Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 sierpnia 2025 r.

Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w następującym składzie:

Przewodniczący: Sędzia Magdalena Marczyńska

po rozpoznaniu w dniu 29 sierpnia 2025 r. w Piotrkowie Trybunalskim

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z wniosku W. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T.

w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania oraz o wysokość świadczenia

na skutek odwołań W. K.

od dwóch decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T.

z dnia (...) sygn.: (...)

1.  oddala odwołanie od decyzji z dnia (...) w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania;

2.  zmienia zaskarżoną decyzję z dnia (...) o odmowie ponownego ustalenia wysokości emerytury w ten sposób, że przyznaje wnioskodawcy W. K. prawo do ustalenia wysokości emerytury bez pomniejszania podstawy obliczenia świadczenia o sumę kwot pobranych emerytur, to jest z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251) i oddala odwołanie od tej decyzji w pozostałej części;

3.  przekazuje do rozpoznania organowi rentowemu żądanie wnioskodawcy W. K. wyrównania emerytury wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

VU 322/25

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia (...) ZUS odmówił wnioskodawcy W. K. wznowienia postępowania w sprawie wysokości emerytury. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, więc nie może stanowić podstawy wznowienia postępowania.

Decyzją z dnia (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w (...) odmówił wnioskodawcy W. K. ponownego ustalenia wysokości emerytury, wskazując w uzasadnieniu decyzji, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie jest przesłanką z art. 114 ustawy emerytalnej, stanowiącą podstawę do uchylenia lub zmiany decyzji. Ponadto organ rentowy wskazał, że wniosek W. K. o wznowienie postępowania w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 roku był już przedmiotem postępowania przed Sądem.

Wnioskodawca odwołał się od obu tych decyzji i jego odwołania zarejestrowane zostały pod sygnaturami akt VU 322/25 i VU 323/25.

Wnioskodawca wskazał, że nie zgadza się z decyzjami ZUS i że jego zdaniem korzysta z ochrony konstytucyjnej wynikającej z wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 roku i z dnia 4 czerwca 2024 roku. Wnioskodawca wniósł o wznowienie postępowania zakończonego decyzją ZUS z dnia (...) oraz wniósł o ponowne przeliczenie jego emerytury i wypłatę wyrównania wraz z odsetkami.

W odpowiedzi na odwołania Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Tomaszowie Maz. wniósł o ich oddalenie.

Postanowieniem z dnia 24 marca 2025 roku Sąd Okręgowy połączył sprawę VU 323/25 ze sprawą VU 322/25 celem ich łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia.

W piśmie procesowym z dnia 4 kwietnia 2025 roku wnioskodawca podtrzymał żądania, powołując się na art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Wnioskodawca W. K., urodzony (...), złożył w dniu (...) roku wniosek o przyznanie prawa do emerytury z uwagi na pracę w warunkach szczególnych.

Decyzją z dnia (...)organ rentowy przyznał wnioskodawcy prawo do emerytury od dnia (...) roku.

(dowód: wniosek k. 29-30, świadectwo k. 9-11, decyzja k. 37-38 – w aktach ZUS)

W dniu (...) wnioskodawca złożył wniosek o emeryturę z uwagi na osiągnięcie wieku powszechnego. Decyzją z dnia (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał wnioskodawcy prawo do emerytury powszechnej od dnia (...). Wysokość emerytury obliczona została na podstawie art. 26 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przy obliczaniu wysokości świadczenia podstawę obliczenia emerytury pomniejszono o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur.

(dowód: wniosek k. 65-67, decyzja k. 71-72 - akt ZUS)

W dniu (...) wnioskodawca, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 roku, złożył wniosek o ponowne obliczenie świadczenia emerytalnego.

W następstwie tego wniosku ZUS wydał w dniu (...)decyzję, którą odmówił wznowienia postępowania w sprawie, wskazując, że skarga wnioskodawcy została wniesiona po upływie miesiąca od wejścia w życie ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Wnioskodawca odwołał się od tej decyzji. Wyrokiem z dnia 18 listopada 2024 roku w sprawie VU 195/24 Sąd Okręgowy w Piotrkowie Tryb. oddalił odwołanie oraz w zakresie wniosku W. K. o przeliczenie emerytury na podstawie wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 roku (sygn. akt P 7/22) oraz z dnia 4 czerwca 2024 roku (sygn. akt SK 140/20) stwierdził swoją niewłaściwość i wniosek przekazał do rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. jako właściwemu.

