Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 grudnia 2018 r.

Sąd Okręgowy w Krakowie II Wydział Cywilny Odwoławczy

w składzie:

Przewodniczący:	SSO Katarzyna Biernat-Jarek
Sędziowie:	SO Grzegorz Buła SO Anna Koźlińska (sprawozdawca)

Protokolant: sekr. sądowy Dorota Gąsior

po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2018 r. w Krakowie

na rozprawie

sprawy z powództwa I. M.

przeciwko (...) Towarzystwu (...) Spółce Akcyjnej w W.

o zapłatę

na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Rejonowego dla Krakowa – Podgórza
w Krakowie z dnia 17 marca 2017 r., sygnatura akt XII C 2249/16/P

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu dla Krakowa – Podgórza w Krakowie do ponownego rozpoznania.

SSO Anna Koźlińska SSO Katarzyna Biernat-Jarek SSO Grzegorz Buła

UZASADNIENIE

Pozwem skierowanym przeciwko (...) Towarzystwu (...) S.A. w W. I. M. domagała się zapłaty kwoty 10.698,50 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 16 kwietnia 2016 r. do dnia zapłaty z tytułu zwrotu bezpodstawnie zatrzymanej opłaty likwidacyjnej.

Od wydanego w postępowaniu upominawczym zapłaty, pozwana (...) Towarzystwo (...) S.A. w W. wniosła sprzeciw zaskarżając nakaz w całości oraz wnosząc o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów postępowania. Pozwana podniosła m.in. zarzut przedawnienia roszczenia a nadto zarzuciła, że opłata likwidacyjna nie może podlegać kontroli pod kątem abuzywności albowiem jest świadczeniem głównym. Z ostrożności procesowej strona pozwana zarzuciła, że korzyść, którą uzyskała zatrzymując opłatę została zużyta.

Wyrokiem z dnia 17 marca 2017 roku Sąd Rejonowy dla Krakowa-Podgórza w Krakowie oddalił powództwo I. M. oraz zasądził od niej na rzecz strony pozwanej kwotę 4.817,00 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Sąd pierwszej instancji uznał za bezsporne, że pozwana prowadzi działalność gospodarczą w zakresie ubezpieczeń na życie pod firmą (...) na (...) S.A. w W. - dalej: (...) S.A.

Stan faktyczny stanowiący podstawę orzeczenia sądu pierwszej instancji obejmuje następujące okoliczności. Strony w dniu 7 sierpnia 2007 roku zawarły umowę (...) z Ubezpieczeniowym Funduszem Kapitałowym (...) program (...), w związku z którą wystawiona została polisa ubezpieczeniowa o numerze (...).

Zgodnie z § 4 ogólnych warunków ubezpieczenia (OWU) łączącej strony umowy, ubezpieczenie obejmuje następujące zdarzenia ubezpieczeniowe: 1) śmierć Ubezpieczonego, 2) dożycie przez Ubezpieczonego stu lat.

Zgodnie z par. 18 ust. 6 OWU opłata likwidacyjna jest ustalana procentowo i pobierana miedzy innymi w razie wygaśnięcia Umowy Ubezpieczenia w sytuacjach wskazanych w par. 12 ust. 2 oraz par. 25 ust. 2 pkt. 2, 3, i 5. Jednostki Uczestnictwa są umarzane w proporcjach odpowiadających udziałowi poszczególnych Funduszy:

-w wartości Częściowej Wypłaty – w razie Częściowej Wypłaty,

-w Wartości Rachunku Ubezpieczającego – w razie Całkowitej Wypłaty albo wygaśnięcia Umowy Ubezpieczenia w sytuacjach wskazanych w par. 12 ust. 2 oraz par. 25 ust. 2 pkt. 2, 3, i 5.

Umowa wygasła w dniu 10 lutego 2010 r. , zgodnie z § 25 ust. 2 pkt 2 OWU wskutek nieopłacenia przez powódkę kolejnej składki regularnej.

Strona pozwana zatrzymała środki pieniężne stanowiące opłatę likwidacyjną w wysokości 10.698,50 zł.

Sąd Rejonowy uznając powództwo za bezzasadne, przyjął, że strona pozwana skutecznie podniosła zarzut przedawnienia roszczenia dochodzonego pozwem, odwołując się przy tym do treści art. 819 § 1 k.c. i trzyletniego okresu przedawnienia roszczenia wynikającego umowy ubezpieczenia.

Niezależnie od powyższego sąd pierwszej instancji odniósł się do zarzutów strony pozwanej iż dochodzone roszczenie ma swa podstawę w przepisach bezpodstawnym wzbogaceniu przyjmując ostatecznie iż nieterminowe spełnienie świadczenia przez pozwanego ubezpieczyciela należy ocenić jako nienależyte wykonanie zobowiązania.

