Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lipca 2025 r.

Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, Wydział I Cywilny w składzie następującym:

Przewodniczący	Sędzia Adam Bojko
Protokolant	sekr. sąd. Angelika Szeszko

po rozpoznaniu w dniu 24 czerwca 2025 r. w Piotrkowie Trybunalskim
na rozprawie

sprawy z powództwa K. K. (1)

przeciwko S. S. (1)

o ustalenie nieważności umowy

1.  ustala, że umowa o dożywocie zawarta w dniu 11 czerwca 2022 roku pomiędzy K. K. (2), a S. S. (1) przed notariuszem A. G., repertorium A Nr (...) jest nieważna;

2.  zasądza od pozwanego S. S. (1) na rzecz powódki K. K. (1) kwotę 5 400 zł (pięć tysięcy czterysta złotych) tytułem zwrotu kosztów wynagrodzenia radcy prawnego ustanowionego z urzędu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

3.  nakazuje pobrać od pozwanego S. S. (1) na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim kwotę 10 000 zł (dziesięć tysięcy złotych) tytułem należnej opłaty sądowej od pozwu, od której powódka została zwolniona.

Sygn. akt I C 1072/23

UZASADNIENIE

Powódka K. K. (1) w pozwie z dnia 10 czerwca 2023 r. (data nadania) wniesionym przeciwko S. S. (1), zażądała stwierdzenia, iż umowa dożywocia zawarta w dniu 11 czerwca 2022 r. przed Notariuszem w T. A. G. pomiędzy K. K. (2) a S. S. (1) jest nieważna z uwagi na jej sprzeczność z zasadami współżycia społecznego.

W uzasadnieniu pozwu powódka wskazała, że w dniu 11 czerwca 2022 r. jej ojciec K. K. (2) zawarł z pozwanym S. S. (1) umowę o dożywocie, na mocy której przeniósł na pozwanego własność działki gruntu o nr (...)o pow. 0,23 ha położonej w miejscowości K., obrębie (...) K., w jednostce ewidencyjnej 10-1 101, 605-2 I., gminie I., w powicie (...), województwie (...), dla której ówcześnie nie była prowadza księga wieczysta ani zbiór dokumentów, a S. S. (1) na przeniesienie własności wyraził zgodę w zamian zobowiązując się do zapewnienia K. K. (2) dożywotniego utrzymania, a w szczególności przyjęcia go jako domownika, zapewnienia bieżącej pomocy, opieki w chorobie, dokończenia trwających prac remontowych budynku mieszkalnego z materiału powierzonego przez dożywotnika dokonywania remontowych prac tego budynku oraz sprawienia własnym kosztem pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom. Rynkową wartość nieruchomości oszacowano na 200 000 zł. Powódka wskazała, że K. K. (2) przedmiotową nieruchomość nabył do swojego majątku osobistego jako spadek po ojcu J. K., który zmarł w dniu 25 grudnia 2001 roku i matce D. K. zmarłej w dniu 16 grudnia 2017 roku. W dniu sporządzenia umowy pozostawał w związku małżeńskim, ustroju wspólności ustawowej, umów majątkowych małżeńskich rozszerzających wspólność ustawową nie zawierał. Do 2005 roku K. K. (2) z żoną zamieszkiwali wspólnie w miejscowości R., jednak zaczął nadużywać alkoholu i pod jego wpływem stawał się agresywny, znieważał żonę i pozostałych domowników, dopuszczał się przemocy fizycznej. Sytuacje w domu stawały się coraz bardziej niebezpieczne: K. K. (2) chwytał za siekierę, groził powódce i jej matce, w konsekwencji żyły w ciągłym napięciu, wielokrotnie nocowały u najbliższych sąsiadów. Interwencje policji skutkowały na bardzo krótki czas, a ostatecznie został skazany za znęcanie nad rodziną i opuścił miejsce wspólnego zamieszkania i zamieszkał ze swoją matką. K. K. (2) nie przyczyniał się też do ponoszenia kosztów utrzymania powódki. W dniu 24 czerwca 2022 roku w miejscu zamieszkania ujawniono ciało K. K. (2). Przyczyny zgonu nie ustalono, najprawdopodobniej doszło do zatrzymania krążenia w wyniku zatrucia alkoholem. Powódka podniosła, że jej ojciec przekazał nieruchomość osobie obcej z którą nie utrzymywał bliższych kontaktów, a do dnia śmierci był człowiekiem całkowicie samodzielnym i samodzielnie się utrzymywał. S. S. (1) jest w podeszłym wieku i to on potrzebuje pomocy osób trzecich w załatwianiu bieżących spraw. Ponadto K. K. (2) zawierając umowę dożywocia rozporządził majątkiem, do którego powstania nie przyczynił się w najmniejszym stopniu, a ponadto istnieje rażąca dysproporcja między przekazanym majątkiem, a zakresem obowiązków których miał się podjąć S. S. (1). Takie działanie, w ocenie powódki, godzi w interes rodziny i nie może być akceptowane w państwie prawa.

W odpowiedzi na pozew pozwany S. S. (1) wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powódki na jego rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pozwany wskazał, że niezwłocznie po zawarciu umowy dożywocia przystąpił do wykonywania swojego zobowiązania określonego w umowie. Przyjął K. K. (2) jak domownika, zawoził go na konieczne zakupy, niezwłocznie sprowadził ekipy remontowe i wykonał generalny remont budynku mieszkalnego. Natomiast gdy K. K. (2) zmarł wyprawił mu pogrzeb zgodny ze zwyczajami miejscowymi. Pozwany podniósł, że z treści art. 908 § 1 k.c. wynika, że strony mogą ukształtować umowę o dożywocie w zasadzie w sposób dowolny, bowiem ma ona charakter konsensualny. W żadnym przepisie prawa nie jest bowiem przewidziane, że musi mieć ona w pełni ekwiwalentny charakter. Ponadto wskazał, że z punktu widzenia art. 58 § 2 k.c. o ważności umowy rozstrzyga jej treść, natomiast w umowie zawartej między pozwanym a K. K. (2) nie ma żadnych postanowień, które pozwoliłyby na jej dyskwalifikację z powołaniem się na zasady współżycia społecznego.

W piśmie przygotowawczym z dnia 22 lutego 2024 r. powódka wskazała, że umowa dożywocia została zawarta na kilka dni przed śmiercią jej ojca. W protokole sekcji zwłok ujawniono, iż zmarły był pod wpływem alkoholu, a zmarł w skutek zatrucia alkoholem, jednocześnie K. K. (2) przez kilkanaście lat nadużywał alkoholu, wielokrotnie był w stanie uniemożliwiającym poruszanie się, a tym bardziej podejmowanie decyzji. Powódka jednocześnie podniosła, że dzień zawarcia umowy przypadał w sobotę, kiedy nie pracuje personel administracyjny kancelarii notarialnej, zatem w jej ocenie powstaje duża wątpliwość w zakresie czynności, przy której nie była obecna żadna osoba postronna czy inni petenci. Zdaniem powódki, nie sposób uznać, aby stan zdrowia K. K. (2) w przeciągu tak którego czasu się polepszył się na tyle, że kilka dni przed śmiercią zmarły posiadał świadomość w zakresie czynności, jakie podejmuje. W ocenie powódki, trudno zatem uznać, że była to osoba obeznana w prawie, umiejąca się w nim poruszać, załatwić sprawy urzędowe, umówić akt notarialny i mieć świadomość zawarcia umowy o tak szczególnej treści. Powódka wskazała, że pozwany zachował się w sposób naruszający wszelkie możliwe zasady współżycia społecznego, jak uczciwości, moralności, przyzwoitości, wykorzystał sytuację, celem wzbogacenia się, kosztem rodziny uprawnionych.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 11 czerwca 2022 r. przed A. G., notariuszem w T., K. K. (2) oraz S. S. (1), zawarli umowę o dożywocie, na podstawie której K. K. (2) przeniósł własność działki gruntu o numerze (...) o powierzchni 0,23 ha, położonej w miejscowości K., obrębie (...) K., w jednostce ewidencyjnej (...)_2 I., gminie I., powiecie (...), województwie (...), dla której nie jest prowadzona księga wieczysta, ani zbiór dokumentów na S. S. (1), który na to przeniesienie wyraził zgodę i w zamian za to zobowiązał się do zapewnienia K. K. (2) dożywotniego utrzymania, a w szczególności przyjęcia go jako domownika, zapewnienia mu bieżącej pomocy, opieki w chorobie, dokończenia trwających prac remontowych budynku mieszkalnego z materiału powierzonego przez dożywotnika, dokonywania niezbędnych prac remontowych tego budynku oraz sprawienia mu własnym kosztem pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym.