(dowód: wniosek k. 73-74, decyzja ZUS z dnia (...) k. 75, odpis wyroku k. 92 – w aktach ZUS)

Po uprawomocnieniu się ww. wyroku ZUS wydał zaskarżone w niniejszej sprawie decyzje.

(dowód: decyzje z 14 lutego 2025 roku k. 103, 104 - akt ZUS)

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie od decyzji o odmowie wznowienia postępowania jest nieuzasadnione. Natomiast odwołanie od decyzji o odmowie przeliczenia emerytury jest zasadne w części.

Rozpoznanie sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym. Taką możliwość daje art. 148 § 1 k.p.c., który przewiduje, że sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i dokumentów, w tym również po wniesieniu zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty albo sprzeciwu od wyroku zaocznego, sąd uzna, mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych, że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne, zaś strony nie wniosły o przeprowadzenie rozprawy. Sąd na podstawie powołanego przepisu ocenił, że przeprowadzenie rozprawy w sprawie nie jest konieczne, a jednocześnie strony nie wniosły o jej przeprowadzenie, co w konsekwencji pozwoliło na rozpoznanie sprawy i wydanie rozstrzygnięcia na posiedzeniu niejawnym.

Na początku należy podkreślić, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, które inicjowane jest odwołaniem od decyzji organu rentowego, przedmiot i zakres rozpoznania sprawy oraz wyroku sądu wyznacza treść owej decyzji, a dopiero w drugiej kolejności zakres odwołania (art. 477 ⁹ i art. 477 ¹⁴ k.p.c.). Postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych ma bowiem charakter postępowania kontrolnego, badającego poprawność i zasadność decyzji wydanej przez organ rentowy. A skoro tak, to w postępowaniu sądowym wykluczone jest rozstrzyganie o żądaniach, które nie były przedmiotem zaskarżonej decyzji, zgłaszanych w toku postępowania odwoławczego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2012 roku, II UK 275/11).

W przedmiotowej sprawie organ rentowy w pierwszej decyzji odmówił wznowienia postępowania w sprawie emerytury wnioskodawcy, wskazując, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 roku nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw i nie wszedł w życie (kwestia odmowy wznowienia postępowania z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 roku była już przedmiotem orzekania przez Sąd).

W tym miejscu należy przytoczyć treść art. 190 ust. 4 Konstytucji, który stanowi, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. W postanowieniu z dnia 23 sierpnia 2018 roku, w sprawie I UK 355/17, Sąd Najwyższy wskazał, że przepis art. 190 ust. 4 Konstytucji wyraźnie odsyła w przypadku w nim określonym do przepisów określających zasady i tryb wznowienia postępowania. Orzeczenie, o którym mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji, stanowi samodzielną i szczególną podstawę wznowienia postępowania wymienioną expressis verbis w przepisach regulujących postępowanie zarówno sądowe (art. 401 ¹ k.p.c. i art. 540 § 2 k.p.k.), jak i administracyjne (art. 145a k.p.a.). Jednocześnie ani przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych, ani ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie zawierają regulacji określającej zasady i tryb postępowania w przypadku uznania przepisu stanowiącego podstawę prawną wydanej przez organ rentowy decyzji za niezgodny z Konstytucją. Przy czym przepis art. 83a ustawy systemowej, który reguluje kwestię zmiany prawomocnych decyzji organu rentowego, w ust. 4 wyraźnie stanowi, że nie znajduje on zastosowania w postępowaniu o ustalenie uprawnień do emerytur i rent i ich wysokości. Z kolei stosownie do art. 124 ustawy emerytalnej w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w powołanej ustawie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Koreluje z tym przepis art. 123 ustawy systemowej, który ustanawia zasadę stosowania przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, o ile ustawa nie stanowi inaczej.

