje nie tylko przywróceniem prawa do zachowku, ale także przywróceniem prawa do dziedziczenia ustawowego. Sąd Rejonowy takiej oceny prawnej nie podzielił uznając, że kwestia przebaczenia pozostaje bez wpływu na krąg spadkobierców i taką ocenę Sąd Okręgowy podziela.

Rzeczywiście przebaczenie przez spadkodawcę uprawnionemu do zachowku może nastąpić także już po wydziedziczeniu go w testamencie i do swojej skuteczności nie wymaga formy aktu notarialnego, może nastąpić także w formie dorozumianej (patrz uchwała Sądu Najwyższego z 19 października 2018 roku, IIICZP 37/18, OSNC 2019/7-8/75, wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 22 września 2022 roku, IACa 887/21, Lex numer 3435712). Takie przebaczenie skutkuje przywróceniem prawa do zachowku, ale nie oznacza, że osoba, której spadkodawca przebaczył, ponownie zostaje włączona do kręgu spadkobierców.

Jak już wskazano wydziedziczenie obejmuje dwa skutki tj. pozbawienie prawa do zachowku oraz wyłączenie z kręgu spadkobierców. Skutki te zachowują pewną niezależność tj. bezskuteczność wydziedziczenia nie wpływa na skuteczność wyłączenia od dziedziczenia Przebaczenie automatycznie nie wzrusza wyłączenia osoby wydziedziczonej od dziedziczenia po spadkodawcy. Do zmiany tego skutku konieczne jest odwołanie testamentu, zgodne z wymogami z art. 946 kc tj. przez sporządzenie nowego testamentu, zniszczenie go lub pozbawienie go cech ważności, bądź przez dokonanie w testamencie takich zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień (patrz komentarz do art. 1008 kc Balwicka-Szczyrba Małgorzata – red., Sylwestrzak Anna – red. Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, komentarz do art. 1010 kc, Ciszewski Jerzy – red., Kodeks cywilny. Komentarz wydanie II, komentarz do art. 1010 kc, Andrzej Kidyba – red., Kodeks cywilny. Komentarz. Tom IV. Spadki, wydanie IV). W niniejszej sprawie do takiej sytuacji nie doszło tj. testament z sporządzony 1 czerwca 2015 roku nie został przez spadkodawczynię odwołany. Niezależnie zatem od skuteczności wydziedziczenia, wyłączenie z kręgu spadkobierców nadal pozostaje w mocy.

Podobna ocena wynika także z orzecznictwa Sądu Najwyższego. W uzasadnieniu uchwały IIICZP 37/18 wskazano, że skutkiem przebaczenia po wydziedziczeniu w testamencie jest zachowanie przez wydziedziczonego prawa do zachowku, a nie odzyskanie statusu spadkobiercy testamentowego. Dla osiągnięcia tego skutku konieczny byłyby testament uchylający rozporządzenie testamentowe, bądź je zmieniające (patrz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 19 października 2018 roku, IIICZP 37/18, OSNC 2019/7-8/75). W ocenie Sądu Okręgowego powyższy podgląd należy odnieść również do sytuacji, kiedy testament zawiera wyłącznie wydziedziczenie. Potwierdza to również pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego w spawie IICSK 574/19. Bezpodstawność wydziedziczenia powoduje, że osoba wydziedziczona bez przyczyny zostaje wyłączona od dziedziczenia ustawowego, może jedynie domagać się zachowku (patrz postanowienie Sądu Najwyższego z 28 sierpnia 2020 roku, IICSK 574/19, Lex numer 3057384).

Samo przebaczenie osobie wydziedziczonej w testamencie skutkuje wyłącznie możliwością domagania się zachowku, ale nie skutkuje ponownym włączeniem do kręgu spadkobierców chyba, że dojdzie zmiany testamentu, zgodnie z wymogami określonymi w art. 946 kc.

W związku z powyższym nie doszło do naruszenia przez Sąd Rejonowy treści art. 1008 oraz 1010§1 kc, czy też art. 926§1 i 2 oraz 931§1 kc. Nie sposób także uznać za skarżącymi, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, skoro orzekł w przedmiocie żądania i uzasadnił swoje stanowisko, popierając je właściwą oceną prawną.

Niezależnie od powyższego wskazać trzeba, że zgromadzony materiał dowodowy nie dowodzi tego, aby rzeczywiście do takiego przebaczenia doszło. Sąd Okręgowy jako Sąd meriti jest uprawniony do dokonania w tym zakresie własnej oceny. Trzeba pamiętać, że przebaczenie może nastąpić w formie dorozumianej, ale konieczne jest, aby z zachowania spadkodawcy udzielającego przebaczenia wynikało, że zmierza on do anulowania skutków wydziedziczenia. Musi to być wola wyraźna. Czytelna dla otoczenia i jednoznaczna (patrz wyrok Sądu Najwyższego z 30 października 2024 roku, (...), Lex numer 3780321, wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 22 września 2022 roku, IACa 887/21, Lex numer 3435712). W niniejszej sprawie nie było sporne, że w 2015 roku spadkodawczyni wystąpiła o eksmisję przeciwko A. O. i uzyskała korzystny dla siebie wyrok. Było to następstwem konfliktu na tle wyjazdu córki za granicę i w istocie doprowadziło do sporządzenia testamentu zawierającego wydziedziczenie. Z zeznań świadków M. K. (k. 73), C. P. (k. 73v) i A. G. (2) (k. 163) wynika jedynie, że relacje pomiędzy spadkodawczynią a córką uległy poprawie, ale nie wynika z nich, aby doszło do przebaczenia, nawet w formie dorozumianej, świadkowie ci nie mieli nawet wiedzy o sporządzonym przez spadkodawczynię testamencie. Ponadto z relacji innych świadków: T. S. (k. 105v-106), A. T. (k. 106v-107), C. A. (k. 188) i R. N. (k. 207) wynika, że stosunki zmarłej ze skarżącymi wcale nie były dobre.

Wobec powyższego, słusznie Sąd Rejonowy orzekł, że spadek po A. G. (1) nabyła wyłącznie M. G. (1) w całości i na mocy art. 385 w związku z art. 13§2 kpc, apelacja podlegała oddaleniu.

Ponieważ interesy wnioskodawców i skarżących były sprzeczne, zasądzono od skarżących kwotę 360 złotych z odsetkami za opóźnienie tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego, na mocy art. 520§2 kpc. Kwota ta stanowi wynagrodzenie pełnomocnika ustalone w oparciu o treść §6 punkt 2 w związku z §10 ust. 1 punkt 1 rozporządzenia Ministra sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Marek Gralec