Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 31 października 2025r.

Sąd Rejonowy w Kaliszu w I Wydziale Cywilnym, w składzie:

Przewodniczący: sędzia Michał Włodarek

Protokolant: Anna Dulas

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 31 października 2025r. w K.

sprawy z powództwa H. L. (1) (PESEL (...))

przeciwko pozwanej A. J. (PESEL (...))

o zapłatę

i

sprawy z powództwa H. L. (1) (PESEL (...))

przeciwko pozwanemu J. J. (PESEL (...))

o zapłatę

1.  oddala w całości powództwo w stosunku do pozwanej A. J.,

2.  oddala w całości powództwo w stosunku do pozwanego J. J.,

3.  zasądza od powoda H. L. (1) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wraz z odsetkami w wysokości w stosunku rocznym odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty:

- na rzecz pozwanej A. J. kwotę 917,00zł (dziewięćset siedemnaście złotych 00/100),

- na rzecz pozwanego J. J. kwotę 917,00zł (dziewięćset siedemnaście złotych 00/100).

sędzia Michał Włodarek

Sygn. akt I C 152/21

UZASADNIENIE

W dniu 3 lutego 2021r. powód H. L. (1) skierował do tut. Sądu w stosunku do pozwanych A. J. i J. J., od każdego z nich, żądania zasądzenia kwot pieniężnych w wysokości po 2.000,00zł oraz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu tego kwalifikowanego pisma procesowego powód wskazał, iż w dniu 15 lutego 2016r. zmarł J. L.. Na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza spadek po zmarłym nabyła jego żona B. L. w (...)części oraz jego dzieci A. J., M. L., A. P. i H. L. (1), każdy z nich po (...) części. Powód podał, że dnia 9 marca 2018r. zmarła B. L.. Na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza spadek po zmarłej nabyły jej dzieci A. J., M. L., A. P., A. Ż. i H. L. (1), każdy z nich po(...)części.

Powód wskazał, że w skład spadku po zmarłych B. L. i J. L. wchodzi nieruchomość stanowiąca niezabudowaną działkę o nr (...) i o pow. (...) położoną w miejscowości P., gm. Brzeziny, dla której Sąd Rejonowy w Kaliszu prowadzi księgę wieczystą Kw nr (...), którą spadkodawcy umową darowizny z dnia 21 kwietnia 2008r. przenieśli na własność pozwanych, córki A. J. oraz jej męża J. J.. Przedmiot darowizny zgodnie z umową stanowi ich majątek wspólny. Następnie nieruchomość tę pozwani darowali swojemu synowi M. J..

Powód podał, że w skład spadku po zmarłych B. L. i J. L. wchodziła również nieruchomość rolna o łącznej powierzchni (...) dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw nr (...), którą spadkodawcy umową z dnia 21 kwietnia 2008r. przenieśli na własność córki A. P..

W odpowiedzi na pozew pozwani A. J. i J. J. wnieśli o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda na ich rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Pozwani zakwestionowali powództwo zarówno co do zasady, jak i co do wysokości. W pierwszej kolejności podnieśli, że powód nie jest uprawniony do dochodzenia od nich roszczenia z tytułu zachowku, gdyż w wyniku kolejnych, uzgodnionych w rodzinie czynności rozporządzających uzyskał od spadkodawców zabudowane gospodarstwo rolne o powierzchni i wartości wielokrotnie przewyższającej przedmiot darowizny dokonanej przez spadkodawców na rzecz pozwanych. Otrzymany przez powoda składnik majątkowy, będący efektem realizacji woli spadkodawców, znacząco przekracza swą wartością udział, jaki mógłby stanowić podstawę ewentualnych roszczeń zachowkowych. W konsekwencji dochodzenie przez powoda dodatkowych świadczeń pieniężnych kosztem pozwanych należy ocenić jako zachowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, stanowiące nadużycie prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 kc.

Pozwani wskazali ponadto, że nie dysponują już przedmiotem darowizny przekazanej im przez spadkodawców, albowiem swoim majątkiem rozporządzili nim na rzecz swojego syna. Wobec braku jakiegokolwiek aktualnego wzbogacenia po stronie pozwanych nie sposób przypisać im obowiązku spełnienia świadczeń dochodzonych pozwem, gdyż obecny stan majątkowy pozwanych nie pozostaje w żadnym związku z darowizną, na którą powołuje się powód.

Z tych względów, w ocenie pozwanych, żądanie pozwu jest nieuzasadnione, a jego uwzględnienie prowadziłoby do rażąco niesprawiedliwych skutków, pozostających w sprzeczności z fundamentalnymi zasadami prawa spadkowego.

Postanowieniem Sądu Rejonowego w Kaliszu z dnia 18 marca 2021r. w sprawie o sygn. akt I C 152/21 zwolniono pozwanych od kosztów sądowych w całości oraz negatywnie rozstrzygnięto o ustanowieniu dla nich pełnomocnika z urzędu.

Postanowieniem Sądu Rejonowego w Kaliszu z dnia 2 lipca 2021r. w sprawie o sygn. akt I C 152/21, na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 kpc, zawieszono postępowanie w sprawie, które zostało podjęte postanowieniem tego Sądu z dnia 22 kwietnia 2025r.

W dalszym toku postępowania strony, składając kolejne pisma procesowe, podtrzymały dotychczas przedstawione stanowiska oraz zgłoszone roszczenia.

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny.

Spadkodawcy J. L. i B. L. byli rodzicami powoda H. L. (1) i pozwanej A. J.. Poza powodem i pozwaną spadkodawcy posiadali jeszcze troje dzieci M. L., A. P. i A. Ż..

J. L. zmarł w dniu 15 lutego 2016r.

Spadkobiercami ustawowymi J. L. są jego żona B. L. oraz dzieci A. J., M. L., A. P., H. L. (2), natomiast spadkobiercami ustawowymi B. L. są jej dzieci A. J., M. L., A. P., A. Ż. i H. L. (1).

Prawomocnym postanowieniem z dnia 16 maja 2019r. Sąd Rejonowy w Kaliszu w sprawie o sygn. akt I Ns 1183/18 stwierdził, iż:

- spadek po J. L., na podstawie ustawy, nabyli z dobrodziejstwem inwentarza żona B. L. –(...) części, córka A. J. – (...)części, syn M. L. – (...)części, córka A. P. – (...)części, syn H. L. (1) –(...) części,

- spadek po B. L., na podstawie ustawy, nabyli z dobrodziejstwem inwentarza córka A. J. – (...) części, syn M. L. –(...)części, córka A. P. – (...) części, córka A. Ż. – (...) części, syn H. L. (1) – (...)części.