Reasumując, za przepis, na podstawie którego może dojść do wzruszenia decyzji organu rentowego, wydanej w oparciu o akt normatywny uznany orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego za niezgodny z Konstytucją, należy uznać art. 145a k.p.a. Stanowi on w § 1, że można żądać wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą. Wynika to także z art. 180 § 1 i 2 k.p.a., który stanowi, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych stosuje się przepisy kodeksu, chyba że przepisy dotyczące ubezpieczeń ustalają odmienne zasady postępowania w tych sprawach. A jak była mowa wyżej, ani ustawa systemowa, ani ustawa emerytalna nie zawierają szczególnych norm postępowania w sytuacji uznania przepisu stanowiącego podstawę prawną wydanej decyzji za niezgodny z Konstytucją.

W myśl art. 190 ustęp 3 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia (w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony), jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą się z nakładami finansowymi nie przewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał Konstytucyjny określa termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego po zapoznaniu się z opinią Rady Ministrów.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy w pierwszej kolejności wskazać należy, że w wydaniu wyroku z dnia 4 czerwca 2024 roku brała udział osoba wybrana na miejsce już zajęte w Trybunale Konstytucyjnym. Zapadło ono bowiem w składzie: K. P., J. P., W. S., M. W. i A. Z.. J. P. został wybrany na miejsce już zajęte w Trybunale Konstytucyjnym.

W świetle zaś m.in. wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu z dnia 7 maja 2021 roku w sprawie (...) spółce z o.o. przeciwko Polsce, 4907/18, Trybunał Konstytucyjny z udziałem osoby wybranej na miejsce już zajęte w Trybunale nie jest sądem ustanowionym zgodnie z ustawą (Polska naruszyła art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka gwarantujący każdemu prawo do sprawiedliwego procesu przed sądem ustanowionym zgodnie z ustawą).

Powyższe potwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 grudnia 2023 roku w sprawie I KZP 5/23, wskazując, że organ, w którego składzie zasiadają osoby powołane na miejsca wcześniej obsadzone, nie jest organem opisanym w Konstytucji jako Trybunał Konstytucyjny, a zatem wydane przez taki organ decyzje nie wywierają skutków, o jakich mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji.

Omawiane rozstrzygnięcie z dnia 4 czerwca 2024 roku nie może więc zostać z ww. powodu uwzględnione, jako podstawa wznowienia postępowania w sprawie emerytury wnioskodawcy w trybie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego.

Po drugie zaś, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r. sygn. akt SK 140/20 nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw, a zatem nie wszedł w życie.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c., oddalił odwołanie od zaskarżonej decyzji z dnia 14 lutego 2025 roku w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania.

W zakresie decyzji o odmowie ponownego ustalenia emerytury wnioskodawcy, podnieść należy w pierwszej kolejności, że została ona wydana w następstwie przekazania do ZUS wniosku W. K. o przeliczenie emerytury na podstawie wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 roku w sprawie sygn. akt P 7/22 oraz z dnia 4 czerwca 2024 roku w sprawie sygn. akt SK 140/20.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 roku w sprawie P 7/22 został opublikowany w Dzienniku Ustaw w dniu 16 listopada 2023 roku.

Wskazać należy, że rozstrzygnięcie to dotyczy osób, które uzyskały prawo do emerytury w czerwcu przed 2021 rokiem. Złożenie bowiem przed tą datą wniosku o emeryturę w czerwcu - w związku z obowiązującym wówczas sposobem waloryzacji kwartalnej składek na ubezpieczenie społeczne, o którym mowa w art. 25a ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - skutkowało niższą wysokością emerytury, niż w przypadku, gdyby wniosek taki złożono w innym z jedenastu miesięcy roku. W przypadku ustalania wysokości emerytury w okresie od stycznia do maja oraz od lipca do grudnia danego roku, składki zapisane na koncie ubezpieczonego po 31 stycznia roku, za który przeprowadzono ostatnią waloryzację roczną, podlegały bowiem dodatkowo również waloryzacjom kwartalnym. Natomiast w przypadku ustalania wysokości emerytury w czerwcu danego roku - kwota składek poddana ostatniej waloryzacji rocznej nie podlegała dodatkowym waloryzacjom kwartalnym, gdyż została już zwaloryzowana rocznie za poprzedni rok od 1 czerwca roku, w którym zgłoszono wniosek o emeryturę. W konsekwencji, przejście na emeryturę w czerwcu mogło być mniej korzystne niż w pozostałych miesiącach drugiego kwartału danego roku.

