Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 stycznia 2025 r.

Sąd Okręgowy w Kaliszu V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: Sędzia Romuald Kompanowski

Protokolant: st.sekr.sądowy Piotr Durajczyk

po rozpoznaniu w dniu 20 stycznia 2025 r. w Kaliszu

odwołania U. M.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O.

z dnia 21 października 2024 r. Nr (...)

w sprawie U. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O.

o wysokość emerytury

1.  Oddala odwołanie.

2.  Nie obciąża odwołującej U. M. kosztami zastępstwa procesowego organu rentowego.

Sędzia Romuald Kompanowski

Sygn. akt VU 1007/24

UZASADNIENIE

Decyzją z 21 października 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społeczny Oddział w O. odmówił U. M. wznowienia postępowania w sprawie ustalenia wysokości emerytury powołując się na brak publikacji powołanego w piśmie wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

W ten sposób organ rentowy załatwił pismo U. M. z 16 października 2024 r., w którym wnioskodawczyni powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. w sprawie SK 140/20 wniosła prawidłowe wyliczenie wysokości emerytury oraz wyrównanie świadczenia za wsteczny okres łącznie z odsetkami.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła U. M. wnosząc, że nie zgadza się z wydaną przez ZUS 21 października 2024 r. decyzją

Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie wniósł o jego oddalenie oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd ustalił i zważył, co następuje:

Odwołująca U. M. urodzona (...), wniosek o emeryturę złożyła 9 października 2007 r. i decyzją z 25 października 2007 r. przyznano jej prawo do wnioskowanego świadczenia od 1 października 2007 r. tj. od miesiąca zgłoszenia wniosku zawieszając jednocześnie wypłatę świadczenia z uwagi na kontynuowanie zatrudnienia. Kolejną decyzją – z 30 listopada 2007 r. organ rentowy podjął od 1 listopada 2007 r. wypłatę emerytury wobec ustania zatrudnienia 31 października 2007 r.

Następnie odwołująca wnioskiem z 28 sierpnia 2012 r. wystąpiła do organu rentowego o przyznanie emerytury dla osoby mającej ukończony powszechny wiek emerytalny. Załatwiając powyższy wniosek, ZUS decyzją z 26 września 2012 r. przyznał U. M. prawo do emerytury poczynając od 26 września 2012 r. tj. od ukończenia przez wnioskoadwcyznię powszechnego wieku emerytalnego dla kobiet – 60 lat. Wysokość emerytury ustalono z zastosowaniem sumy kwot składek zewidencjonowanych na koncie z uwzględnieniem waloryzacji i kwoty zwaloryzowanego kapitału początkowego. Tak ustaloną wartość kapitału emerytlanego nie pomniejszono o wartość pobranych emerytur. W kolejnych latach wydawane były decyzje przeliczające odwołującej wysokość emerytury poprzez zwiększenie kwoty emerytury o kwotę wynikającą z podzielenia składek zewidencjonowanych na koncie po dniu ponownego ustalenia wysokości emerytury do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie wysokości emerytury z uwaględnieniem ich waloryzacji przez średnie dalsze trwanie życia ustalone w dniu złożenia wniosku o ponowne ustlaenie wysokości emerytury. W żadnej z takich decyzji organ rentowy nie stosował pomniejszenia kapitału emerytalnego o wartość pobranych emerytur.

Zatem żadna z wydanych przez ZUS decyzji ustlających dla odwołującej wysokość świadczenia nie została oparta na treści art.25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych .Zgodnie z tym przepisem jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e, 184 ustawy lub na podstawie art. 88 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, podstawę wymiaru emerytury pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Przyznanie M. S. w lipcu 2009 roku emerytury nastąpiło w oparciu o przepis art. 46 ustawy.

Przepis art. 25 ust. 1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. został wprowadzony przepisem art. 1 ust. 6 lit. b ustawy z 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw i wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2013 r.

Powyższe uregulowanie nie miało jednak zastosowania do wszystkich emerytów, bowiem Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 6 marca 2019 r. w sprawie P 20/16 uznał, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 oraz z 2019 r. poz. 39), w brzmieniu obowiązującym do 30 września 2017 r., w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej albowiem narusza zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa. Ubezpieczone, które zdecydowały się przejść na wcześniejszą emeryturę, nie miały - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie mogły przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Nie spodziewały się, że fakt wypłacania świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej. Dodatkowo należy zaznaczyć, że kobiety te przez cztery lata mogły realizować swoje uprawnienia w oparciu o obowiązujący przed 2013 r. stan prawny.