( kopia postanowienia k. 8, przesłuchanie powoda H. L. (1) k. 192v 00:05:58-00:22:27, przesłuchanie pozwanej A. J. k. 192v 00:22:27-00:36:15, przesłuchanie pozwanego J. J. k. 192v 00:36:15-00:41:57)

W skład spadku po B. L. i J. L. wchodzą niezabudowana działka nr (...) o pow. (...) położona we wsi P., gm.(...), dla której Sąd Rejonowy w Kaliszu prowadzi księgę wieczystą Kw nr (...) oraz zabudowana nieruchomość rolna o łącznej pow. (...) dla której Sąd Rejonowy w Kaliszu prowadzi księgę wieczystą Kw nr (...) a Sąd Rejonowy w Sieradzu Kw nr (...).

Na podstawie umowy notarialnej z dnia 21 kwietnia 2008r. Rep. A(...) spadkodawcy B. L. i J. L. darowali swojej córce A. J. i jej mężowi J. J. do ich majątku wspólnego, niezabudowaną działkę nr (...) o pow. 0.1201ha, położoną we wsi P., gm. Brzeziny, dla której Sąd Rejonowy w Kaliszu prowadzi księgę wieczystą Kw nr (...) ( uprzednio (...) ).

Wartość przedmiotu darowizny oznaczono na kwotę 10.000,00zł.

Na podstawie umowy notarialnej z dnia 26 marca 2015r. Rep. (...)pozwani A. J. i J. J. darowali opisaną wyżej nieruchomość swojemu synowi M. J..

Wartość przedmiotu darowizny oznaczono na kwotę 30.000,00zł.

Na podstawie umowy notarialnej z dnia 17 października 2008r. Rep. A (...)spadkodawcy B. L. i J. L. darowali swojej córce A. P. zabudowane nieruchomości rolne o łącznej pow.(...) dla której Sąd Rejonowy w Kaliszu prowadzi księgę wieczystą Kw nr (...) a Sąd Rejonowy w Sieradzu Kw nr (...).

Wartość przedmiotu darowizny oznaczono na kwotę 80.000,00zł.

Na podstawie umowy notarialnej z dnia 23 listopada 2017r. Rep. A (...) A. P. darowała opisaną wyżej nieruchomości swojemu bratu – powodowi H. L. (1).

Wartość przedmiotu darowizny oznaczono na kwotę 330.000,00zł.

( kopia umowy darowizny k. 9-10, 11-13, 14-15, 16-17, kopia wyrysów z map ewidencyjnych k. 34-36, 54-56, kopia wypisów z rejestru gruntów k. 37-39,57-59, 133, kopia decyzji podatku od nieruchomości k. 132, dokumenty akt Kw nr(...) i (...), przesłuchanie powoda H. L. (1) k. 192v 00:05:58-00:22:27, przesłuchanie pozwanej A. J. k. 192v 00:22:27-00:36:15, przesłuchanie pozwanego J. J. k. 192v 00:36:15-00:41:57)

Rozporządzenie nieruchomością przez spadkodawców B. L. i J. L. na rzecz ich córki A. P. w drodze darowizny z dnia 17 października 2008r. stanowiło element uzgodnionego między stronami rodzinnego planu sukcesyjnego, w ramach którego ostatecznym beneficjentem tej nieruchomości miał być powód H. L. (1). Uczynienie A. P. właścicielem nieruchomości w 2008r. miało charakter czasowy i techniczny, służący zabezpieczeniu majątku rodzinnego do momentu, w którym powód H. L. (1) będzie w stanie faktycznie i odpowiedzialnie przejąć zarząd oraz własność nieruchomości. Powód H. L. (1), B. L., J. L. oraz A. P. byli zgodni co do tego, że po ustabilizowaniu sytuacji życiowej powoda, w szczególności w kontekście jego choroby nałogowej, nieruchomość zostanie mu przeniesiona. Darowizna nieruchomości dokonana przez A. P. na rzecz powoda w dniu 23 listopada 2017r. stanowiła realizację wcześniejszego porozumienia rodzinnego, którego zasadniczym celem było doprowadzenie do tego, aby powód finalnie nabył własność tej nieruchomości. Dokonanie dwóch następujących po sobie czynności prawnych, tj. darowizny z 2008r. na rzecz A. P. oraz darowizny z 2017r. na rzecz powoda było wynikiem świadomej i konsekwentnej realizacji przyjętych między stronami ustaleń, a nie przypadkowej lub samodzielnej decyzji któregokolwiek z darczyńców. Odroczenie przekazania nieruchomości bezpośrednio na rzecz powoda na etapie darowizny z 2008r. było podyktowane troską spadkodawców o właściwe zabezpieczenie majątku rodzinnego, w kontekście konieczności uporządkowania przez powoda jego spraw osobistych i zdrowotnych. W świetle chronologii i charakteru dokonanych czynności prawnych ostateczne przekazanie nieruchomości powodowi w 2017r. było z góry założonym i ustalonym celem rodziny, a nie nową, samodzielną inicjatywą A. P..

( przesłuchanie powoda H. L. (1) k. 192v 00:05:58-00:22:27, przesłuchanie pozwanej A. J. k. 192v 00:22:27-00:36:15, przesłuchanie pozwanego J. J. k. 192v 00:36:15-00:41:57)

Prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Kaliszu z dnia 15 lutego 2019r. w sprawie o sygn. akt I C 812/18, od którego apelację oddalono wyrokiem Sądu Okręgowego w Kaliszu z dnia 8 maja 2019r. w sprawie o sygn. akt II Ca 328/19 rozwiązano stosunek najmu łączący powoda H. L. (1) z pozwanymi A. J., J. J., M. J. i S. J. dot. nieruchomość gruntowej zabudowanej budynkiem mieszkalnym stanowiącym działkę nr (...) położoną w miejscowości P. (...), gm.(...) pow. (...), woj. (...), dla której Sąd Rejonowy w Kaliszu prowadzi księgę wieczystą nr (...). Ponadto nakazano pozwanym A. J., J. J., M. J. i S. J., ażeby opuścili, opróżnili i wydali powodowi H. L. (1) nieruchomość gruntową zabudowaną budynkiem mieszkalnym stanowiącą działkę nr (...) położoną w miejscowości P. (...), gm. (...), pow. (...), woj. (...), dla której Sąd Rejonowy w Kaliszu prowadzi księgę wieczystą nr (...), a także orzeczono, iż pozwanym A. J., J. J. i S. J. przysługuje uprawnienie do lokalu zamiennego oraz wstrzymano wykonanie opróżnienia nieruchomości w stosunku do w/w pozwanych do czasu zapewnienia pozwanym przez powoda H. L. (1) lokalu zamiennego.