W opinii Trybunału Konstytucyjnego w obrębie tzw. „emerytów czerwcowych” doszło do nieuzasadnionego „zróżnicowania określonej grupy podmiotów, wobec których zastosowano mechanizm waloryzacji kwartalnej określony w art. 25a ust. 2 pkt 2 w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy nowelizującej z 2021 roku, a której celem była naprawa usterek tego mechanizmu dostrzeżonych w praktyce jego stosowania. Istnienia tych usterek ustawodawca był świadomy przez wiele lat i mimo to wcześniej nie podejmował kroków naprawczych. Można zatem powiedzieć, że sam doprowadził do zwiększenia kosztów podjętego później działania, co starał się zniwelować, przyznając możliwość przeliczenia „emerytury czerwco­wej” w zasadzie dowolnie ograniczonej grupie uprawnionych. Takiego działania ustawodaw­cy nie da się uzasadnić potrzebą ochrony sprawiedliwości społecznej, raczej można je zakwalifikować jako sprzeczne z zasadą lojalności, mającą swoje zakotwiczenie również w art. 2 Konstytucji”. Trybunał Konstytucyjny jednocześnie podkreślił, że przedmiotem oceny nie był mechanizm waloryzacji kwartalnej, ani w kształcie obowiązującym przed wejściem w życie ustawy no­welizującej z 2021 roku, ani po wejściu w życie tejże ustawy. Trybunał badał, czy usta­wodawca, zmieniając ten mechanizm, uczynił to zgodnie ze standardem konstytucyjnym wy­nikającym z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Przeanalizowawszy treść kwestionowanej regulacji, jej otoczenia normatywnego i kontekstu, Trybunał stwierdził, że nie spełnia ona warunków konstytucyjnie dopuszczalnego odstępstwa od zasady równości. Ponadto wskazał, że wydany przezeń wyrok jest tzw. wyrokiem o pomi­nięciu. Wyroki tego rodzaju nie wywierają zaś skutku derogacyjnego i nie prowadzą do zmiany w systemie prawa. Takiej zmiany powinien dokonać ustawodawca.

Na wstępie należało zastanowić się nad obowiązywaniem powyższego rozstrzygnięcia.

Jak była mowa wyżej, omawiane rozstrzygnięcie zostało opublikowane w Dzienniku Ustaw. Problem polega jednak na tym, że także w jego wydaniu brała udział osoba wybrana na miejsce już zajęte w Trybunale Konstytucyjnym. Zapadło ono bowiem w składzie: S. P., J. P., P. P., B. S. oraz W. S.. J. P. został wybrany na miejsce już zajęte w Trybunale Konstytucyjnym.

W świetle zaś wskazanego już wyżej wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu z dnia 7 maja 2021 roku w sprawie (...)spółce z o.o. przeciwko Polsce, (...), Trybunał Konstytucyjny z udziałem osoby wybranej na miejsce już zajęte w Trybunale nie jest sądem ustanowionym zgodnie z ustawą (Polska naruszyła art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka gwarantujący każdemu prawo do sprawiedliwego procesu przed sądem ustanowionym zgodnie z ustawą).

Gdyby jednak uznać, że rozstrzygniecie to obowiązuje, to i tak nie może ono stanowić podstawy do ustalenia wysokości emerytury wnioskodawcy w trybie art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych Wnioskodawca z wnioskiem o emeryturę powszechną, liczoną na podstawie art. 26 tej ustawy, nie wystąpił bowiem w czerwcu, ale w lipcu 2017 roku. Ponadto omawiany wyrok dotyczący tzw. „emerytur czerwcowych” nie daje podstaw do wzruszenia prawomocnych decyzji organu rentowego i ponownego ustalenia wysokości emerytury ubezpieczonych, gdyż nie skutkuje uchyleniem niekonstytucyjnego art. 17 ustawy nowelizującej z 2021 roku, ale jedynie zobowiązuje ustawodawcę do uchwalenia odpowiedniej nowelizacji, usuwającej niekonstytucyjną lukę prawną. Zaznaczyć też należy, że kontrolowany przepis nie utracił mocy obowiązującej ani w części ani w całości. Ustawodawca dotychczas takich przepisów nie wprowadził.