S. S. (1) oświadczył, że w ramach prawa dożywocia ustanawia na rzecz K. K. (2) dożywotnią i nieodpłatną służebność osobistą, polegającą na prawie zamieszkiwania w budynku mieszkalnym znajdującym się na działce gruntu numer (...) o powierzchni 0,23 ha, położonej w miejscowości K., obrębie (...) K., w jednostce ewidencyjnej (...)_2 I., gminie I., powiecie (...), województwie (...), dla której nie jest prowadzona księga wieczysta ani zbiór dokumentów oraz prawie korzystania z podwórza i budynków gospodarczych, a K. K. (2) oświadcza, że na powyższe wyraża zgodę.

Strony określiły wartość nieruchomości na kwotę 200.000,00 złotych i oświadczyły, że jest to wartość rynkowa.

/dowód: wypis aktu notarialnego Rep. A nr (...) k. 6-8 odwrót/

K. K. (2) był ojcem powódki. W okresie zamieszkiwania z żoną i powódką nadużywał alkoholu i wszczynał awantury. K. K. (1) uciekała z domu, często wspólnie z matką nocowały u H. Z.. Powódka bała się ojca, dlatego nie utrzymywała z nim kontaktów, gdy wyprowadził się ze wspólnego miejsca zamieszkania i zamieszkał ze swoją matką w K..

/dowód: zeznania świadka H. Z. – protokół k. 121-121 odwrót/

K. K. (2) nie płacił alimentów na rzecz K. K. (1), nigdy się nią nie interesował.

/dowód: zeznania świadka M. K. – protokół k. 121 odwrót -122, zeznania powódki – protokół k. 89-89 odwrót oraz k. 188 odwrót -189/

Powódka często zabierała babcię do siebie, bo nie chciała się widzieć z ojcem.

/dowód: zeznania świadka H. Z. – protokół k. 121-121 odwrót, zeznania świadka G. G. – protokół k. 117 odwrót -118 odwrót, zeznania świadka M. K. – protokół k. 121 odwrót -122/

K. K. (2) zamieszkał ze swoją matką, gdy powódka była jeszcze dzieckiem i również nie utrzymywał relacji z powódką. K. K. (1) odwiedzała babcię, lecz nie miała wówczas kontaktu z ojcem. Po śmieci babci nie jeździła do K.. Powódka organizowała pogrzeb swojej babci, ponieważ jej ojciec był wówczas pod wpływem alkoholu. K. K. (2) odziedziczył zabudowaną nieruchomość położoną w K. po swoich rodzicach. Nabył także w spadku po rodzicach dwie działki rolne, które sprzedał S. S. (1) oraz działkę z lasem, który jest wykarczowany, a pole jest dzierżawione, ponadto nieruchomość ta jest obciążona w związku z należnościami zmarłego względem ZUS w wysokości około 5 000,00 – 6 000,00 zł. Około 3 miesiące przed śmiercią K. K. (2) niewiele wychodził z domu.

/dowód: zeznania powódki – protokół k. 89-89 odwrót oraz k. 188 odwrót -189/

K. K. (2) sprzedał S. S. (1) pierwszą działkę rolną w dniu 7 grudnia 2021 r. za kwotę 40 000,00 zł, a drugą działkę rolną w dniu 19 marca 2022 roku również za kwotę 40 000,00 zł.

/dowód: zeznania pozwanego – protokół k. 89 odwrót -90, k.189 odwrót -190 odwrót/

K. K. (2) chciał również przenieść na inną osobę własność nieruchomości zabudowanej domem. Skarżył się na córkę twierdząc, że się nim nie interesuje, nie zaprosiła go na swój ślub, ani też na chrzest swojej córki. Zaproponował K. G. (1), że przeniesie na niego własność nieruchomości, ale K. G. (1) odmówił i poradził mu, aby udał się w tej sprawie do pozwanego. Pozwany zgodził się na przeniesienie na niego własności nieruchomości. W zamian pomagał mu w załatwianiu spraw wymagających podróżowania samochodem, którego K. K. (2) nie posiadał. Pomógł mu w zakupie nowej pralki i lodówki, zawoził go na większe zakupy bądź przywoził mu zakupy do domu. Pomógł mu również w zorganizowaniu remontu domu, który polegał na remoncie konstrukcji dachu, wymianie poszycia dachu, wymianie okien i oszalowaniu budynku deskami. Deski na oszalowanie były malowane w zakładzie pozwanego przez jego syna i K. K. (2).

/dowód: zeznania świadków D. S. – protokół k. 120-120 odwrót, K. G. (1) – protokół k. 117-117 odwrót/

K. K. (2) mówił, że nie pozwoli, aby dla córki i żony został jakiś majątek po nim, bo się nim nie interesują.

/dowód: zeznania świadka A. P. – protokół k. 119-119 odwrót/

Podczas czynności notarialnej w dniu 19 marca 2022 roku K. K. (2) powiedział notariuszowi A. G., że chciałby przenieść na pozwanego własność zabudowanej nieruchomości i zapytał notariusza czy jego rodzina, będzie miała wówczas jakieś roszczenia, stwierdzając, że jest to rodzina tylko „na papierze”. Notariusz zaproponował zawarcie umowy dożywocia, informując, że wówczas nie przysługuje roszczenie o zachowek. Nie proponował natomiast zawarcia umowy darowizny, albowiem wówczas przysługiwałoby roszczenie o zachowek. Wskazał też, jakie dokumenty trzeba przygotować.

/dowód: zeznania świadka A. G. – protokół k. 90 odwrót -91/

Dokument niezbędny do zawarcia umowy w formie aktu notarialnego tj. wypis z rejestru gruntów o numerze kancelaryjnym (...).(...)został wydany na wniosek K. K. (2), dokument obliczenia opłaty za wydanie wypisu z rejestru gruntów nr (...) został wystawiony na nazwisko K. K. (2) i opłacony gotówką w kasie Starostwa Powiatowego w T..

/dowód: pismo Starosty (...) z dnia 12 marca 2024 r. k. 80/

Opinia urbanistyczna dla działki oznaczonej numerem ewidencyjnym (...) w obrębie (...) K. jednostka ewidencyjna I., zawierająca informację o braku miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego oraz ostatecznej decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu a także położeniu działki poza specjalną strefą ekonomiczną i strefą nadgraniczną oraz nie objęciu nieruchomości uchwałą w sprawie przyjęcia programu rewitalizacji zostało wydane na żądanie osoby ubiegającej się o zaświadczenie – z wnioskiem o wydanie zaświadczenia do celów przedłożenia w kancelarii notarialnej, wystąpił w dniu 4 kwietnia 2022 r. nabywca nieruchomości S. S. (1). O wydanie zaświadczenia z zakresu planowania i zagospodarowania przestrzennego nie wnioskował K. K. (2).

/dowód: pismo Burmistrza I. z dnia 29 maja 2024 r. k. 112/

K. K. (2) był sprawny i samodzielny. Nie miał problemów zdrowotnych i nie leczył się. Utrzymywał się z prac dorywczych. Jak mu brakowało pieniędzy sprzedawał drzewo z lasu.

/dowód: zeznania powódki – protokół k. 89- 89 odwrót oraz k. 188 odwrót -189, zeznania pozwanego – protokół k. 89 odwrót -90, k.189 odwrót -190 odwrót/

Od stycznia 2022 r. K. K. (2) nie pracował dorywczo, bo miał środki ze sprzedaży ziemi rolnej pozwanemu.

/dowód: zeznania powódki – protokół k. 188 odwrót -189/

K. K. (2) sam załatwiał czynności urzędowe. Trzeba było go tylko podwieźć samochodem.

/dowód: zeznania pozwanego – protokół k. 89 odwrót -90, k.189 odwrót -190 odwrót/

K. K. (2) korzystał ze świadczeń zdrowotnych w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia:

- w dniu 4 września 2020 r. w (...) Centrum (...) ze świadczeń w zakresie okulistyki,

- w dniu 6 października 2020 r. w (...) Centrum (...) ze świadczeń pierwszorazowych w zakresie ortopedii i traumatologii narządu ruchu,

- w dniach 21 października 2020 r., 1 lipca 2021 r., 6 lipca 2021 r., 2 listopada 2021 r. w Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej (...) w I. z świadczeń lekarza podstawowej opieki zdrowotnej.

/dowód: informacja medyczna osobista k. 110, historia wizyt (...) k. 131-135/

K. K. (2) nadużywał alkoholu, ale był samodzielny, sam robił sobie zakupy, jeździł do sklepu rowerem. Nie skarżył się na swój stan zdrowia. S. S. (1) odwiedzał K. K. (2), zawoził go swoim samochodem, gdy miał on coś do załatwienia. Wspólnie wybierali szalówkę na remont domu.