W sprawie tej ustalono m.in., że A. P. oraz H. L. (1) dokonali demontażu elementów wyposażenia budynku mieszkalnego zajmowanego przez pozwanych A. J. i J. J.. W szczególności stwierdzono wymontowanie głównych drzwi wejściowych prowadzących z zewnątrz na werandę, jak również usunięcie skrzydeł dwóch okien w pomieszczeniu sąsiadującym przez ścianę działową z pokojem zajmowanym przez pozwanych, a ponadto odłączenie instalacji elektrycznej w tym pomieszczeniu. Skutki dokonanej dekompletacji w sposób istotny pogłębiły istniejącą degradację techniczną obiektu. Usunięcie stolarki okiennej i drzwiowej w trzech zewnętrznych otworach spowodowało powstanie bezpośredniego i nieograniczonego dostępu do wnętrza budynku, zarówno dla osób trzecich, jak i zwierząt, aż do drzwi pokoju zajmowanego przez pozwanych. Brak zabezpieczenia tych otworów doprowadził również do intensywnego zawilgocenia ścian, podłóg oraz stropu od strony wewnętrznej, jak również do znacznego wychłodzenia budynku, nasilającego się od końca października 2017r. Powyższe okoliczności spowodowały istotne i szybkie pogorszenie stanu technicznego budynku względem stanu sprzed dokonanej ingerencji.

Działania powoda polegające na demontażu podstawowych elementów wyposażenia budynku były bezprawne i zawinione. Skutkowały one pozbawieniem pozwanych możliwości normalnego korzystania z nieruchomości stanowiącej własność powoda oraz stworzyły realne zagrożenie dla bezpieczeństwa, zdrowia i życia pozwanych. Zachowania te naruszały obowiązujący porządek prawny, stanowiły nadużycie prawa podmiotowego i jako takie nie korzystały z ochrony prawnej.

( z akt SR w Kaliszu I C 812/18: wyrok k. 268, uzasadnienie k. 275-279, wyrok II Ca 328/19 k. 303, uzasadnienie k. 309-317)

W 14 marca 2015r. A. Ż. i A. J. oraz A. P. i H. L. (1) w sprawie Sądu Okręgowego w Kaliszu o sygn. akt I C 950/21 zawarli ugodę sądową na mocy której:

- strony zgodnie potwierdziły, że powódki są uprawnione do zachowku po zmarłych B. L. i J. L.,

- pozwany H. L. (1) zobowiązał się do zapłaty na rzecz powódki A. J. kwoty 8.061,00zł, jednorazowo w terminie 7 dni od dnia uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania na rachunek bankowy wskazany w tym terminie przez powódkę,

- pozwany H. L. (1) zobowiązał się do zapłaty na rzecz powódki A. Ż. kwoty 11.745,00zł, jednorazowo w terminie od dnia uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania na rachunek bankowy wskazany w tym terminie przez powódkę,

- strony oświadczyły że zobowiązania określone w ugodzie wyczerpują wszelkie roszczenia z tytułu zachowku wynikające z otwarcia spadku po B. L. i J. L. oraz roszczenia objęte sprawą zawisłą przed Sądem Okręgowym w Kaliszu o sygn. akt I C 950/21.

W przywołanej sprawie ustalono, iż:

- wartość nieruchomości położonej w miejscowości P., gm. (...) pow. (...), woj. (...), stanowiącą działki o nr ewid. (...), o łącznej pow. (...) zapisanej w księdze wieczystej (...) oraz nieruchomości położonej w miejscowości B., gm. B., pow. (...), woj. (...), stanowiącej działkę o nr ewid. (...) o pow.(...) zapisanej w księdze wieczystej nr (...) - stanowiących własność powoda H. L. (1), których wartość oszacowana na łączną kwotę 273.600,00zł według ich stanu na dzień 17 października 2008r. i cen obecnych (odpowiednio 234.900,00zł i 38.700,00zł),

- wartość nieruchomości położonej w miejscowości P., gm. (...), pow. (...), woj. (...), stanowiącej działkę o nr ewid. (...)o pow. 0,1201ha zapisanej w księdze wieczystej nr (...) stanowiących współwłasność pozwanych A. J. i J. J., której wartość oszacowana na kwotę 38.700,00zł wg jej stanu w dniu 21 kwietnia 2008r. i cen obecnych.

Prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w Kaliszu z dnia 14 marca 2025r. w sprawie o sygn. akt I C 950/21, na skutek zawarcia opisanej powyżej ugody sądowej, umorzono postępowanie w sprawie z powództwa A. Ż. i A. J. przeciwko A. P. i H. L. (1), o ustalenie nieważności i o zapłatę.

( kopia postanowienia SO w Kaliszu I C 950/21 k. 155, kopia ugody w sprawie SO w Kaliszu I C 950/21 k. 156, z akt SO w Kaliszu I C 950/21: opinia biegłego w dziedzinie szacowania nieruchomości k. 382-511, 545-565)

W dniu 2 lutego 2021r. powód wezwał pozwanych do zapłaty na jego rzecz kwot 5.000,00zł tytułem zachowku w terminie 7 dni.

( wezwanie do zapłaty k. 18, 19)

Za wiarygodne należało uznać zaliczone w poczet materiału dowodowego dokumenty zgromadzone w postępowaniu, albowiem zostały one sporządzone przez uprawnione organy w ramach przysługujących im kompetencji, w sposób rzetelny i fachowy. Ich prawdziwość i autentyczność nie wzbudziła w ocenie Sądu wątpliwości.

Ocenę depozycji strony powodowej oraz pozwanych Sąd przeprowadził z uwzględnieniem kryteriów wiarygodności i użyteczności dla ustalenia stanu faktycznego, dokonując ich weryfikacji przez pryzmat zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego o charakterze dokumentarnym. Zeznania te pozostawały wewnętrznie spójne, niesprzeczne z ujawnionymi dokumentami oraz konsekwentne w zakresie wskazania rodzaju aktywów i pasywów wchodzących w skład masy spadkowej. Strony prezentowały także zbieżne stanowisko co do wartości poszczególnych składników majątku. Sąd nie znalazł podstaw do zakwestionowania prawdziwości przedstawionych relacji.

Na co należy zwrócić uwagę, to że deklarowane przez nich relacje osobiste, sposób formułowania wzajemnych zarzutów oraz podkreślane rozbieżności co do oceny przebiegu zdarzeń poprzedzających wszczęcie postępowania świadczą o trwale napiętych stosunkach. Okoliczność ta stanowi kontekst wymagający szczególnej ostrożności przy analizie motywów prezentowanych stanowisk procesowych.

Sąd miał również na uwadze, że powód, w świetle sposobu zakończenia postępowania przed Sądem Okręgowym w Kaliszu, prowadzonego pod sygnaturą I C 950/21, nie potrafił przedstawić przekonujących motywów dalszego popierania powództwa w niniejszej sprawie. W szczególności potwierdził on, iż od początku wolą spadkodawców było uposażenie go we własność gospodarstwa rolnego, przy czym realizacja tej woli została odłożona w czasie z przyczyn dotyczących bezpośrednio osoby powoda, w tym związanych z jego nałogiem. Jednocześnie powód przyznał, że ostatecznie stał się właścicielem wskazanej nieruchomości rolnej, stanowiącej istotny, również w porównaniu z przedmiotem darowizny dokonanej przez spadkodawców na rzecz pozwanych, składnik masy spadkowej. Powód potwierdził również, że uiścił na rzecz pozwanej A. J. należny jej od powoda zachowek.