Natomiast inaczej przedstawia się kwestia żądania wnioskodawcy ponownego ustalenia emerytury z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dalej jako ustawa.

Żądanie to znajduje podstawę w art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy. Przepis ten stanowi, że w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.

Przepis powyższy wprowadza instytucję swoistego wznowienia postępowania. Instytucja ta pozwala na ponowne ustalenie wysokości świadczenia z wykorzystaniem przesłanek wymienionych w tym przepisie, które są znacząco mniej rygorystyczne niż określone w Kodeksie postępowania administracyjnego. Judykatura traktuje przepis art. 114 ust. 1 ustawy jako podstawę prawną dla weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto ustalenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień emerytalno-rentowych zainteresowanych (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 249/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 152; z dnia 22 lutego 2010 r., I UK 247/09, z dnia 9 grudnia 2015 r., I UK 533/14 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2011 r., I BU 4/11). Uznaje się, że sprzeczność taka zachodzi zarówno w przypadku decyzji organu rentowego błędnie przyznających świadczenie (potwierdzających prawo do świadczenia), pomimo że prawo do niego nie powstało, jak i w przypadku decyzji błędnie odmawiających realizacji prawa do świadczenia, przysługującego ubezpieczonemu z mocy prawa oraz decyzji nieprawidłowo ustalających wysokość tego świadczenia. Niezgodność ta może powstać także na skutek popełnionych przez organ rentowy uchybień normom prawa materialnego. Eliminacja tych sprzeczności stanowi uzasadnienie dla ponowienia postępowania zakończonego ostateczną decyzją organu rentowego, której rozstrzygnięcie jest niezgodne z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną ubezpieczonego. W ponawianym postępowaniu organ rentowy dąży do ustalenia, czy popełnione uchybienia (przede wszystkim w zakresie prawa materialnego, ale także procesowego) lub przedłożone dowody albo ujawnione fakty mają wpływ na zmianę dokonanych wcześniej ustaleń, od których zależy potwierdzenie uprawnienia ubezpieczonego do określonego świadczenia.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 2013 roku w sprawie III UK 145/12 wyjaśniono znaczenie zawartego w art. 114 ust. 1 ustawy zwrotu „ujawnienie okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji”, stanowiącego przesłankę ponownego ustalenia prawa do świadczenia emerytalnego. Sąd Najwyższy podkreślił, że użyte w art. 114 ustawy słowo „okoliczności” występuje w dwóch znaczeniach: 1) okoliczności faktycznych oraz 2) okoliczności sprawy. Kontekst art. 114 ust. 1 ustawy nie stwarza podstaw do ograniczenia znaczenia występującego w nim zwrotu „okoliczności” wyłącznie do „okoliczności faktycznych”. Dlatego nie można przypisywać pojęciu „okoliczności” wyłącznie wąskiego znaczenia. Dążąc do ustalenia znaczenia zwrotu „okoliczności”, należy uwzględnić szerszy kontekst użycia analizowanego pojęcia w przepisie art. 114 ust. 1 ustawy. Ten kontekst determinowany jest przez wspomnianą wcześniej funkcję art. 114 ustawy o emeryturach i rentach, jaką jest zmiana treści decyzji organu rentowego sprzecznych z ukształtowanymi z mocy prawa uprawnieniami osób ubezpieczonych. Z przedstawionego rozumienia art. 114 ust. 1 ustawy wynika zatem, że sposób pojmowania przesłanek wznowienia postępowania jest szeroki i zasadniczo złagodzony w stosunku do wymogów zawartych w art. 399 k.p.c. i następnych dotyczących wznowienia postępowania cywilnego. Nie ulega jednak wątpliwości, że muszą one mieć wpływy na prawo do świadczenia z ubezpieczenia społecznego lub na jego wysokość.