/dowód: zeznania świadka A. P. – protokół k. 119-119 odwrót/

K. K. (2) sam robił zakupy w sklepie oddalonym około 1 km od jego miejsca zamieszkania. Potrafił gotować. K. K. (2) po sprzedaży działki rolnej pozwanemu, mówił, że za pieniądze uzyskane ze sprzedaży ziemi chce zrobić remont dachu na budynku mieszkalnym z pomocą S. S. (1). S. S. (1) zaglądał do K. K. (2), woził go, przywoził mu torby z zakupami.

/dowód: zeznania świadka A. S. – protokół k. 120 odwrót -121/

Pozwany S. S. (1) chciał kupić ziemię rolną również od G. G.. Powiedział jej wówczas, że K. K. (2) sprzedał mu swoją nieruchomość, jednak nie da pieniędzy K. K. (2), bo będzie remontował jego dom.

/dowód: zeznania świadka G. G. – protokół k. 117 odwrót -118 odwrót/

W dniu 6 kwietnia 2022 r. K. K. (2) zawarł z R. G. umowę wymiany okien z własnego materiału z montażem za cenę 6 500,00 zł. W umowie wskazano, że zlecający K. K. (2) zapłacił R. G. całą cenę, a R. G. pokwitował jej otrzymanie. Umowa została sporządzona przez pozwanego.

/dowód: umowa k. 173/

W dniu 13 kwietnia 2022 r. K. K. (2) zakupił materiały na remont dachu za kwotę 14.436,22 zł.

/dowód: faktura VAT k. 186, zeznania pozwanego – protokół k. 89 odwrót -90, k.189 odwrót -190 odwrót/

Remont dachu na domu K. K. (2) trwał około tygodnia i został wykonany na początku maja 2022 r. Za usługę płacił pozwany S. S. (1). K. K. (2) był zaangażowany w prace remontowe. Pomagał też przy niektórych lżejszych pracach np. podawaniu łat. Zakupy spożywcze robił sobie sam.

/dowód: zeznania świadka Z. B. – protokół k. 116 odwrót – 117/

Montaż nowych był zaplanowany na 25 czerwca 2022 r. Po ich montażu miały być wykonane dalsze prace remontowe polegające na ociepleniu i oszalowaniu ścian zewnętrznych budynku. Okna i styropian do ocieplenia były przechowywane w stodole na nieruchomości K. K. (2).

/dowód: zeznania pozwanego – protokół k. 89 odwrót -90, k.189 odwrót -190 odwrót/

W okresie poprzedzającym zawarcie umowy dożywocia z dnia 11 czerwca 2022 r. pracownik kancelarii notarialnej poinformował notariusza A. G., że jest prośba o dokonanie czynności z udziałem K. K. (2) i pozwanego w sobotę rano, na co A. G. wyraził zgodę. W soboty kancelaria jest nieczynna. Projekt umowy o dożywocie został przygotowany dzień wcześniej osobiście przez A. G.. Podczas czynności notarialnej K. K. (2) prosił aby doprecyzować, że remont domu zostanie wykonany z materiału powierzonego przed dożywotnika. Stan fizyczny K. K. (2) podczas zawierania umowy dożywocia był podobny do tego w marcu 2022 r. tzn. był on wychudzony i zaniedbany.

/dowód: zeznania świadka A. G. – protokół k. 90 odwrót -91/

W dniu 11 czerwca 2022 r. w sobotę, nie było innych czynności notarialnych w kancelarii notarialnej A. G., a umowę o dożywocie z dnia 11 czerwca 2022 r. notariusz A. G. sporządził osobiście.

/dowód: pismo notariusza A. G. z dnia 18 marca 2024 r. k. 75/

W okresie od 1 grudnia 2018 r. do dnia 18 marca 2024 r. pozwany S. S. (1) w Kancelarii Notarialnej (...) Spółka Partnerska był stroną: umów sprzedaży w ilości pięciu sztuk, umów sprzedaży warunkowych w ilości dwudziestu trzech sztuk, umów przeniesienia własności po umowach sprzedaży warunkowych w ilości dwudziestu dziewięciu sztuk, umów o dożywocie w ilości jednej sztuki.

/dowód: pismo notariusza A. G. z dnia 18 marca 2024 r. k. 75/

W dniu 21 czerwca 2022 r. S. S. (1) rozmawiał z K. K. (2) telefonicznie. Potem nie mieli ze sobą kontaktu. W dniu 24 czerwca 2022 r. koledzy K. K. (2) zasugerowali pozwanemu, aby się nim zainteresował, bo K. K. (2) od kilku dni się nie pokazuje. Pozwany wspólnie z K. G. (2) udali się do domu K. K. (2). Drzwi były zamknięte, więc weszli do środka przez okno. K. K. (2) leżał martwy w sypialni przy łóżku.

/dowód: zeznania świadka K. G. (1) – protokół k. 117-117 odwrót, zeznania pozwanego – protokół k. 89 odwrót -90, k.189 odwrót -190 odwrót/

W dniu 24 czerwca 2022 r. w (...) Centrum (...) zgłoszono zgon K. K. (2). Właściciel posesji S. S. (1) wezwał także policję, która około godziny 21:20 udała się na miejsce. Lekarz stwierdził zgon K. K. (2) i odnotował, że od 3 dni K. K. (2) nie był widziany przez sąsiadów, był uzależniony od alkoholu, od wielu lat przewlekle pijący duże ilości alkoholu. S. S. (1) powiedział funkcjonariuszom policji, że K. K. (2) nadużywał alkoholu, był w ciągu alkoholowym od stycznia 2022 r., a ostatni raz rozmawiał z nim przez telefon we wtorek 21 czerwca 2022 r. Pomieszczenia w domu były zaniedbane, brudne, leżały tam liczne niedopałki papierosów, butelki i puszki po alkoholu. Panował nieporządek, były worki ze śmieciami, na stole były artykuły spożywcze – chleb krojony i zupa. Ciało K. K. (2) znajdowało się w sypialni. Na stole leżało około 4 200,00 zł. Pieniądze zostały przekazane przez funkcjonariuszy policji S. S. (1), który oświadczył, że pieniądze nalezą do niego i zostały przekazane K. K. (2) celem wykonania niezbędnych prac remontowych w domu. Pozwany okazał funkcjonariuszom policji akt notarialny przekazania mu własności nieruchomości w zamian za dożywotnią opiekę.

/dowód: wydruk historii choroby Poradni Nocnej Pomocy Lekarskiej (...) Centrum (...) z dnia 24 czerwca 2022 r. k. 139, ponadto w aktach sprawy sygn. 4211-D.0.Ds.870/2022 Prokuratury Rejonowej w Opocznie: notatka urzędowa z dnia 24 czerwca 2022 r. k. 5, notatka urzędowa z dnia 27 czerwca 2022 r. k. 7, zaświadczenie lekarskie z dnia 24 czerwca 2022 r. k. 8, zeznania świadka T. J.- protokół k. 119 odwrót, zeznania świadka Ł. W. – protokół k. 119 odwrót -120/

K. K. (2) trzy miesiące przed śmiercią pił alkohol, rzadko wychodził z domu, a przez ostatni tydzień nikomu nie otwierał, tylko pokazywał się w oknie, aby mu podać papierosa.

/dowód: zeznania powódki – protokół k. 188 odwrót -189/

K. K. (2) od lutego – marca 2022 r. był sporadycznie widywany poza domem. Czasami jechał rowerem, ale rzadko. Raz wychodził z podwórka pozwanego będąc pod wpływem alkoholu. W dniu stwierdzenia jego zgonu, w jego domu był duży bałagan, było tam dużo butelek i puszek po alkoholu oraz niedopałków papierosów.

/dowód: zeznania świadka G. G. – protokół k. 117 odwrót -118 odwrót/

K. K. (2) w ostatnim okresie życia nie pojawiał się w sklepie, nie był też widywany poza domem.

/dowód: zeznania świadka A. S. – protokół k. 120 odwrót -121, zeznania świadka A. P. – protokół k. 119-119 odwrót/

Po śmierci K. K. (2) powódka spotkała się z pozwanym w domu, w którym mieszkał jej ojciec. Pozwany powiedział jej, że K. K. (2) wykonał remont dachu i kupił okna za środki uzyskane ze sprzedaży ziemi rolnej, a on wykonał ze swoich środków elewację oraz nowy płot. Pozwany początkowo pytał powódkę ile chce pieniędzy. Powiedział, że zapyta adwokata ile jej się należy i na pewno osiągną porozumienie. Potem jednak zadzwonił do niej i poinformował, że nic jej się nie należy.