Sąd Rejonowy zważył, co następuje.

Powództwo podlegało oddaleniu w całości.

Prawo spadkowe gwarantuje najbliższym członkom rodziny spadkodawcy minimalny udział w majątku spadkowym w postaci zachowku, niezależnie od treści rozrządzeń dokonanych przez spadkodawcę. Zgodnie z art. 991 § 1 kc uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy. Wysokość zachowku wynosi połowę udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku małoletnich zstępnych lub osób trwale niezdolnych do pracy – dwie trzecie tego udziału. Zachowek przysługuje niezależnie od woli spadkodawcy, chyba że zachodzą przesłanki wydziedziczenia (art. 1008–1010 kc). W razie wydziedziczenia zstępnego jego zstępni zachowują prawo do zachowku (art. 1011 kc).

Ustalenie zachowku wymaga określenia udziału spadkowego stanowiącego podstawę jego obliczenia. Zgodnie z art. 992 kc udział ten wyznacza się z uwzględnieniem spadkobierców niegodnych i tych, którzy spadek odrzucili, natomiast z wyłączeniem spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni. Następnie udział ten mnoży się przez odpowiedni ułamek z art. 991 § 1 kc.

Kolejnym etapem jest ustalenie substratu zachowku, obejmującego czystą wartość spadku powiększoną o darowizny podlegające doliczeniu (art. 993–995 kc). Czysta wartość spadku stanowi różnicę między aktywami według ich stanu na dzień otwarcia spadku i cen na dzień orzekania o zachowku, a pasywami spadku z pominięciem zapisów i poleceń. Stanowisko to zostało przyjęte w uchwale SN z dnia 26 marca 1985 r., III CZP 75/84. Do substratu dolicza się wartość darowizn według stanu z chwili ich dokonania i cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 kc), z wyłączeniami z art. 994 § 1 kc.

Ostateczna wysokość zachowku wynika z pomnożenia substratu zachowku przez udział należny uprawnionemu. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnej mu części majątku w drodze powołania do spadku, zapisu lub darowizny, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej wobec spadkobiercy (art. 991 § 2 kc). Roszczenie to powstaje wyłącznie w przypadku braku pełnego zaspokojenia uprawnionego w powyższych formach. Jeżeli spadkobierca sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się do nadwyżki ponad własny zachowek (art. 999 kc, art. 1005 § 1 kc).

Gdy zachowku nie można uzyskać od spadkobiercy, uprawniony może skierować roszczenie przeciwko obdarowanemu, w granicach wzbogacenia wynikającego z darowizny (art. 1000 kc). Obdarowany może zwolnić się od odpowiedzialności, wydając przedmiot darowizny. Kwestie te były przedmiotem orzeczeń SN, m.in. wyroku z 14 marca 2008 r., IV CSK 509/07, oraz wyroku z 13 lutego 2004 r., II CK 444/02.

W orzecznictwie konsekwentnie przyjmuje się, że wartość spadku ustala się według cen z daty orzekania o zachowku (m.in. uchwała SN z 26 marca 1985 r., III CZP 75/84; wyrok SN z 25 maja 2005 r., I CK 765/04; wyrok SN z 4 lipca 2012 r., I CSK 599/11). Stan przedmiotu darowizny ocenia się według chwili jej dokonania (wyrok SN z 13 czerwca 2013 r., V CK 385/12). Jeżeli darowizny wyczerpują cały spadek, uprawniony może dochodzić zachowku od obdarowanego (wyrok SN z 30 stycznia 2008 r., III CSK 255/07). Roszczenie o zachowek jest dziedziczne (art. 1002 kc).

Zgodnie z art. 5 kc wysokość zachowku może zostać wyjątkowo obniżona w razie nadużycia prawa. Przesłanki takie występują jedynie w sytuacjach rażących, co podkreślono m.in. w orzeczeniu SN z 11 listopada 1954 r., I CR 1573/54, uchwale SN z 19 maja 1981 r., III CZP 18/81 oraz wyroku SN z 14 marca 2018 r., II CSK 276/17. Wskazuje się, że prawo do zachowku realizuje obowiązki moralne spadkodawcy wobec najbliższych (wyrok SN z 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215/03). Korzystanie z prawa podmiotowego objęte jest domniemaniem zgodności z zasadami współżycia społecznego, a jego obalenie wymaga wykazania szczególnych okoliczności (m.in. wyrok SA w Łodzi z 16 kwietnia 2014 r., I ACa 1363/13; wyrok SA w Warszawie z 21 listopada 2012 r., I ACa 467/12; wyrok SN z 26 lutego 2002 r., I CKN 305/01).

Obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa na stronach (art. 232 kpc), a ciężar udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 kpc) spoczywa na stronie, która z faktów tych wywodzi skutki prawne (art. 6 kc).

Zgodnie z zasadami procesu cywilnego ciężar gromadzenia materiału dowodowego spoczywa na stronach (art. 232 kpc, art. 3 kpc, art. 6 kc).

Jego istota sprowadza się do ryzyka poniesienia przez stronę ujemnych konsekwencji braku wywiązania się z powinności przedstawienia dowodów. Skutkiem braku wykazania przez stronę prawdziwości twierdzeń o faktach istotnych dla sprawy jest tylko to, że twierdzenia takie zasadniczo nie będą mogły leżeć u podstaw sądowego rozstrzygnięcia. Strona, która nie udowodni przytoczonych twierdzeń, utraci korzyści, jakie uzyskałaby aktywnym działaniem (por. wyrok s.apel w Białymstoku z dnia 28 sierpnia 2014r. w sprawie o sygn. akt I ACa 286/14, opubl. LEX nr 1511625).

Sąd, po wszechstronnym rozważeniu całokształtu materiału zgromadzonego w sprawie oraz dokonaniu oceny prawnej żądania powoda, doszedł do przekonania, że powództwo nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu. Wprawdzie powód oparł swoje roszczenie na przepisach regulujących instytucję zachowku, jednakże w realiach niniejszej sprawy wykonywanie przez niego prawa podmiotowego następuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego oraz ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem tego prawa, co uzasadnia zastosowanie art. 5 kc i odmowę udzielenia ochrony prawnej jego żądaniu.