W przedmiotowej sprawie, zdaniem Sądu Okręgowego, ma zastosowanie przepis art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy. Wysokość emerytury wnioskodawcy ustalona na podstawie art. 26 ustawy została bowiem obliczona nieprawidłowo z zastosowaniem art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jest tak dlatego, że przepis ten nie może mieć zastosowania w stosunku do osób, które wniosek o przyznanie emerytury w obniżonym wieku złożyły do dnia ogłoszenia ustawy z dnia 11 maja 2012 roku o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw tj. do dnia 6 czerwca 2012 roku, albowiem wobec takich osób jest on jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Taką osobą jest wnioskodawca.

Przywołany art. 25 ust. 1b ustawy stanowi, że jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e lub 184, a także art. 88 lub art. 88a ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku - Karta Nauczyciela, podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Przepis ten został wprowadzony do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 grudnia 1998 roku na mocy ustawy zmieniającej z dnia 11 maja 2012 roku, obwiązującej od dnia 1 stycznia 2013 roku. Pierwotne, przejściowe pozostawienie uprawnień do wcześniejszych emerytur dla urodzonych po 1948 roku, które miało na celu łagodzenie skutków reformy systemu emerytalnego, nie łączyło się więc z pomniejszeniem podstawy obliczenia emerytury powszechnej o wypłacone kwoty emerytury przyznanej w obniżonym wieku. Taki ubezpieczony nie musiał liczyć się z pomniejszeniem świadczenia.

W związku z tym, że ustawa z dnia 11 maja 2012 roku nie zawierała przepisów międzyczasowych, przepis art. 25 ust. 1b ustawy, zgodnie z zasadą bezpośredniego stosowania prawa ma zastosowanie do wniosków o ustalenie wysokości emerytury złożonych po jego wejściu w życie, tj. po dniu 1 stycznia 2013 roku. W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego skorzystanie z przywileju przejścia i pobierania tzw. wcześniejszych emerytur uzasadnia i usprawiedliwia pomniejszenie podstawy wymiaru emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego, o której mowa w przepisie art. 24 ust. 1 i następnych ustawy, o sumy poprzednio pobranych wcześniejszych emerytur przy zastosowaniu mechanizmu ustalania wysokości świadczeń emerytalnych w zależności od proporcjonalnego, prognozowanego „średniego trwania życia” osoby uprawnionej, ponieważ osobom uprawnionym do takich samych rodzajowo świadczeń powinna przysługiwać emerytura ustalana według takich samych (równych) zasad obliczania jej wysokości, bez względu na datę złożenia wniosku o emeryturę. Mechanizm ustalania wysokości świadczeń emerytalnych ma bowiem określone uwarunkowania majątkowe, które gwarantują określoną wysokość ustalanych emerytur w prognozowanych długoterminowych okresach ich pobierania przede wszystkim ze względu na zgromadzony kapitał składkowy, który pomniejszają wcześniej wypłacone kwoty pobranych długoterminowych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Taki stan rzeczy usprawiedliwia ustawowe modyfikowanie wysokości emerytur ze względu na wcześniejsze pobranie i spożytkowanie tych samych rodzajowo, choć wcześniejszych świadczeń emerytalnych, które uszczupliły zgromadzony indywidualny kapitał emerytalny oraz Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, z którego emerytury są wypłacane (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2019 r., sygn. akt III UZP 5/19 – OSNP rok 2020, nr 6, poz. 57 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 12 września 2017 r., sygn. akt II UK 381/16 oraz z dnia 20 sierpnia 2020 r., sygn. akt III UK 263/18).

Powyższe nie dotyczy jednak tych ubezpieczonych, którzy korzystając z przejścia na emeryturę w obniżonym wieku emerytalnym nie mieli w dacie podejmowania decyzji – na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego – świadomości co do skutków prawnych, jakie może to wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień emerytalnych, jak również nie mogli spodziewać się, że fakt wypłacania świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej.