/dowód: zeznania powódki - protokół k. 188 odwrót -189 odwrót/

Po śmierci K. K. (2) pozwany kontynuował prace remontowe na nieruchomości. W budynku mieszkalnym zostały wymienione okna, a jego ściany zostały obite szalówką. Zostało wykonane także nowe ogrodzenie wraz z bramą oraz zrealizowane prace remontowe wewnątrz budynku.

/dowód: zeznania świadka D. S. – protokół k. 120-120 odwrót, faktury VAT k. 175 -185, zeznania świadka G. G. – protokół k. 117 odwrót -118 odwrót, zeznania pozwanego – protokół k. 89 odwrót -90, k.189 odwrót -190 odwrót/

W dniu 27 czerwca 2022 r. K. K. (1) złożyła do Prokuratury Rejonowej w Tomaszowie Mazowieckim zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa, wskazując że zachodzą istotne wątpliwości związane ze śmiercią K. K. (2), jej przyczyna jest nieznana, a zmarły nie ujawniał wcześniej dolegliwości zdrowotnych, mimo nadużywania alkoholu.

W toku śledztwa poddano analizie toksykologicznej materiał biologiczny pobrany z ciała zmarłego K. K. (2) w dniu 29 czerwca 2022 r. na zwartość etanolu, w wyniku którego ustalono, że K. K. (2) we krwi miał 2,16 promila etanolu, natomiast w moczy 2,28 promila etanolu.

Oględziny sądowo – lekarskie i sekcja zwłok K. K. (2) liczącego 56 lat wykazały obrzęk płuc, miażdżycę aorty i tętnic wieńcowych, masywne stłuszczenie wątroby, zmiany pośmiertne powłok i narządów wewnętrznych, ocieklinę w jamach opłucnowych, drobne otarcia naskórka kończyn dolnych. Ustalono ponadto, że K. K. (2) zmarł na skutek ostrej niewydolności krążenia, być może na tle zatrucia alkoholem, bez podejrzeń by do zgonu pokrzywdzonego przyczyniły się inne osoby.

/dowód: dokumenty zgromadzone w aktach sprawy sygn. 4211-D.0.Ds.870/2022 Prokuratury Rejonowej w Opocznie, w szczególności: zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa k. 1-1 odwrót, postanowienie o wszczęciu śledztwa k. 2-2 odwrót, sprawozdanie z badania materiału biologicznego k. 21, protokół sekcji zwłok nr 198/22 k. 24-25 odwrót/

W dniu 8 września 2022 r. dokonano rozpytania sąsiadów zmarłego K. K. (2) tj. S. K., A. S. oraz J. B..

S. K. oświadczył, że znał osobiście K. K. (2) jak również byli spokrewnieni oraz zamieszkiwali w bezpośrednim sąsiedztwie. Podał, że jego sąsiad notorycznie nadużywał alkoholu, po którym stawał się kłótliwy w związku z czym nie mieli oni dobrych stosunków sąsiedzkich. Jak oświadczył S. S. (1) nie zamieszkiwał nigdy wspólnie z K. K. (2), a kontakty utrzymywali od czasu sprzedaży mu ziemi przez K. K. (2) na początku 2022 roku. Od tego czasu S. S. (1) nieregularnie odwiedzał K. , on sam osobiście lub poprzez pracownika przynosił mu zakupy i dawał je w/w lub też zostawiał zakupy w wiadrze przy wejściu do domu K.. K. K. (2) nie często wychodził i był odwiedzany przez inne osoby, a najczęściej odwiedzającą go osobą, z którą miał najlepszy kontakt był J. B.. S. K. oświadczył również, że K. K. (2) nigdy nie żalił się na swój stan zdrowia, nie wymagał on stałej opieki.

W rozmowie z A. S., zamieszkałym naprzeciwko zmarłego, ustalono że byli z K. K. (2) dobrymi znajomymi, którzy wzajemnie się odwiedzali i spotykali. A. S. wskazał, że S. S. (1) odwiedzał i pomagał K. K. (2) od około pół roku, czasami wchodził do środka lecz zwykle spotykali się przed posesją K. K. (2) i tam rozmawiali. Pomoc S. S. (1) miała polegać głównie na przywożeniu jedzenia K. K. (2), jak też czasami pomocy w transporcie K. K. (2) gdyż ten nie był zmotoryzowany. A. S. oświadczył również, że S. S. (1) pomagał K. K. (2) w remoncie to jest wymianie dachu oraz zaplanowanej wymianie okien i elewacji w ten sposób, że ustalał ceny, szukał wykonawców i materiałów jednak sam remont wykonywany był za pieniądze K. K. (2). A. S. oświadczył również, że K. K. (2) nie odwiedzała żona z córką od śmierci matki K. K. (2), a najlepszy kontakt utrzymywał on z J. B., który był kiedyś jego sąsiadem. A. S. oświadczył także, iż z K. K. (2) widział się i rozmawiał dwa tygodnie przed jego śmiercią, nie skarżył się on wówczas na swój stan zdrowia. Oświadczył również, że K. K. (2) nigdy się nie skarżył na stan zdrowia, nie leczył się, nie wymagał nigdy opieki i od dawna nadużywał alkoholu.

W rozmowie z J. B. ustalono, że był bliskim znajomym K. K. (2), często sobie wzajemnie pomagali np. w szykowaniu drewna na zimę itp. Według J. B., K. K. (2) nie wymagał nigdy opieki i nie skarżył się na stan zdrowia, nadużywał alkoholu. Od około 3 miesięcy przed śmiercią K. K. (2) rzadko wychodził z domu, od tego czasu też nie zawsze wpuszczał do domu J. B., z którym spotykał się rzadziej i głównie przed posesją lub domem, sporadycznie odbierał telefony i dzwonił do niego. J. B. oświadczył, że K. K. (2) przed sprzedażą ziemi nie lubił S. S. (1), a po jej sprzedaży S. S. (1) często widywał ich razem. S. S. (2) zawoził K. K. (2) na zakupy i pomagał w załatwianiu innych spraw.

/dowód: notatka urzędowa z dnia 10 września 2022 r. k. 45-45 odwrót w aktach sprawy sygn. 4211-D.0.Ds.870/2022 Prokuratury Rejonowej w Opocznie/

Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2021 roku Komenda Powiatowa Policji w O. umorzyła śledztwo w sprawie: nieumyślnego spowodowania śmierci K. K. (2), którego zwłoki ujawniono w dniu 24 czerwca 2022 roku w miejscowości K. , gm. I., pow. (...), woj. (...) to jest o czyn z art. 155 k.k. na zasadzie art. 17 § 1 pkt 2 KPK wobec stwierdzenia, że czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego oraz w sprawie: podejrzenia doprowadzenia w nieustalonym dotychczas okresie czasu w miejscowości K. , gm. I. , pow. (...), woj. (...) w celu osiągnięcia korzyści majątkowej , do niekorzystnego rozporządzenia mieniem K. K. (2) i zawarcia umowy darowizny przenoszącej składniki majątku w/w o nieustalonej dotychczas wartości na rzecz S. S. (1) , czym działano na szkodę w/w oraz jego spadkobierców, to jest o czyn z art. 286 par 1 k.k. na zasadzie art. 17 § 1 pkt 1 KPK wobec braku danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia czynu zabronionego.

/dowód: postanowienie o umorzeniu śledztwa z dnia 29 kwietnia 2021 r. k. 53-54/

Koszty pogrzebu K. K. (2) pokrył pozwany, powódka zapłaciła za posługę księga oraz wniosła opłatę za grób rodzinny, w którym został pochowany K. K. (2).

/dowód: zeznania powódki – protokół k. 89-89 odwrót oraz k. 188 odwrót -189, zaświadczenie o złożeniu ofiary k. 9-10/

K. K. (1) poniosła koszty wykonania tablicy na nagrobku K. K. (2) w wysokości 200,00 zł.

/dowód: faktura nr (...) k. 11/

Pozwany zamawia msze za zmarłego K. K. (2). Powódka dba o grób rodzinny w którym pochowany jest jej ojciec.

/dowód: zeznania powódki – protokół k. 89-89 odwrót oraz k. 188 odwrót -189, zeznania pozwanego – protokół k. 89 odwrót -90, k.189 odwrót -190 odwrót/

Powódka nabyła spadek po ojcu K. K. (2). W majątku spadkowym została jedna nieruchomość zadłużona w ZUS-ie.