W pierwszej kolejności jednak Sąd uznał za zasadne stanowisko strony pozwanej, zgodnie z którym wynik oraz sposób zakończenia postępowania przed Sądem Okręgowym w Kaliszu, sygn. I C 950/21, wywiera istotny wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. W tamtym postępowaniu, przy wykorzystaniu wiadomości specjalnych, dokonano pełnego i kompleksowego oszacowania wartości nieruchomości stanowiących istotne składniki majątku spadkowego po B. L. i J. L., jak również nieruchomości objętych darowiznami podlegającymi doliczeniu do substratu zachowku. Ustalenia te zostały sporządzone według właściwych kryteriów wynikających z art. 995 § 1 kc, tj. według stanu nieruchomości na datę dokonania darowizn i przy uwzględnieniu cen aktualnych. W efekcie postępowanie to dostarczyło miarodajnej, obiektywnej i specjalistycznej podstawy dla oceny wartości majątku, od którego wylicza się roszczenie o zachowek.

W szczególności w sprawie I C 950/21 ustalono wartość nieruchomości w P., obejmującej działki nr (...) o łącznej powierzchni(...) ha, ujawnionej w księdze wieczystej (...), na kwotę 234.900 zł według stanu z 17 października 2008 r. i cen obecnych, wartość nieruchomości w B., działka nr (...) o powierzchni (...), KW (...), na kwotę 38.700 zł według tego samego kryterium, oraz wartość nieruchomości w P., działka nr (...) o powierzchni (...), KW (...), stanowiącej współwłasność pozwanych A. J. i J. J., na kwotę 38.700 zł według stanu z 21 kwietnia 2008 r. i cen obecnych. Zestawienie to odpowiada strukturze majątku uwzględnianego przy ustalaniu substratu zachowku w niniejszej sprawie, a przede wszystkim opiera się na datach darowizn oraz tych samych składnikach majątkowych, których wartość ma decydujące znaczenie dla ustalenia wysokości należnego zachowku. Tym samym ustalenia poczynione w sprawie I C 950/21, przeprowadzone w sposób kompletny przez biegłego dysponującego wiadomościami specjalnymi, nie tylko mogą, lecz powinny być brane pod uwagę jako dowód o szczególnej mocy, zapewniający spójność i jednolitość ocen majątku spadkowego w obu postępowaniach.

Ponadto sposób zakończenia postępowania I C 950/21, tj. ugoda sądowa zawarta w dniu 14 marca 2025 r., w ramach której H. L. (1) zobowiązał się do zapłaty na rzecz A. J. kwoty 8.061,00zł z tytułu roszczeń z zachowku wynikających z otwarcia spadku po B. i J. L., wskazuje na akceptację przez strony, w tym także przez pozwanych, zarówno ustalonego w tamtym postępowaniu substratu majątkowego, jak i przyjętych wartości nieruchomości. Przyjęcie ugody opartej na tych ustaleniach świadczy o tym, że strony nie kwestionowały ani poprawności metodologicznej opinii biegłego, ani rzetelności ustalonych tam wartości. Konstatacją powyższego jest stwierdzenie, że ustalenia faktyczne i gospodarcze dokonane w sprawie I C 950/21, a także wynikające z niej konsekwencje prawne, stanowią istotny punkt odniesienia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy o zachowek i umacniają ocenę, że powód nie został pokrzywdzony w stopniu uzasadniającym sięgnięcie po ochronę w ramach roszczenia zachowkowego.

Istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia ma również okoliczność, że pozwana A. J. sama jest osobą uprawnioną do zachowku po B. i J. L.. Jej status prawny w tym zakresie wpływa zarówno na ocenę skutków darowizny dokonanej na jej rzecz w dniu 21 kwietnia 2008 r., jak i na ocenę znaczenia ugody zawartej w dniu 14 marca 2025 r. przed Sądem Okręgowym w Kaliszu w postępowaniu I C 950/21. Darowizna ta obejmowała nieruchomość w miejscowości P., działkę nr (...), o powierzchni (...), KW (...), przekazaną pozwanej A. J. oraz jej mężowi J. J.. Wartość tej darowizny, ustalona na kwotę 38.700,00zł według stanu na dzień jej dokonania i cen obecnych, stanowi istotny element oceny jej sytuacji prawnej jako spadkobierczyni uprawnionej do zachowku.

Zgodnie z art. 999 kc zasadą jest, że spadkobierca, który dochodzi zachowku albo przeciwko któremu dochodzi się zachowku, ma obowiązek rozliczyć wartość darowizn otrzymanych od spadkodawcy. Jednocześnie norma ta nakazuje uwzględniać, czy wartość darowizny powoduje uzyskanie przez takiego spadkobiercę korzyści przekraczającej wysokość należnego mu zachowku. Dopiero nadwyżka ponad jego własny zachowek może stanowić podstawę odpowiedzialności wobec innych uprawnionych. W realiach niniejszej sprawy istotne jest, że pozwana A. J., jako córka spadkodawców, sama posiada prawo do zachowku po B. i J. L.. W wyniku darowizny z 21 kwietnia 2008 r. oraz późniejszej ugody sądowej z 14 marca 2025 r., w której H. L. (1) zobowiązał się uiścić na jej rzecz kwotę 8.061,00zł tytułem roszczeń zachowkowych, pozwana nie uzyskała świadczeń przewyższających wartość przysługującego jej zachowku. Wartość darowizny odpowiada jedynie części należnego jej ułamka zachowkowego, natomiast ugoda, jako czynność dyspozytywna, stanowiła w istocie dopłatę wyrównującą jej roszczenie do poziomu przewidzianego przez przepisy art. 991 i nast. kc.

Powyższe ma istotne znaczenie dla oceny odpowiedzialności pozwanej w niniejszym postępowaniu. Skoro bowiem pozwana nie uzyskała od spadkodawców korzyści majątkowych przekraczających wysokość własnego zachowku, to stosownie do art. 999 kc nie może ponosić odpowiedzialności wobec innych uprawnionych z tytułu nadwyżki ponad jej własne uprawnienie. Odpowiedzialność ta jest konstrukcyjnie przewidziana jedynie w sytuacji, gdy spadkobierca lub obdarowany realnie otrzymał więcej, niż wynosi jego ustawowe roszczenie zachowkowe. Warto także podkreślić, że zawarta w sprawie I C 950/21 ugoda sądowa nie tylko potwierdza, iż pozwana nie uzyskała nadwyżki ponad własny zachowek, ale również sankcjonuje wcześniej ustaloną wartość substratu majątku spadkowego. Jeżeli zatem pozwana, po dokonaniu szczegółowego porównania wartości otrzymanej darowizny i wysokości należnego jej zachowku, została uznana w tamtym postępowaniu za uprawnioną do uzupełnienia zachowku kwotą 8.061,00zł, to tym samym nie sposób przyjąć, aby posiadała ona nadwyżkę, od której mogłaby zostać obciążona obowiązkiem zapłaty zachowku w niniejszej sprawie. Ustalenie, że pozwana A. J. nie otrzymała świadczeń przewyższających jej własny zachowek, stanowi kolejny element potwierdzający, że wynik oraz ustalenia postępowania I C 950/21 mają relewantny wpływ na niniejszą sprawę i dodatkowo osłabiają zasadność roszczenia powoda.