Przypomnieć należy, że już w wyroku z dnia 6 marca 2019 roku, Trybunał Konstytucyjny w sprawie sygn. P 20/16 orzekł, że art. 25 ust. 1b w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w (...) roku kobiet, które przed 1 stycznia 2013 roku nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Jakkolwiek powyższy wyrok Trybunału odnosi się wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w (...) roku, to wynikający z tego orzeczenia standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym, co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma zastosowanie także do mężczyzn, którzy nabyli abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero po 2013 roku, a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mogli spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego (zob. wyroki z 6 maja 2021 r., III USKP 52/21 i z 18 stycznia 2022 r., III USKP 98/21, wyrok Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 sierpnia 2024 r., III USKP 113/23, legalis).

W ocenie Sądu, analiza powyższego uregulowania prowadzi do jednoznacznego wniosku, że na skutek jego wprowadzenia w życie, doszło do złamania zasady zau­fania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Ubezpieczeni, którzy zdecydowali się na korzystanie z wcześniejszej emerytury, nie mieli bowiem w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego - świadomości co do skut­ków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu eme­rytury powszechnej. W szczególności nie mogli przewidzieć, że przejście na emeryturę jesz­cze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego będzie wiązało się z pomniejsze­niem podstawy wymiaru emerytury o pobrane świadczenia. Nie spodziewali się, że wypłacanie świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej. Z takimi konsekwencjami mogły się liczyć tylko osoby, które decydowały się na skorzystanie z prawa do wcześniejszej emerytury po ogłoszeniu ustawy nowelizującej. Dopiero od tego momentu ubezpieczeni mogli zapoznać się z nowymi regulacjami i podjąć świadomą decyzję, dysponując wiedzą co do jej ujemnych skutków w sferze wymia­ru przyszłego świadczenia emerytalnego po osiągnięciu przewidzianego w ustawie wieku.

Uwzględniając przedstawioną argumentację, także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 maja 2021 roku w sprawie III USKP 52/21 stwierdził, że w stosunku do mężczyzn urodzonych w latach 1949-1953, którzy spełnili warunki przejścia na emeryturę nauczycielską bez względu na wiek w ciągu dziesięciu lat od dnia 1 stycznia 1999 roku na podstawie art. 88 ust. 2a ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku - Karta Nauczyciela, potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytur w wieku obniżonym wypłaconych po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym (art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej). Uzasadniając swoje stanowisko Sąd Najwyższy podkreślił, że jakkolwiek wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 roku, P 20/16, odnosi się wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w (...) roku, to wynikający z tego orzeczenia standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma zastosowanie także do mężczyzny, który - jak podkreślił Sąd Najwyższy - nabył abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w marcu 2017 roku, a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego.

Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że art. 25 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed dniem 6 czerwca 2012 roku jest nie­zgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Taką osoba jest wnioskodawca.

Podkreślić przy tym należy, że w przedmiotowym wypadku mamy dodatkowo do czynienia z przypadkiem tzw. „wtórnej niekonstytucyjności”, która ma miejsce, gdy po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niezgodność normy prawnej z Konstytucją, następuje zmiana normatywna stanu prawnego, który jest także niekonstytucyjny. Taka sytuacja wystąpiła po wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny wyroku o sygn. P 20/16. Wykonując bowiem wyrok, ustawodawca doprowadził do zróżnicowania sytuacji prawnej osób uprawnionych i wyróżnienia osób urodzonych w (...) roku na tle pozostałych, którzy także skorzystali z prawa do wcześniejszej emerytury, a następnie zostali zaskoczeni nieko­rzystną dla nich zmianą przepisów.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu może stanowić, w ocenie Sądu Okręgowego, podstawę do przeliczenia wysokości emerytury na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej. Przepis art.114 ustawy o emeryturach i rentach traktuje się bowiem jako podstawę prawną dla weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto ustalenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień emerytalno-rentowych zainteresowanych (tak uzasadnienie wyroku Sadu Najwyższego z dnia 17 sierpnia 2016 r., I UK 333/15, podobnie wyroki Sądu Najwyższego; z dnia 22 lutego 2010 r., I UK 247/09, z 9 grudnia 2015 r., I UK 533/14 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 20 września 2011 r., I BU 4/11, wyrok z dnia 29 listopada 2016 r., II UK 416/15, legalis). W ten sposób prawodawca umożliwia eliminację sprzeczności z prawem decyzji organu rentowego poza trybem odwołania od decyzji do sądu ubezpieczeń społecznych.