Odnosząc się do zarzutu stosowania przez pozwaną klauzul umownych niedozwolonych, Sąd pierwszej instancji odwołał się treści art. 385, 385[1] § 1, 385[2] oraz 385[3] k.c., wskazując, iż zatrzymana przez stronę pozwaną należność za rozwiązanie umowy przed zakładanym okresem ubezpieczenia nie jest świadczeniem głównym.

Sąd rejonowy wskazał, że postanowienie zawarte w § 18 ust. 6 Ogólnych Warunków Ubezpieczenia stanowi niedozwolone ograniczenie uprawnienia konsumenta do odstąpienia od umowy, nie zabezpiecza w żaden sposób równorzędnego z natury zobowiązań umownych interesu konsumenta, nie znajduje żadnego uzasadnienia i prowadzi do ukształtowania stosunku zobowiązaniowego w sposób rażąco niekorzystny dla konsumenta. Jako niedozwolona klauzula umowna zapis ten nie zgodnie z art. 385[2] k.c. nie wiąże konsumenta.

Skoro klauzula zawarta § 18 ust. 6 ogólnych warunków ubezpieczenia stanowiących załącznik do umowy zawartej przez strony okazała się niewiążąca, jako abuzywna, to roszczenie o zwrot kwoty bezpodstawnie pobranej przez pozwaną stało się wymagalne.

W tej sytuacji termin przedawnienia, stosownie do art. 120 § 1 zd. 2 k.c. rozpoczął bieg od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. Zgodnie z § 26 ust. 3 ogólnych warunków ubezpieczenia w razie wygaśnięcia umowy Towarzystwo ustala wysokość zobowiązania wobec Ubezpieczającego na podstawie wartości rachunku obliczonej na dzień wyceny, przypadający nie później niż w terminie wskazanym w Regulaminach funduszy, w niniejszym przypadku - w dniu 10 lutego 2010 r.

Przyjmując trzyletni termin przedawnienia jego bieg zakończył się 10 lutego 2013 r. Powództwo zostało wytoczone kilka lat po upływie terminu przedawnienia, stąd też musiało zostać oddalone.

Powódka w apelacji od powyższego wyroku zarzuciła:

-naruszenie art. 805 kc poprzez jego błędne zastosowanie, a tym samym zakwalifikowanie umowy łączącej strony jako umowy ubezpieczenia w rozumieniu niniejszego przepisu;

-naruszenie art. 819 § 1 kc, poprzez jego błędne zastosowanie, a tym samym przyjęcie, iż roszczenie powódki wynika z umowy ubezpieczenia wyłącznie w rozumieniu art. 805 kc;

-naruszenie art. 117 w zw. z art. 118 kc poprzez ich niezastosowanie do oceny przedawnienia roszczeń dochodzonych w oparciu o umowę łączącą strony;

-naruszenie art. 410 kc w zw. z art. 405 kc poprzez ich niezastosowanie, w sytuacji, kiedy strona pozwana nienależnie pobrała dochodzoną kwotę w wyniku zastosowania klauzul abuzywnych, a zatem należy przyjąć, iż postanowienia te nigdy nie wiązały powódki i były sprzeczne z normami prawa cywilnego;

-naruszenie art. 410 § 2 kc, poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy zatrzymana tytułem opłaty likwidacyjnej część środków zgromadzonych na rachunku powódki, które miało mieć oparcie w łączącej strony umowie, stało się świadczeniem nienależnym, gdyż podstawa tego świadczenia odpadła.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w całości i zasądzenie na rzecz powódki kwoty 10 698,50 zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 16 kwietnia 2016 roku, do dnia zapłaty, a także o zasądzenie na rzecz powódki kosztów postępowania za obie instancje.

Strona pozwana wnosiła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów.

Sąd Okręgowy przy rozstrzyganiu niniejszej apelacji dostrzegł zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości: czy do roszczenia o wypłatę części świadczenia wykupu zatrzymanego przez ubezpieczyciela na podstawie abuzywnych postanowień umowy ubezpieczenia na życie z funduszem kapitałowym, przysługującego ubezpieczającemu lub ubezpieczonemu będącemu konsumentem przeciwko ubezpieczycielowi, ma zastosowanie trzyletni termin przedawnienia zgodnie z przepisem art. 819 par. 1 kc czy termin dziesięcioletni zgodnie z przepisem art. 118 kc?