Na ocenę zasadności roszczenia powoda wpływa także charakter darowizny dokonanej przez spadkodawców B. i J. L. na rzecz A. P. w dniu 17 października 2008 r. Pozwani podnieśli, że czynność ta miała charakter pozorny w rozumieniu art. 83 § 1 kc, gdyż jej rzeczywistym celem było przekazanie gospodarstwa rolnego synowi spadkodawców, H. L. (1), a nie osobie formalnie wskazanej jako obdarowana. Argument ten znajduje oparcie w dalszym przebiegu zdarzeń, a w szczególności w dokonaniu przez A. P. darowizny tej samej nieruchomości na rzecz H. L. (1) w dniu 23 listopada 2017 r., a więc w czasie relatywnie krótkim i bez wykazania przyczyn ekonomicznych lub osobistych uzasadniających takie rozporządzenie.

Zgodnie z art. 83 § 1 kc nieważna jest czynność prawna dokonana dla pozoru, tj. gdy strony składają oświadczenia woli nie w celu wywołania skutków prawnych wynikających z treści oświadczeń, lecz dla stworzenia wrażenia dokonania określonej czynności wobec osób trzecich. W przypadku darowizn rodzinnych pozorność może przejawiać się w formalnym przekazaniu majątku osobie trzeciej, przy jednoczesnym rzeczywistym zamiarze obdarowania innego członka rodziny, co pozwala na obejście przepisów o uzupełnianiu zachowku lub odroczenie faktycznego przejścia własności. W niniejszej sprawie analiza sekwencji czynności i okoliczności osobistych stron wskazuje, że darowizna z dnia 17 października 2008 r. mogła mieć charakter czynności jedynie deklaratywnej, będącej etapem technicznego przeniesienia gospodarstwa rolnego na rzecz powoda H. L. (1). Przeniesienie własności tej nieruchomości na powoda w 2017 r., bez uzasadnienia ekonomicznego i bez ekwiwalentu, potwierdza, że rzeczywistym beneficjentem korzyści majątkowej był od początku powód, a A. P. pełniła funkcję pośrednika formalnego. Jeżeli darowizna z 2008 r. była czynnością pozorną, to w świetle art. 83 § 1 kc należy ją uznać za nieważną, a tym samym za nieskuteczną na potrzeby obliczania substratu zachowku. W takim wypadku należy przyjąć, że rzeczywistą darowizną, wywołującą skutek prawny w stosunku do majątku powoda, była darowizna z dnia 23 listopada 2017 r., dokonana bezpośrednio na jego rzecz.

Rozważenia, jako znaczący i istotny, wymaga zarzut pozwanych, zgodnie z którym dochodzone w przedstawionych powyżej okolicznościach przez powoda roszczenie o zapłatę zachowku stanowi nadużycie prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 kc. Zdaniem pozwanych powód wykonuje swoje prawo w sposób sprzeczny zarówno z zasadami współżycia społecznego, jak i ze społeczno–gospodarczym przeznaczeniem instytucji zachowku, wobec czego jego roszczenie nie powinno korzystać z ochrony prawnej. Argument ten znajduje umocowanie w ustalonym stanie faktycznym sprawy.

Z materiału dowodowego wynika, że powód H. L. (1), w wyniku kolejnych darowizn dokonanych przez spadkodawców oraz ich następnych obdarowanych, jest obecnie właścicielem niemal całego majątku, który niegdyś wchodził w skład gospodarstwa (...). Powód nabył na własność zabudowaną nieruchomość rolną o łącznej powierzchni 6,5399 ha, w tym nieruchomości objęte pierwotnie darowizną z dnia 17 października 2008 r. na rzecz A. P., a następnie przeniesione na jego rzecz w dniu 23 listopada 2017 r. W tym samym czasie pozwani A. J. i J. J. otrzymali od spadkodawców jedynie niewielką nieruchomość, działkę rolną nr (...) o powierzchni 0,1201 ha, której wartość, ustalona zgodnie z art. 995 kc, pozostaje nieporównywalnie niższa od wartości majątku, który trafił do powoda. Okoliczność ta wpływa na ocenę, czy dochodzenie przez powoda dalszych świadczeń od pozwanych pozostaje zgodne z ratio i funkcją instytucji zachowku.

Celem zachowku jest bowiem ochrona członków najbliższej rodziny przed całkowitym pokrzywdzeniem wskutek rozrządzeń spadkodawcy, a nie stworzenie narzędzia umożliwiającego jednemu z uprawnionych uzyskanie nadmiernej korzyści kosztem pozostałych. W świetle utrwalonego orzecznictwa instytucja zachowku, jako konstrukcja o charakterze wyrównawczym, nie może być wykorzystywana w sposób prowadzący do rażącego naruszenia równowagi między uprawnionymi, zwłaszcza gdy uprawniony z zachowku w rzeczywistości wszedł już w posiadanie majątku przekraczającego wartość należnego mu udziału spadkowego. Nadużyciem prawa podmiotowego jest w szczególności sytuacja, gdy uprawniony, który otrzymał świadczenia majątkowe istotnie przewyższające jego udział ułamkowy, żąda dodatkowych świadczeń od tych członków rodziny, którzy zostali wyposażeni w sposób minimalny lub symboliczny. Z tych względów nie sposób uznać, aby roszczenie powoda, kierowane przeciwko pozwanym, było zgodne ani z zasadą równego traktowania uprawnionych, ani z funkcją instytucji zachowku.

Zgłaszanie żądania wobec A. J. i J. J., którzy otrzymali od spadkodawców jedynie niewielką nieruchomość o marginalnej wartości, podczas gdy powód przejął zasadniczy i gospodarczo znaczący trzon majątku rodzinnego, nosi cechy nadużycia prawa podmiotowego. Co więcej, jeżeli powód uważa, że nie został w pełni wyposażony przez spadkodawców, właściwym adresatem jego roszczeń powinna być A. P., która jako pierwsza otrzymała znaczną część majątku spadkodawców w drodze darowizny z 2008 r., będącej faktycznym etapem przekazania gospodarstwa rolnego. Obciążanie odpowiedzialnością osób, które otrzymały ułamek tej wartości, pozostawałoby w sprzeczności nie tylko z zasadami współżycia społecznego, lecz także z elementarnym poczuciem sprawiedliwości i celem norm art. 991 i nast. kc. W konsekwencji należy przyjąć, że roszczenie powoda, jako realizowane w sposób sprzeczny ze społeczno–gospodarczym przeznaczeniem instytucji zachowku i naruszające zasady współżycia społecznego, nie powinno korzystać z ochrony prawnej na podstawie art. 5 kc.