Odnosząc się do przesłanek ponownego ustalenia prawa do świadczeń na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy uznać należy, że niewątpliwie stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu jest okolicznością nową w rozumieniu powyższej regulacji (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 29 października 2020 r., sygn. III UZP 4/20). Pojęcie „okoliczności” z tego przepisu, jak była już mowa, ma bowiem szeroki zakres znaczeniowy, obejmujący ogół wymagań formalnych i materialnoprawnych związanych z ustalaniem decyzją rentową prawa do świadczeń emerytalno-rentowych. Rozwijając powyższe rozumienie pojęcia „okoliczności”, w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2016 roku, III UZP 4/16 (OSNP 2017 nr 12, poz. 167) przyjęto, że okolicznością uzasadniającą wszczęcie postępowania w sprawie ponownego ustalenia prawa do świadczenia na podstawie art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej nie jest samo wydanie orzeczenia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, lecz stwierdzone w tym orzeczeniu naruszenie zasady proporcjonalności przy ingerencji w prawo własności ubezpieczonego. Z kolei w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2019 roku, I UK 420/17 (OSNP 2019 nr 12, poz. 145) przyjęto, że nową – w rozumieniu istotnym dla stosowania art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej - okolicznością istniejącą przed wydaniem decyzji, która uzasadnia rozpoznanie wniosku o ponowne ustalenia prawa do świadczenia, o którym negatywnie rozstrzygnięto we wcześniejszej decyzji lub wyroku sądowym, jest wskazanie innej, niż uwzględniona uprzednio podstawy prawnej tego świadczenia.

Podkreślić należy, że Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, jej przepisy stosuje się bezpośrednio. Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Oznacza to, że istnieje możliwość samodzielnego dokonania przez sąd oceny zgodności przepisów ustawowych z Konstytucją na użytek rozpoznawanej sprawy (tak wyrok Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2016 roku, III KRS 45/12). Obowiązkiem sądów jest wymierzanie sprawiedliwości (art. 10 ust. 2 i art. 175 ust. 1 Konstytucji). Sędzia nie może stosować ustaw bez uwzględnienia kontekstu konstytucyjnego. W konsekwencji, w jednostkowej sprawie, sąd może odmówić stosowania przepisu ustawy lub rozporządzenia, jeżeli stwierdzi jego sprzeczność z prawem hierarchicznie wyższym. Nie narusza to przy tym kompetencji Trybunału Konstytucyjnego, który ma inny przedmiot orzekania (art. 188 Konstytucji) - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2012 roku, III PK 87/11 LEX nr 1619703. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego (wydane w prawidłowym składzie) wywołuje ten skutek, że zakwestionowane przepisy tracą moc z chwilą wskazaną przez Trybunał, podczas gdy stwierdzenie takiej niezgodności przez sąd jest podstawą do odmowy zastosowania zakwestionowanego przepisu w toku rozpoznawania określonej sprawy, pomimo, że formalnie przepis ten pozostaje w systemie prawnym. Trzeba także podkreślić, że sądy powszechne rozpoznając indywidualną sprawę, podlegają tylko Konstytucji i ustawom, co wynika z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP. To także przemawia za możliwością odmowy zastosowania ustawy sprzecznej z Konstytucją w konkretnej sprawie. Jeśli bowiem sędzia podlega zarówno Konstytucji, jak i ustawom, to w razie sprzeczności między przepisami tych aktów prawnych powinien on stosować Konstytucję. Art. 8 ust. 1 Konstytucji stanowi bowiem, że to Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej.

Reasumując, przedmiotem orzekania Sądu Okręgowego jest indywidualny stosunek poddany osądowi. I przy tym orzekaniu, Sąd Okręgowy ma prawo odmówić zastosowania przepisów, które są niezgodne z przepisami Konstytucji RP, w szczególności jeśli uzna, że niezgodność ta jest oczywista.

Z tych względów Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 i 2 k.p.c. orzekł, jak w punkcie 2 wyroku.

Ponadto Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 ^{( 10)} § 2 k.p.c. przekazał do rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wT.wniosek wnioskodawcy o wyrównanie emerytury wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.