/dowód: zeznania świadka M. K. – protokół k. 121 odwrót -122/

Występowanie objawów choroby psychicznej lub uzależnienia nie jest równoznaczne z niezdolnością do świadomego i swobodnego podjęcia decyzji i wyrażenia woli.

W przebiegu uzależnienia alkoholowego można wskazać na następujące zaburzenia czynności psychicznych, które wyłączają zdolność do świadomego i swobodnego postępowania: stan ostrego upojenia alkoholem, alkoholowy zespół abstynencyjny, otępienie, zespół amnestyczny, zaburzenia psychotyczne.

W zgromadzonej w aktach dokumentacji brak danych uprawniających do stwierdzenia, iż K. K. (2) w dniu zawierania umowy dożywocia czyli 11 czerwca 2022 roku znajdował się w stanie psychicznym uniemożliwiającym świadome i swobodne złożenie oświadczenia woli.

W dostępnej dokumentacji brak danych umożliwiających stwierdzenie, iż zmarły był niezdolny do podejmowania racjonalnych i świadomych decyzji.

W dostępnej dokumentacji brak danych umożliwiających stwierdzenie, iż zmarły podejmował decyzje pod wpływem innych osób.

W dostępnej dokumentacji brak danych umożliwiających stwierdzenie, iż zmarły był niezdolny do podejmowania swobodnych i świadomych decyzji.

/dowód: opinia biegłego sądowego specjalisty psychiatrii K. C. k. 143-144 odwrót, opinia uzupełniająca ustna biegłej K. C. – protokół k. 195-196/

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo jest zasadne.

Powódka wystąpiła z żądaniem ustalenia nieważności umowy dożywocia zawartej w dniu 11 czerwca 2022 r. pomiędzy jej ojcem K. K. (2) i pozwanym S. S. (1). Podstawą prawną żądania jest zatem przepis art. 189 k.p.c. oraz art. 58 k.c.

W pierwszej kolejności rozważenia wymagała kwestia interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie.

Stosownie do treści art. 189 k.p.c., powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Przesłanką merytoryczną (materialnoprawną) powództwa o ustalenie jest zatem interes prawny, rozumiany jako potrzeba ochrony sfery prawnej powoda, którą może uzyskać przez samo ustalenie stosunku prawnego lub prawa. O interesie prawnym w rozumieniu art. 189 k.p.c. można mówić wówczas, gdy występuje stan niepewności, co do istnienia prawa lub stosunku prawnego, a wynik postępowania doprowadzi do usunięcia tej niejasności i zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów, definitywnie kończąc trwający spór albo prewencyjnie zapobiegając powstaniu takiego sporu w przyszłości. Powód musi udowodnić w procesie o ustalenie, że ma interes prawny w wytoczeniu powództwa przeciwko konkretnemu pozwanemu, który przynajmniej potencjalnie zagraża dla jego prawnie chronionych interesów, a sam skutek jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego zapewni powodowi ochronę jego praw przez definitywne zakończenie istniejącego między tymi stronami sporu lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu w przyszłości takiego sporu tj. obiektywnie odpadnie podstawa jego powstania. Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem judykatury nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenia istnienia albo nieistnienia stosunku prawnego lub prawa na podstawie art. 189 k.p.c. osoba, która może inną drogą osiągnąć w pełni ochronę swoich praw. Przyjmuje się przy tym, że nie ma interesu prawnego ten, kto może poszukiwać ochrony prawnej w drodze dalej idącego powództwa. Tak rozumiany interes prawny musi być wykazany przez powoda, który swoje powództwo o ustalenie opiera na przepisie art. 189 k.p.c.

Zdaniem Sądu interes prawny powódki w wytoczeniu powództwa nie budził wątpliwości. Powódka jest bowiem spadkobierczynią – córką zmarłego K. K. (2), zatem kwestia ważności – nieważności umowy dożywocia z dnia 11 czerwca 2022 r. ma bezpośredni wpływ na sytuację prawną powódki. Gdyby umowa okazała się nieważna, w skład spadku po zmarłym K. K. (2) wchodziłoby prawo własność działki gruntu o numerze (...) o powierzchni 0,23 ha, położonej w miejscowości K., obrębie (...) K., w jednostce ewidencyjnej (...)_2 I., gminie I., powiecie (...), województwie (...). W ocenie Sądu dla ochrony praw podmiotowych powódki jedynym środkiem ochrony było właśnie powództwo o uznanie umowy za nieważną.

Stosownie do art. 908 § 1 k.c. Art. 908. jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym. W myśl § 2 powołanego przepisu, jeżeli w umowie o dożywocie nabywca nieruchomości zobowiązał się obciążyć ją na rzecz zbywcy użytkowaniem, którego wykonywanie jest ograniczone do części nieruchomości, służebnością mieszkania lub inną służebnością osobistą albo spełniać powtarzające się świadczenia w pieniądzach lub w rzeczach oznaczonych co do gatunku, użytkowanie, służebność osobista oraz uprawnienie do powtarzających się świadczeń należą do treści prawa dożywocia.

W art. 908 k.c. i n. ustawodawca zawarł regulację dotyczącą kolejnej umowy, której funkcją jest zaspokajanie potrzeb osobistych jednej ze stron - jest to umowa dożywocia. Na jej postawie w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się wobec zbywcy zapewnić mu albo osobie bliskiej zbywcy dożywotnie utrzymanie o treści określonej przepisem art. 908 k.c.

Funkcją dożywocia jest więc zaspokojenie potrzeb osobistych uprawnionego. Dożywocie ma zatem cel alimentacyjny (por. np. Z. Radwański [w:] System Prawa Prywatnego, t. 8, 2004, s. 614–615; E. Niezbecka [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny, t. 3, cz. szczególna, 2010, s. 1227; E. Gniewek (red), Kodeks..., 2008, s. 1355).

Umowa dożywocia według kształtu nadanego jej w art. 908 k.c. jest umową dwustronnie zobowiązującą i wzajemną. Świadczeniu dożywotnika odpowiadają bowiem obowiązki nabywcy. Trzeba też ją uznać z tego powodu za odpłatną. Przyczynę jej zawarcia stanowi nabycie nieruchomości przez zobowiązanego i chęć zaspokojenia potrzeb osobistych przez uprawnionego. Oznacza to, że jest umową kauzalną. Wywarcie zamierzonego skutku nie wymaga spełnienia jakichkolwiek dodatkowych czynności. Jest więc też umową konsensualną. Brak możliwości przewidzenia przez strony czasu utrzymywania się świadczeń na rzecz zbywcy czyni ją również losową. Dożywocie jest też niezbywalne i niedziedziczne (art. 912) – por. np. E. N. [w:] A. K. (red.), Kodeks cywilny , t. 3, cz. szczególna, 2010, s. (...); E. G. (red.), Kodeks..., 2008, s. (...).

Na treść prawa dożywocia składa się wiele świadczeń, do których zobowiązany jest nabywca nieruchomości. W umowie zobowiązuje się on bowiem do zapewnienia zbywcy (osobie jemu bliskiej) dożywotniego utrzymania. Szczególne uprawnienia dożywotnika mogą wynikać z umowy dożywocia. W braku szczegółowych postanowień w tym zakresie zakres prawa wyznaczy art. 908 k.c. Zobowiązany powinien więc przyjąć uprawnionego do domu jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału. Obowiązkiem nabywcy jest też zapewnienie pomocy i opieki (pielęgnowanie w chorobie). Wreszcie powinien sprawić uprawnionemu pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym. Szczególne obowiązki nabywcy powinna określać umowa dożywocia. Dożywocie ma zapewnić uprawnionemu zaspokojenie potrzeb osobistych w takim zakresie, aby nie musiał on ich realizować z pomocą innych instytucji prawnych.

Umowę dożywocia charakteryzuje, jako odrębny typ umowy nazwanej, przede wszystkim jej wzajemny oraz alimentacyjny charakter. Okoliczność, że jednym z motywów umowy o dożywocie jest "pozostawienie mieszkania w rodzinie", nie oznacza niedopuszczalności zawarcia takiej umowy inter vivos w ramach swobody dysponowania prawem własności za życia i w ramach zasady swobody umów. Wyjątkiem byłaby sytuacja gdyby umowa taka miała w istocie charakter pozorny i strony nie zamierzałyby wywołać przewidzianych w niej skutków albo wyjątkowo byłaby sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.), ze względu na szczególne okoliczności sprawy (por. wyrok SN z 17.09.2021 r., I (...) 140/21, LEX nr 3412838).