Sąd uznał przy tym za niezasadny pogląd powoda, jakoby wynik postępowania przed Sądem Rejonowym w Kaliszu, sygn. I C 812/18 (II Ca 328/19), miał wpływ na niniejszą sprawę w zakresie oceny dopuszczalności podniesienia przez pozwanych zarzutu nadużycia prawa procesowego lub materialnego przez powoda na podstawie art. 5 kc. Postępowanie I C 812/18 dotyczyło roszczeń windykacyjnych, a zatem roszczeń o charakterze rzeczowym, których przedmiotem była ochrona prawa własności powoda w stosunku do nieruchomości. Nie obejmowało ono problematyki zachowku, nie rozstrzygało o zakresie odpowiedzialności poszczególnych obdarowanych ani nie dokonywało ustaleń co do wartości substratu zachowku czy faktycznego wyposażenia członków rodziny przez spadkodawców.

Ponadto w tym kontekście argument powoda, jakoby to pozwani mieli nadużywać prawa poprzez podniesienie zarzutu z art. 5 kc w obronie przed roszczeniami zachowkowymi, należy uznać za bezpodstawny i pozbawiony racji. Nie może być mowy o nadużyciu prawa podmiotowego przez pozwanych w sytuacji, w której to sam powód dopuścił się szeregu działań rażąco sprzecznych z zasadami współżycia społecznego oraz wymogami prawidłowego korzystania z prawa własności. Nie sposób uznać za nadużycie prawa obrony procesowej pozwanych polegającej na powoływaniu się na klauzulę generalną z art. 5 kc, skoro działania powoda nosiły znamiona celowego naruszania dóbr osobistych pozwanych, naruszały ich prawo do bezpiecznego korzystania z zajmowanej nieruchomości, a także stwarzały realne zagrożenie dla ich zdrowia i życia. Podnoszenie przez powoda zarzutów o rzekome nadużycie prawa przez pozwanych stanowi próbę odwrócenia uwagi od własnych, oczywiście nagannych zachowań, które nie mogą korzystać z ochrony prawnej.

W konsekwencji należy stwierdzić, że powód, powołując się na nadużycie prawa ze strony pozwanych, czyni to w sposób sprzeczny z ustalonym stanem faktycznym i zasadami współżycia społecznego. Nie może czerpać korzyści prawnych z własnych, zawinionych naruszeń, a jego argumentacja w tym zakresie jest bezprzedmiotowa, niezasadna i nie znajduje oparcia ani w prawie, ani w materiale dowodowym sprawy. Nie sposób zatem przyjąć, aby wyrok w tamtym postępowaniu miał znaczenie prejudycjalne dla rozpoznania niniejszej sprawy, czy też aby wykluczał możliwość powołania się przez pozwanych na art. 5 kc. Ocena nadużycia prawa podmiotowego lub prawa procesowego następuje bowiem każdorazowo w kontekście okoliczności konkretnego postępowania i charakteru dochodzonego w nim roszczenia. W sprawie o zachowek kryteria te są odmienne niż w procesie o wydanie nieruchomości, a ich zastosowanie wymaga odrębnej analizy relacji majątkowych i osobistych pomiędzy stronami, zakresu otrzymanych darowizn oraz stopnia wyposażenia poszczególnych spadkobierców.

Sąd nie podzielił także twierdzeń powoda, jakoby korzystanie przez pozwanych z części gospodarstwa rolnego należącego do powoda, co było przedmiotem ocen w tamtym postępowaniu, miałoby świadczyć o odniesieniu przez nich korzyści majątkowej lub osobistej wpływającej na wysokość zachowku bądź na ocenę roszczenia powoda. Po pierwsze, korzystanie to miało charakter odpłatny, co eliminuje przesłankę uzyskania korzyści bezpłatnej, istotnej np. na gruncie art. 993 i n. kc. Po drugie, okoliczności faktyczne wskazują, że relacje między stronami były konfliktowe, a powód podejmował wobec pozwanych działania bezprawne, które stały się przedmiotem ustaleń w tamtym postępowaniu. Nie sposób zatem uznać, aby w takich warunkach pozwani odnieśli jakiekolwiek trwałe czy realne korzyści, które mogłyby mieć znaczenie przy ustalaniu należnego powodowi zachowku. Co szczególnie istotne, zachowek jest instytucją o charakterze majątkowym, której zakres zależy od wartości majątku spadkowego i wartości darowizn podlegających doliczeniu, a nie od relacji osobistych stron czy sposobu korzystania z nieruchomości w okresie późniejszym. Brak jest zatem jakichkolwiek podstaw prawnych, aby korzystanie przez pozwanych z części gospodarstwa powoda – nawet gdyby było nieodpłatne, czego w niniejszej sprawie nie ustalono – mogło wpływać na prawo i wysokość należnego zachowku lub na ocenę zasadności zarzutów pozwanych opartych na art. 5 kc.

Nie jest natomiast zasadny zarzut pozwanych, że ich odpowiedzialność z tytułu roszczenia o zachowek dochodzonego przez H. L. (1) powinna być ograniczona, albowiem – jak twierdzą – nie są już wzbogaceni kosztem spadkodawców. Wskazują, że przedmiot darowizny otrzymanej od B. i J. L. w dniu 21 kwietnia 2008 r. został następnie przez nich darowany na rzecz ich syna, M. J., w dniu 26 marca 2015 r., co w ich ocenie wyłącza możliwość obciążenia ich obowiązkiem uzupełnienia zachowku. Argument ten nie zasługuje na uwzględnienie.

Odpowiedzialność obdarowanego za roszczenia o zachowek ma charakter szczególny i uregulowana jest w art. 1000 kc, którego konstrukcja odbiega od klasycznej skargi z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Ustawodawca przewidział w nim mechanizm odpowiedzialności obdarowanego w sytuacji, gdy majątek spadkowy oraz odpowiedzialność innych zobowiązanych nie wystarcza na pokrycie zachowku, przy czym odpowiedzialność ta została oparta nie na aktualnym stanie wzbogacenia, lecz na wartości darowizny podlegającej doliczeniu do substratu zachowku. Zgodnie z art. 1000 § 1 kc obdarowany odpowiada względem uprawnionego do zachowku do wysokości wzbogacenia będącego skutkiem darowizny, przy czym wartość tego wzbogacenia określa się według zasad wskazanych w art. 995 kc, tj. według stanu z chwili darowizny i cen aktualnych. Natomiast § 2 tego przepisu expressis verbis wskazuje, że zbycie przedmiotu darowizny przez obdarowanego nie wpływa na zakres tej odpowiedzialności, o ile obdarowany nie wykaże, że nie jest już wzbogacony wskutek darowizny, a jednocześnie nie można od niego wymagać zwrotu korzyści. To ostatnie ograniczenie ma charakter wyjątkowy i może być zastosowane w sytuacji utraty korzyści niezawinionej, przymusowej lub wynikającej z okoliczności, które pozostają poza swobodą majątkową obdarowanego.