Powyższa ocena odnosząca się do kobiet z rocznika 1953 ma zastosowanie także do pozostałych grup emerytów znajdujących się w takiej samej sytuacji faktycznej i prawnej co kobiety z tego rocznika – złożenie wniosku o emeryturę wcześniejszą do 31 grudnia 2012 r. oraz uzyskanie prawa do emerytury z ukończeniem powszechnego wieku po dniu 1 stycznia 2013 r. – z uwagi na konstytucyjną zasadę ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Elementy składające się na ten wzorzec były już wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego (zob. wyroki z: 7 lutego 2001 r., sygn. K 27/00, OTK ZU nr 2/2001, poz. 29; 21 grudnia 2005 r., sygn. K 45/05, OTK ZU nr 11/A/2005, poz. 140). Rozumienie tej zasady ugruntowało się jako skierowany do ustawodawcy nakaz stanowienia prawa w taki sposób, aby nie stawało się swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, że nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż jego działania podejmowane pod rządami obowiązującego prawa i wszelkie związane z nim następstwa będą także i później uznane przez porządek prawny (zob.m.in. wyroki TK z: 12 grudnia 2012 r., sygn. K 1/12, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 134, cz. III, pkt 5.2.1; 12 maja 2015 r., sygn. P 46/13, OTK ZU nr 5/A/2015, poz. 62, cz. III, pkt 8.3). Obywatel nie może oczekiwać całkowitej niezmienności systemu prawa. Ustawodawca jest uprawniony do wprowadzania modyfikacji stanu prawnego, w tym także na niekorzyść obywateli. Wszelkie zmiany nie mogą być jednakże wprowadzane w sposób arbitralny, w tym w szczególności nie mogą być zaskoczeniem dla obywatela (zob.m.in. wyrok TK z 19 listopada 2008 r., sygn. Kp 2/08, OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 157, cz. III, pkt 5.2 oraz wyroki TK z: 8 grudnia 2011 r., sygn. P 31/10, OTK ZU nr 10/A/2011, poz. 114, cz. III, pkt 5.3; 28 lutego 2012 r., sygn. K 5/11, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 16, cz. III, pkt 4.1; 13 czerwca 2013 r., sygn. K 17/11, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 58, cz. III, pkt 7.1). Ochronie podlegać może jedynie zaufanie, które ma racjonalne uzasadnienie. Ocena tej sytuacji musi uwzględniać specyfikę stosunków społecznych. Im bardziej rozwiązania prawne odnoszą się do sytuacji, których zmienność uzależniona jest od obiektywnej zmienności czynników ekonomicznych, demograficznych czy cywilizacyjnych, tym mniejszy jest zakres, w którym adresaci norm mogą oczekiwać niezmienności rozwiązań prawnych, w długim horyzoncie czasowym (por. wyrok o sygn. K 1/14).

W rozpoznawanej sprawie powyższe elementy nie mają zastosowania albowiem nigdy odwołującej organ rentowy nie ustalał wysokości świadczenia z pomniejszeniem podstawy wymiaru emerytury o wartość pobranych emerytur. Nie było więc warunków aby ponownie przeliczyć odwołującej wysokość emerytury według zasad zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. w sprawie SK 140/20

Zasadne stało się zatem rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 1 sentencji wyroku.

O kosztach procesu sąd orzekł w punkcie 2 sentnecji wyroku mając na uwadze przepis art. 102 k.p.c.W myśl przywołanego w tym miejscu uregulowania w wypadkach szczególnie uzasadnionych Sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Przepis ten ustanawia zasadę słuszności, będącą odstępstwem od zasady odpowiedzialności za wynik procesu przewidzianej z kolei w art. 98 § 1 k.p.c. Powyższa norma wprowadza rozwiązanie szczególne, niepodlegające wykładni rozszerzającej, wykluczające stosowanie wszelkich uogólnień oraz wymagające do swego zastosowania wystąpienia wyjątkowych okoliczności. Nie konkretyzuje on pojęcia wypadków szczególnie uzasadnionych, pozostawiając ich kwalifikację, przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności danej sprawy, sądowi (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1973r., II CZ 210/73, LEX nr 7366).

Zgodnie z art. 108 § 1 k.p.c. Sąd rozstrzyga o kosztach w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji.