Jak wynika z treści art. 82 k.c, nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych. Dla stwierdzenia nieważności oświadczenia woli w oparciu o art. 82 k.c wystarczające jest istnienie jednej z przyczyn uznania umowy za nieważną. W orzecznictwie (II CKN 489/2000) przyjęto, że ustalenie stanu świadomości, o jakim mowa w art. 82 k.c jest sprawą stanu faktycznego i jego oceny na podstawie przeprowadzonej przez sąd analizy wszystkich ujawnionych dowodów i okoliczności towarzyszących złożeniu oświadczenia woli, mogących mieć wpływ na prawidłowe, to znaczy w pełni świadome jej wyrażenie.

Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie daje podstawy do przyjęcia, że zawarta w dniu 11 czerwca 2022 r. umowa dożywocia była umową nieważną z powodu wady oświadczenia woli opisanej w art. 82 k.c.

Występowanie objawów choroby psychicznej lub uzależnienia nie jest równoznaczne z niezdolnością do świadomego i swobodnego podjęcia decyzji i wyrażenia woli. W przebiegu uzależnienia alkoholowego można wskazać na następujące zaburzenia czynności psychicznych, które wyłączają zdolność do świadomego i swobodnego postępowania: stan ostrego upojenia alkoholem, alkoholowy zespół abstynencyjny, otępienie, zespół amnestyczny, zaburzenia psychotyczne. W toku postępowania nie ujawniły się okoliczności, które świadczyłyby, że K. K. (2) znajdował się podczas zawierania umowy w którymkolwiek z wymienionych stanów, które wyłączyłyby jego świadome i swobodne podjęcie decyzji.

Zgodnie z art. 83 §1 k.c., nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru, zaś jeżeli oświadczenie takie złożone zostało dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność oświadczenia ocenia się według właściwości tej czynności. Jak wskazał Sąd Najwyższy (I CKN 51/96) ustalenie pozorności czynności prawnej jest kwestią ustaleń faktycznych. Pozorność wyraża się w braku zamiaru wywołania skutków prawnych, przy jednoczesnym zamiarze stworzenia okoliczności mających na celu zmylenie osób trzecich. Istotne znaczenie dla jej ustalenia ma stwierdzenie niezgodności miedzy aktem woli stron a jego uzewnętrznieniem. Ustalenia sądu- poprzez dowody lub tylko domniemania faktyczne wynikające z całokształtu sytuacji faktycznej towarzyszącej złożeniu oświadczeń woli- muszą pozwolić na przyjęcie, że intencją stron składających oświadczenie woli obejmujące określoną czynność prawną jest złożenie tych oświadczeń jedynie dla pozoru, lub ukrycia innej czynności prawnej. Powszechnie przyjmuje się, że na pozorność składają się łącznie dwa elementy: po pierwsze strony, które dokonują takiej czynności prawnej, próbują wywołać wobec osób trzecich rzeczywiste, prawdziwe przeświadczenie, że ich zamiarem jest wywołanie skutków prawnych, objętych treścią ich oświadczeń woli, a po drugie musi miedzy nimi istnieć tajne, niedostępne osobom trzecim porozumienie, że te oświadczenia woli nie mają wywoływać zwykłych skutków prawnych. Konstytutywnym elementem pozorności jest, poza brakiem woli wywołania skutków prawnych, także wiedza i zgoda obu stron czynności, że oświadczenie woli zostało złożone „dla pozoru” (tak Sąd Najwyższy w sprawie I CSK 326/15,). Dodatkowo adresat musi nie tylko wiedzieć o braku woli, ale także pozorność złożonego oświadczenia akceptować. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 lutego 1998 r. ( II CKN 816/97, L.), stwierdził, że brak zamiaru wywołania skutków prawnych został przejawiony wobec drugiej strony tej czynności otwarcie, tak że miała ona pełną świadomość co do pozorności złożonego wobec niej oświadczenia woli i co do rzeczywistej woli jej kontrahenta i w pełni się z tym zgadza.

W niniejszej sprawie umowa zawarta pomiędzy K. K. (2) i pozwanym S. S. (1) pod względem formalnym posiada wszystkie cechy umowy dożywocia uregulowanej w art. 908 i nast. k.c. W świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego uznać jednak należało, że przedmiotowa umowa dożywocia została zawarta dla pozoru, w celu ukrycia umowy darowizny, której zawarcie, w przeciwieństwie do umowy dożywocia, nie pozbawia prawa do zachowku spadkobierców ustawowych przenoszącego własność nieruchomości.

Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że w chwili zawarcia umowy dożywotnik miał niecałe 57 lat, czyli był osobą stosunkowo młodą, a nabywca nieruchomości miał 70 lat. Była to nietypowa konfiguracja, bo z reguły dożywotnik jest osobą starszą od nabywcy nieruchomości. Podeszły wiek dożywotnika powoduje, że potrzebuje on świadczeń składających się na treść dożywocia, a z kolei młody wiek nabywcy nieruchomości uzasadnia założenie, że będzie on w stanie zapewniać dożywotnikowi te świadczenia do końca jego życia. W niniejszej sprawie w związku odwrotną konfiguracją wieku dożywotnika i nabywcy nieruchomości, dożywotnik w istocie nie mógł realnie liczyć na zapewnienie mu przez nabywcę nieruchomości świadczeń alimentacyjnych w okresie, gdy będzie ich rzeczywiście potrzebował. Tym samym uzasadniony jest wniosek, że zawarcie umowy nie miało na celu zapewnienie K. K. (2) świadczeń osobistych składających się na treść umowy dożywocia, ale ukrycie rzeczywistej czynności pranwej w postaci umowy darowizny nieruchomości.

Niewątpliwym w sprawie pozostawało, że K. K. (2) był osobą uzależnioną od alkoholu, mimo tego, jak wynika z poczynionych ustaleń był zdrowy, sprawny i zdolny do pracy. Podejmował zresztą prace dorywcze do czasu sprzedaży dwóch nieruchomości rolnych pozwanemu za łączną kwotę 80 000 zł, które to środki stały się źródłem jego utrzymania. W chwili śmierci K. K. (2) posiadał nadal oszczędności w kwocie 4 200 zł. Jedynym logicznym wyjaśnieniem tego faktu, jest przyjęcie, że była to część środków ze sprzedaży nieruchomości rolnych, pozostała po sfinansowania prac remontowych na nieruchomości oraz pokryciu dotychczasowych kosztów utrzymania, w tym zakupu alkoholu w znacznych ilościach. K. K. (2) był osobą zdrową, samodzielną, sam załatwiał sprawy urzędowe, robił zakupy i przygotowywał sobie posiłki. Powyższe fakty nie mogą przy tym budzić żadnych wątpliwości, albowiem zostały również potwierdzone przez pozwanego w jego własnych zeznaniach. Tym samym bezprzedmiotowe było zobowiązanie się pozwanego do zapewnienia K. K. (2) bieżącego utrzymania, pomocy i opieki w chorobie. Odnotować również należy, że pozwany nie przyjął K. K. (2) jako swojego domownika. Natomiast pozostałe zobowiązania, jakie przyjął na siebie pozwany w umowie w postaci dokończenia trwających prac remontowych budynku mieszkalnego z materiału powierzonego przez dożywotnika, dokonywania niezbędnych prac remontowych tego budynku oraz sprawienia mu własnym kosztem pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym, nie stanowią istotnych przedmiotowo elementów umowy dożywocia i mogły zostać nałożone na pozwanego również w umowie darowizny nieruchomości w postaci polecenia darczyńcy (art. 893 k.c.). Nie pozwalają również uznać, że zawarta przez strony umowa była umową wzajemną i odpłatną. Jak bowiem wynika z ustalonego stanu faktycznego K. K. (2) po sprzedaży ziemi rolnej pozwanemu dysponował środkami na remont domu w zakresie przez siebie zaplanowanym. Co więcej do daty zawarcia umowy dożywocia został przeprowadzony remont dachu, opłacona usługa zakupu i montażu okien oraz zakupiony materiał na wykonanie ocieplenia i oszalowania domu. Wbrew przy tym twierdzeniom pozwanego powyższe nakłady na nieruchomość zostały poniesione przez K. K. (2), na co wskazują dowody obiektywne w postaci faktury zakupu materiałów na remont dachu, umowy zakupu i montażu okien oraz umowy dożywocia, która zawiera zapis, że remont domu zostanie dokończony z materiału powierzonego przez dożywotnika. Natomiast sam fakt, że zapłatę za prace remontowe uiszczał pozwany, ze środków należących do K. K. (2), nie oznacza, że to on ponosił koszty tych prac. Tym samym należy przyjąć, że pozwany w zamian za przeniesienie własności nieruchomości miał tylko ponieść koszty wykonania prac polegających na montażu ocieplenia i szalunku ścian zewnętrznych budynku mieszkalnego, co z pewnością nie mogło stanowić ekwiwalentu prawa własności nieruchomości. Dodatkowo należy podnieść, że wszelkie prace remontowe na nieruchomości wykowane przez pozwanego po zawarciu umowy dożywocia, stanowiły nakład na jego własny majątek, zwiększając jego wartość, tym samym w ogólnie nie mogą być rozpatrywane w kategorii ekwiwalentu za przeniesienie na pozwanego własności nieruchomości.