W realiach niniejszej sprawy pozwani nie wykazali, aby darowizna z dnia 21 kwietnia 2008 r. została utracona w sposób, który wyłącza możliwość przypisania im wzbogacenia wynikającego z tej czynności. Przeciwnie, dalsze rozporządzenie przedmiotem darowizny poprzez jego przekazanie synowi w dniu 26 marca 2015 r. nastąpiło w ramach swobodnych decyzji majątkowych pozwanych. Zbycie to nie miało charakteru przymusowego, zostało dokonane z ich woli, a ponadto stanowiło czynność nieodpłatną. Tym samym nie sposób uznać, że pozwani utracili korzyść w sposób, który w świetle art. 1000 § 2 kc wyłączałby ich odpowiedzialność względem uprawnionego do zachowku. Należy podkreślić, że ratio legis art. 1000 kc polega na zapobieganiu sytuacjom, w których spadkodawca poprzez darowizny dokonane za życia uszczupla majątek spadkowy, a obdarowani, dokonując dalszych rozporządzeń, mogliby uchylić się od odpowiedzialności za zachowek. Gdyby przyjąć argumentację pozwanych, obdarowany mógłby w prosty sposób uniknąć obowiązków wynikających z zachowku, przenosząc przedmiot darowizny na osobę trzecią. Taka interpretacja byłaby sprzeczna zarówno z celem regulacji, jak i z utrwalonym orzecznictwem podkreślającym, że odpowiedzialność obdarowanego ma charakter surowszy niż odpowiedzialność wynikająca z bezpodstawnego wzbogacenia i jest oparta na wartości otrzymanej korzyści, a nie na jej stanie aktualnym. Zbycie nieruchomości przez pozwanych na rzecz syna w dniu 26 marca 2015 r. nie uchyla zatem ich odpowiedzialności z tytułu zachowku.

W świetle art. 1000 kc pozostają oni zobowiązani do zapłaty na rzecz powoda, jako uprawnionego do zachowku, do wysokości wartości korzyści wynikającej z darowizny dokonanej na ich rzecz w 2008 r., ustalonej według zasad przewidzianych w art. 995 kc, a ich późniejsze czynności rozporządzające nie mają wpływu na zakres tej odpowiedzialności.

W świetle powyższych twierdzeń bezsporne jest zatem, że powód został przez spadkodawców wyposażony w zasadniczy i gospodarczo najważniejszy składnik majątkowy w postaci gospodarstwa rolnego o łącznej powierzchni (...)wraz z zabudowaniami, podczas gdy pozwani otrzymali od spadkodawców jedynie działkę rolną nr (...) o powierzchni 0,1201 ha, tj. majątek o wymiarze symbolicznym, niewspółmiernym zarówno co do wartości, jak i znaczenia w kontekście rodzinnego gospodarstwa. Powód nie przedstawił przy tym racjonalnej i wiarygodnej argumentacji uzasadniającej, dlaczego dysponując niemal całym majątkiem spadkodawców, zdecydował się wystąpić z roszczeniem o zachowek przeciwko pozwanym. Jego wyjaśnienia ograniczały się do ogólnikowych twierdzeń, nieodwołujących się do rzeczywistego uszczerbku majątkowego, który miałby ponieść jako spadkobierca. Sąd dostrzegł natomiast, że analiza zachowań powoda oraz kontekstu rodzinnego wskazuje na inny motyw działania, tj. utrzymujący się konflikt z rodzeństwem, trudności komunikacyjne oraz brak umiejętności ułożenia poprawnych relacji rodzinnych.

Sąd nie jest uprawniony do dokonywania ocen moralnych stron, jednak w procesie o zachowek musi uwzględniać, zgodnie z art. 5 kc, czy wykonywanie prawa podmiotowego przez powoda pozostaje w zgodzie z zasadami współżycia społecznego i czy nie dochodzi do nadużycia tego prawa. Jeżeli zatem roszczenie o zachowek nie wynika z rzeczywistego pokrzywdzenia majątkowego uprawnionego, lecz z napięć, konfliktów i chęci wywarcia presji na członkach rodziny, ocena taka musi znaleźć odzwierciedlenie w rozstrzygnięciu. W niniejszej sprawie zestawienie następujących elementów: faktu, że powód otrzymał zasadniczy składnik majątku spadkodawców, okoliczności, że powierzenie gospodarstwa jego siostrze było rozwiązaniem przejściowym wynikającym z problemów samego powoda, znacznej dysproporcji pomiędzy wartością majątku uzyskanego przez powoda a niewielką darowizną przekazaną pozwanym, braku przekonującego uzasadnienia dla zgłoszenia roszczenia zachowkowego oraz potwierdzonego konfliktu powoda z rodzeństwem, pozwala na wniosek, iż powód realizuje swoje uprawnienie w sposób sprzeczny z aksjologicznym założeniem instytucji zachowku. Zachowek ma charakter ochronny i kompensacyjny, nie zaś represyjny lub konfliktogenny. Nie może służyć wzmacnianiu sporów rodzinnych ani być używany jako instrument eskalacji konfliktu.

Powyższe okoliczności wzmacniają stanowisko, że w niniejszej sprawie powód korzysta ze swojego prawa w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, co dodatkowo uzasadnia oddalenie powództwa na podstawie art. 5 kc. W konsekwencji, w świetle całości ustalonych okoliczności faktycznych oraz przeprowadzonej oceny prawnej, Sąd uznał, iż zasady współżycia społecznego sprzeciwiają się uwzględnieniu roszczenia powoda. Zgłoszone przez niego żądanie, pomimo formalnego oparcia na przepisach o zachowku, pozostaje w istocie działaniem niezgodnym z społeczno–gospodarczym przeznaczeniem tego prawa, a także wykraczającym poza funkcję ochronną instytucji zachowku. Powód, dysponując zasadniczą i dominującą częścią majątku należącego niegdyś do spadkodawców, występuje z roszczeniem wobec osób, które otrzymały od nich jedynie nieruchomość o charakterze marginalnym. Brak jest przy tym jakiegokolwiek obiektywnego uzasadnienia dla przyjęcia, że został on pokrzywdzony w zakresie przysługującego mu udziału spadkowego.

W realiach niniejszej sprawy postulowane przez powoda wykonanie prawa do zachowku nie znajduje zatem podstaw jurydycznych, a jego dochodzenie, jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i normą art. 5 kc, nie może korzystać z ochrony prawnej.

O kosztach procesu, w tym kosztach zastępstwa procesowego orzeczono na podstawie art. 108 § 1 kpc w zw. z art. 98 § 1 – 1 ¹ i 3 kpc i art. 105 kpc i w zw. z § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców (Dz. U. 2023.1935 – t.j. ze zm.) oraz art. 1 ust. 1 pkt 2 i art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 16 listopada 2006r. o opłacie skarbowej (Dz. U. 2025.1154 – t.j.).

Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji wyroku.

sędzia Michał Włodarek