Do okoliczności branych pod uwagę przez sąd przy ocenie przesłanek zastosowania dyspozycji omawianego przepisu, według doktryny, zaliczyć można nie tylko te związane z samym przebiegiem postępowania, ale również dotyczące stanu majątkowego i sytuacji życiowej strony (por. Joanna Bodio, Tomasz Demendecki, Andrzej Jakubecki, Olimpia Marcewicz, Przemysław Telenga, Mariusz P. Wójcik „Komentarz bieżący do art. 102 kodeksu postępowania cywilnego [Dz.U.64.43.296]” LEX 2010). Do tych pierwszych zaliczane są między innymi: podstawa oddalenia żądania, zgodność zamiarów stron w sprawach dotyczących stosunku prawnego, który może być ukształtowany tylko wyrokiem, szczególna zawiłość lub precedensowy charakter sprawy albo subiektywne przekonanie powoda co do zasadności zgłoszonego roszczenia, a nadto sposób prowadzenia procesu przez stronę przegrywającą albo niesumienne lub oczywiście niewłaściwe postępowanie strony wygrywającej, która w ten sposób wywołała proces i koszty połączone z jego prowadzeniem. Zalicza się do nich także okoliczność, że rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło na podstawie faktów ustalonych na podstawie dowodów dopuszczonych przez Sąd z urzędu, jak również niewspółmierność wysokości kosztów pomocy prawnej poniesionych przez stronę wygrywającą proces do stopnia zawiłości sprawy i nakładu pracy pełnomocnika.

Nieokreślenie przez ustawodawcę „wypadku szczególnie uzasadnionego” opisanego

w przedmiotowym artykule jest zrozumiałe, gdyż dynamika postępowania cywilnego, różnorodność występujących w nim stanów faktycznych, a także rozmaitość stron i nieprzewidywalność ich zachowań nie pozwalają na sformułowanie uniwersalnej definicji normatywnej. Prawodawca pozostawia ocenę w tym zakresie Sądowi, odwołując się do jego kompetencji, bezstronności, doświadczenia oraz poczucia sprawiedliwości. Ocena Sądu w tym zakresie ma zatem charakter dyskrecjonalny, oparty na swobodnym uznaniu, kształtowanym własnym przekonaniem oraz oceną okoliczności rozpoznawanej sprawy.

W ocenie Sądu Okręgowego w niniejszej sprawie wystąpiły przesłanki do odstąpienia od obciążania odwołującej kosztami zastępstwa procesowego strony przeciwnej.

W przedmiotowej sprawie odwołująca działała w przeświadczeniu o słuszności swych żądań. Była przekonana o konieczności złożenia odwołania skoro zgłoszony w organie rentowym wniosek o ponowne obliczenie wysokości emerytury według zasad zawartych w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego załatwiony został wyłącznie jako skarga o wznowienie postępowania administracyjnego zakończonego prawomocną decyzją. Tymczasem z uwagi na treść przepisu art. 114 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych istniała konieczność rozpoznania złożonego wniosku nie tylko w kierunku oceny prawa do ponownego obliczenia wysokości świadczenia poczynając od daty jego przyznania ale także prawa do ustalenia wysokości emerytury od daty złożenia wniosku o jej ponowne obliczenie. W przypadku niewykonywania przez ustawodawcę wyroku Trybunału Konstytucyjnego, podstawę prawną wzruszenia przez organ rentowy na korzyść ubezpieczonej prawomocnej decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 146 k.p.a. Pogląd taki zawarł Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z 29 października 2020 r. w sprawie III UZP 4/20. Sąd rozstrzygający niniejszą sprawę w pełni pogląd ten podziela i zawarte w przywołanym judykacie uzasadnienie na potwierdzenie wskazanej tezy czyni częścią niniejszych rozważań.

Uznać zatem należało prawo odwołującej do domagania się od organu rentowego oceny jej prawa także w aspekcie przepisu art. 114 ust. 1 pkt 1 przywołanej wyżej ustawy o emeryturach i rentach … a skoro organ rentowy w zaskarżonej decyzji tego elementu nie zawarł istniały obiektywne przesłanki do złożenia odwołania.

Biorąc pod uwagę wskazane wyżej okoliczności sprawy Sąd uznał, że odwołująca była przekonana o swoim słusznym interesie i w jej subiektywnym odczuciu żądanie to było odpowiednio uzasadnione.

Sąd uznał także, że ze względu na znikomy nakład pracy postępowania pełnomocnika organu rentowego, który swój udział w sprawie ograniczył jedynie do wniosku o oddalenie odwołania jest jedną z kolejnych przesłanek do stwierdzenia, iż koszty postepowania nie należą się stronie wygrywającej proces.

Mając powyższe na uwadze, Sąd w pkt 2 wyroku, na podstawie art. 102 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. nie obciążył odwołującej się kosztami zastępstwa procesowego organu rentowego.

Sędzia Romuald Kompanowski