Z poczynionych ustaleń wynika, że K. K. (2) po sprzedaży ziemi rolnej pozwanemu i pozyskaniu w ten sposób środków na zakup alkoholu, zaczął intensywnie pić, a z upływem czasu przestał wychodzić z domu, w związku z czym pozwany przywoził mu zakupy, w tym zapewne również alkohol, skoro K. K. (2) spożywał go w znacznych ilościach. Należy zaznaczyć, że sam pozwany oświadczył lekarzowi pogotowia i funkcjonariuszom policji wezwanym po stwierdzeniu zgonu K. K. (2), że K. K. (2) od wielu lat przewlekle pił duże ilości alkoholu i był w ciągu alkoholowym od stycznia 2022 r. Zarazem samo nadużywanie alkoholu przez K. K. (2) nie stanowiło uzasadnionej i obiektywnej przesłanki świadczenia mu opieki przez pozwanego, a tym samym realizowania zobowiązania wynikającego z umowy dożywocia. Dodatkowo okoliczności w jakich został ustalony zgon K. K. (2) oraz stan pomieszczeń, w których mieszkał jednoznacznie wskazują, że pozwany nie świadczył mu opieki, do której zobowiązał się w umowie dożywocia, co również wskazuje na jej pozorny charakter.

Z poczynionych ustaleń wynika zarazem, że K. K. (2) zawiedziony brakiem utrzymywania kontaktów z nim przez córkę i żonę, nie chciał, aby nabyły one jakikolwiek majątek po jego śmierci. Z okoliczności sprawy wynika także, że K. K. (2) poszukiwał osoby, której mógłby przekazać zabudowaną nieruchomość w zamian za pomoc w przeprowadzeniu jej remontu. Chciał przy przekazać nieruchomość w taki sposób, aby pozbawić swoich spadkobierców jakichkolwiek roszczeń, w tym roszczenia o zachowek. W konsekwencji notariusz zaproponował mu zawarcie umowy dożywocia, na co przystały obie strony czynności prawnej. Pozwany S. S. (1) w ocenie sądu musiał mieć świadomość pozorności dokonywanej czynności prawnej. Pozostawał bowiem w bliskich relacjach z K. K. (2), uczestniczył w załatwianiu przez niego czynności urzędowych, w tym również wszystkich czynności związanych z zawarciem przedmiotowej umowy. Był przy tym osobą aktywną w jej załatwianiu. Sam bowiem wystąpił o wydanie opinii urbanistycznej dla nieruchomości. On również zapewne zabiegał o dokonanie czynności w dniu, w którym kancelaria notarialna była zamknięta, a jako osoba dokonująca stosunkowo dużej ilości czynności notarialnych, uzyskał na to zgodę notariusza. Przede wszystkim jednak zdawał sobie sprawę z pozorności swojego zobowiązania do zapewnienia K. K. (2) dożywotniego utrzymania, a w szczególności przyjęcia go jako domownika, zapewnienia mu bieżącej pomocy i opieki w chorobie. Ponadto odnosił korzyść z pozorności czynności prawnej w postaci braku konieczności zaspokojenia ewentualnych roszczeń spadkobierców K. K. (2) o zachowek.

W konsekwencji powyższego, należało uznać, że zawarta umowa dożywocia była umową pozorną w świetle art. 83 k.c. Czynność prawna, w której skład wchodzi oświadczenie woli złożone dla pozoru, jest bezwzględnie nieważna. Bezwzględnie nieważna czynność prawna nie wywołuje żadnych skutków prawnych z mocy prawa i od chwili dokonania.

Niezależnie od powyższego celem dokonanej czynności było pozbawienie uprawnionych prawa do zachowku po dożywotniku przenoszącym własność swojego jedynego majątku na osobę trzecią, co czyni ją sprzeczną z zasadami współżycia społecznego.

Przepis art. 993 k.c., który reguluje sposób obliczania substratu zachowku nie znajduje bowiem zastosowania do umów wzajemnych, takich jak umowa dożywocia. Dożywocie jest umową prawa cywilnego o charakterze kauzalnym, konsensualnym, dwustronnie zobowiązującym, odpłatnym i wzajemnym (postanowienie Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2021 r., V CSK 293/20).

Celem art. 993 k.c. jest ochrona osób uprawnionych do zachowku, którym ustawa przyznaje roszczenie wobec spadkobiercy o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 k.c.). Instytucja zachowku zapewnia w obrębie stosunków spadkowych wymaganą konstytucyjnie ochronę rodziny, gwarantowaną w art. 18 Konstytucji RP (por. wyroki Sądu Najwyższego z: 25 lutego 1998 r., III RN 117/97; 6 czerwca 2002 r., III RN 87/01; uchwała Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2006 r., III CZP 88/06; 25 czerwca 2020 r., I NSNc 20/21; wyrok TK z 25 lipca 2013 r., P 56/11; W. Borysiak, uwagi do art. 18, nb. 181-183, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Tom I. Komentarz do art. 1-86, Warszawa 2016, Legalis; T. Sokołowski, uwaga z nb. 28 do art. 991, w: M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom III. Komentarz. Art. 627-1088, Warszawa 2019, Legalis; P. Winczorek, Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Warszawa 2008, s. 59). Zasadniczą konstytucyjną podstawę prawa do zachowku określa art. 30 Konstytucji RP (por. wyrok Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 20/21). Z tego przepisu wynika bezwzględny zakaz pozbawiania jednostki pewnej minimalnej sfery autonomii, obejmującej podstawy egzystencji (wyrok TK z 4 kwietnia 2001 r., K 11/00). Do naruszenia tego bezwzględnego zakazu dochodzić może także wtedy, gdy uprawniony do zachowku zostaje pozbawiony podstaw egzystencji wskutek zastosowania przepisów prawa cywilnego.

Wprawdzie art. art. 58 § 2 k.c. nie stanowi wprost o sprzeczności celu czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego, przyjmuje się, że w celu zbadania zgodności czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego oceniać należy nie tylko treść czynności prawnej, ale i jej cel rozumiany jako stan rzeczy, który nie jest objęty treścią oświadczenia woli, ale ma być zrealizowany w następstwie wykonania uprawnień i obowiązków wynikających z dokonanej czynności prawnej (por. wyrok SN z 25 lutego 2004 r., II CK 34/03, Legalis, E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 10, Warszawa 2021, Legalis art. 58, nb 16). Cel ten nie musi być wspólny i znany obu stronom. Sprzeczny z zasadami współżycia społecznego skutek czynności musi być natomiast konieczną konsekwencją dokonanej czynności (por. wyrok SN z 20 listopada 2009 r., III CSK 56/09, L.).

W orzecznictwie przyjęto, że także w wypadku, gdy umowa uniemożliwia zadośćuczynienie roszczeniu osoby trzeciej, możliwe jest ustalenie jej nieważności na podstawie art. 58 § 2 k.c. Do okoliczności świadczących o sprzeczności czynności fraudacyjnej z zasadami współżycia społecznego zaliczono zmowę stron w celu pokrzywdzenia osoby trzeciej. Zachowanie nabywcy nieruchomości działającego w zmowie z jej zbywcą zostało zakwalifikowane jako naruszenie zasad uczciwego obrotu, zaufania i dobrych obyczajów (por. wyrok SN z 16 marca 1993 r. II CRN 94/92, L., wyrok SN z 12 lutego 2002 r., I CKN 902/99, L.).

Z kolei w orzeczeniu z dnia 20 listopada 2009 r. (III CSK 56/09, L.) wydanym w stanie faktycznym, w którym pozwani zawarli umowę sprzedaży własności gospodarstwa rolnego uniemożliwiając tym samym wykonanie wyroku zobowiązującego do złożenia oświadczenia woli o powrotnym przeniesieniu własności gospodarstwa na rzecz powodów, a jednocześnie nie zachodziły podstawy do przyjęcia złej wiary nabywcy nieruchomości, Sąd Najwyższy przyjął, że umowa zawarta przez pozwanych narusza zasady współżycia społecznego nakazujące poszanowania praw osób starszych, w szczególności poprzez niepozbawianie ich mieszkania i majątku nieruchomego, bez praktycznych szans na ponowne dorabianie się, obowiązek uczciwego postępowania w stosunku do innych osób i niepodejmowania działań krzywdzących, szczególnie w stosunku do osób słabszych. Czynność prawna, której skutkiem jest wyzucie takich osób z przysługującego im prawa, zawiera w sobie poważny ładunek naganności. Zdaniem Sądu Najwyższego sprzeczny z zasadami współżycia społecznego cel czynności prawnej nie musi być wspólny i znany obydwu stronom tej czynności, natomiast konieczną konsekwencją dokonanej czynności musi być sprzeczny z zasadami współżycia skutek. Odnosząc się jednocześnie do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 902/99 Sąd Najwyższy wskazał, że w orzeczeniu tym Sąd Najwyższy nie uczynił wiedzy obu stron umowy o roszczeniu osoby trzeciej niezbędną przesłanką stwierdzenia sprzeczności umowy z zasadami współżycia społecznego. Stwierdził jedynie, że wiedza taka nie jest wystarczającym uzasadnieniem przyjęcia takiej sprzeczności, bowiem muszą zostać wykazane inne okoliczności, które świadczyć będą o sprzeczności czynności fraudacyjnej z zasadami współżycia społecznego.

Odnosząc powyższe stanowisko orzecznictwa do stanu faktycznego ustalonego w niniejszej sprawie należy wskazać, że K. K. (2) nie mając podstaw do wydziedziczenia swojej żony i córki, zawarł z pozwanym S. S. (1) umowę dożywocia, zamiast umowy darowizny, w celu pozbawienia ich prawa do zachowku. Przy czym z ustalonych w sprawie faktów tj. bliskich relacji łączących pozwanego i K. K. (2), udziału pozwanego we wszystkich czynnościach związanych z zawarciem przedmiotowej umowy i jego dużej aktywności w tym zakresie, świadomości pozorności określonego w umowie zobowiązania do zapewnienia K. K. (2) dożywotniego utrzymania, a w szczególności przyjęcia go jako domownika, zapewnienia mu bieżącej pomocy i opieki w chorobie, a ponadto posiadania przez pozwanego interesu w nadaniu zawartej umowie pozorów umowy dożywocia, można wywieść w oparciu zasadę domniemania faktycznego (art. 231 k.c.), że pozwany miał wiedzę o powyższym zamiarze K. K. (2), a zatem działał w nim w zmowie.

Niezależnie od powyższego w świetle przytoczonego wyżej orzecznictwa nawet działanie w pozwanego w dobrej wierze, nie stałoby na przeszkodzie uznaniu czynności prawnej za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego, sam bowiem zamiar K. K. (2) pozbawienia swoich spadkobierców roszczenia o zachowek powodował, że zawarta przez strony umowa narusza zasady współżycia społecznego nakazujące poszanowanie praw osób najbliższych, w szczególności poprzez niepozbawianie ich chociażby uprawnienia do zachowku, będącego surogatem dziedziczenia oraz obowiązek uczciwego postępowania w stosunku do takich osób i niepodejmowania działań ich krzywdzących, szczególnie gdy są one osobami słabszymi. Czynność prawna, której skutkiem jest wyzucie takich osób z przysługującego im istotnego prawa majątkowego, niewątpliwie zawiera w sobie poważny ładunek naganności.

Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 9 listopada 2017 r. (I ACa 491/17, L.) uznał, że w sprawie o ustalenie nieważności umowy jest dopuszczalne ważenie dóbr kontrahentów kolejnych umów.

Powyższe stanowisko odwołuje się do konieczności przestrzegania zasady proporcjonalności usankcjonowanej w art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Zasada ta polega na zakazie nadmiernej ingerencji w sferę praw i wolności jednostki. Istota sankcji proporcjonalnej polega więc na tym, by negatywne skutki naruszenia prawa dotknęły tego, kto prawo naruszył, były wystarczające dla realizacji celu naruszonej normy, ale nie były nadmierne – nie ingerowały w chronione prawnie wartości w sposób niekonieczny z punktu widzenia celu tej normy. Potrzebna jest zatem ocena, czy nieważność czynności jest niezbędna dla osiągnięcia celu naruszonej normy i czy faktycznie zapewni jego osiągnięcie; czy inne przewidziane w systemie prawa sankcje nie są wystarczające; czy zastosowanie sankcji nieważności nie narusza nadmiernie praw i słusznych interesów osób innych niż te, które naruszyły prawo oraz czy zastosowanie sankcji nieważności nie podważy zaufania podmiotów do państwa i stanowionego przez nie prawa.

Zasada proporcjonalności sankcji w stosunku dokonanego naruszenia odnosi się jednak do sytuacji gdy wadliwość czynności prawnej nie dotyczy jej treści ani celu, w związku z czym art. 58 k.c. nie może znaleźć zastosowania wprost, ale w drodze rozszerzającej wykładni, za którą muszą przemawiać wystarczająco doniosłe racje, w tym zasada proprocjonalności ( E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 10, Warszawa 2021. Legalis, art. 58, nb 7, uchwała SN(7) z 15.9.2015 r., III CZP 107/14, OSN 2016, Nr 2, poz. 160).

Odnosząc powyższe uwagi do ustalonego stanu faktycznego należy wskazać, że cel czynności prawnej dokonanej pomiędzy K. K. (2), a pozwanym S. S. (1) był sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, a tym samym do oceny ważności tej czynności przepis art. 58 k.c. ma zastosowanie wprost, a nie w drodze analogii.

Należy jednak podkreślić, że nawet ważąc zasługujące na ochronę dobra powódki i pozwanego S. S. (1) należy wskazać, że w przypadku powódki dobrem prawnie chronionym jest prawo do zachowku. W konsekwencji uwzględnienie powództwa nie będzie prowadziło do pozbawienia pozwanego prawa własności nieruchomości, które nabył na podstawie ukrytej czynności prawnej darowizny, a jedynie wywoła konieczność zaspokojenia przez niego roszczenia powódki o zachowek, które pozwany początkowo był gotowy zaspokoić dobrowolnie.

Z tych wszystkich przyczyn umowa dożywocia zawarta pomiędzy K. K. (2), a pozwanym S. S. (1) byłaby również sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, a w konsekwencji nieważna.

Z art. 83 § 1 zd. 2 k.c wynika, że jeżeli pozorne oświadczenie woli zostało złożone dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność oświadczenia ocenia się według właściwości tej czynności. Należy podnieść, że oświadczenia woli prowadzące do dokonania czynności ukrytej tj. umowy darowizny nieruchomości przez K. K. (2) na rzecz pozwanego zostały złożone przez obie strony umowy. K. K. (2) w istocie przeniósł bowiem własność nieruchomości na rzecz pozwanego nieodpłatnie, a pozwany S. S. (1) wyraził na to zgodę. Czynność ukryta w postaci umowy darowizny została zatem skutecznie zawarta, a ponadto w przewidzianej przez przepisy prawa formie aktu notarialnego.

Należy przy tym stwierdzić, że w sprawie nie zachodzą żadne podstawy do uznania umowy darowizny nieruchomości za nieważną. K. K. (2) miał bowiem swobodę w rozporządzaniu nieruchomością i mógł przenieść jej własność na rzecz osoby trzeciej, w tym pozwanego. Darowanie nieruchomości pozwanemu nie pozbawia przy tym powódki prawa do zachowku.

Przepis art. 993 k.c., który reguluje sposób obliczania substratu zachowku, wymaga bowiem przy obliczaniu zachowku uwzględniania darowizn i zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę. Modyfikuje tym samym zasadę wynikającą z art. 991 § 1 k.c., zgodnie z którą podstawą ustalenia zachowku jest czysta wartość spadku.

W konsekwencji Sąd orzekł jak w punkcie 1 wyroku.

O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu. Ponieważ powódka wygrała proces w całości pozwany ma obowiązek zwrócić jej wszystkie niezbędne koszty procesu, które obejmują koszty zastępstwa procesowego przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, odpowiadające stawce minimalnej wynagrodzenia radcy prawnego zgodnie z art. 98 § 3 w zw. z art. 99 k.p.c. w wysokości 5 400 zł (§ 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935 z późn. zm.).

Zgodnie z treścią art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tj. Dz.U. z 2018 r., poz. 300 ze zm.) w zw. z art. 98 k.p.c., Sąd nakazał pobranie od pozwanego, będącej stroną, która przegrała proces, na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim kwoty 10 000 zł tytułem należnej opłaty sądowej od pozwu, od której powódka była zwolniona.

ZARZĄDZENIE

(...)