Sąd Najwyższy w odpowiedzi na przytoczone pytanie prawne podjął w dniu 10 sierpnia 2018 roku Uchwałę III CZP 13/18 następującej treści : ,,W umowie ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym roszczenie o wypłatę wartości wykupu ubezpieczenia , nie stanowiącej kosztów udzielonej ochrony ubezpieczeniowej, przedawnia w terminie określonym w art. 118 kc.”.

Zgodnie z brzmieniem art. 390 par. 2 kpc Uchwała Sądu Najwyższego rozstrzygająca zagadnienie prawne przedstawione w niniejszym postępowaniu odwoławczym jest dla sądu orzekającego w przedmiotowej sprawie wiążąca.

Podniesione przez apelującą zarzuty naruszenia art. 819 par. 1 kc poprzez jego błędne zastosowanie oraz art. 118 kc poprzez jego niezastosowanie okazały się trafne a ich konsekwencją jest nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy. Tego rodzaju wada orzeczenia będąca konsekwencją naruszenia prawa materialnego, jest przez sąd odwoławczy w granicach zaskarżenia uwzględniana z urzędu.

Nie rozpoznaniem istoty sprawy jest jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 22 listopada 2013 roku III CZP 57/13 ,, nie rozstrzygnięcie o żądaniu stron , czyli nie załatwienie przedmiotu sporu”. ,, Oceny czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, dokonuje się na podstawie analizy żądań pozwu (wniosku) i przepisów prawa materialnego stanowiących podstawę rozstrzygnięcia nie zaś na podstawie ewentualnych wad postępowania wyjaśniającego czy błędów w związku z subsumcją ustalonych faktów pod normę materialno prawną.”,, Wykładnia językowa , systemowa i funkcjonalna tego zwrotu pozwala na przyjęcie , że wszelkie inne wady rozstrzygnięcia , dotyczące naruszeń prawa materialnego , czy też procesowego nie uzasadniają uchylenia postanowienia co do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania”. Akceptując powyższy pogląd, nie można jednak dla dokonywania oceny czy zaskarżone rozstrzygnięcie rozpoznaje istotę sporu pomijać dotychczasowego dorobku orzecznictwa i doktryny z którego płyną wnioski nieco szersze aniżeli wyrażone we wspomnianym postanowieniu . Gdyby bowiem zaakceptować powyższy pogląd jako regułę o bezwzględnym charakterze, o nie rozpoznaniu sprawy w sytuacji wydania orzeczenia, w ogóle nie mogłoby być mowy . Uwzględnienie albo oddalenie żądań zawsze załatwia sprawę . Rozpoznanie istoty sprawy polegać musi na czymś więcej aniżeli załatwienie sprawy poprzez wydanie orzeczenia . Załatwienie sprawy polegać musi na wydaniu orzeczenia, które w świetle ustalonych faktów znajduje uzasadnienie w porządku prawnym, przy czym aby można było mówić, że sąd rozpoznał istotę sporu musi on wskazać jakie fakty uznał za istotne dla oceny żądania, jakie fakty ustalił i w jaki sposób dokonał subsumcji ustalonego stanu faktycznego pod określone normy. Oczywiście jeśli ta subsumpcja w świetle ustalonego stanu faktycznego była nieprawidłowa, albo gdy ów stan faktyczny został ustalony błędnie, mamy do czynienia z wadami, które winny być przedmiotem reformatoryjnego orzeczenia sądu drugiej instancji .

W świetle powyższych uwag nie rozpoznanie istoty sprawy jawi się jako uzasadnione, a powyższej oceny nie może zmienić to, że sąd pierwszej instancji, co wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku dokonał ustaleń faktycznych w zakresie wykraczającym poza potrzebę oceny zarzutu przedawnienia a także dokonał prawnej oceny twierdzeń powódki co do abuzywności jednego z umownych postanowień . Skoro jednak nie znalazły one odzwierciedlenia w treści rozstrzygnięcia, nie można przyjmować, iż istota sprawy została rozstrzygnięta. Badanie materialnoprawnej podstawy żądania pozwu tylko wówczas spełni przesłankę rozpoznania istoty sprawy, jeśli znajdzie odzwierciedlenie w treści wyroku.

Przyczyną oddalenia powództwa, było przyjęcie przez sąd pierwszej instancji skuteczności zarzutu przedawnienia roszczenia z uwzględnieniem terminu trzyletniego, który upłynął pomiędzy datą rozwiązania umowy a wytoczeniem powództwa. Apelująca z oczywistych względów nie zakwestionowała ani poczynionych przez sąd pierwszej instancji ustaleń faktycznych ani wyrażonego w uzasadnieniu wyroku, stanowiska sądu pierwszej instancji o abuzywności postanowienia zawartego w par.18 pkt 6 OWU (...) z Ubezpieczeniowym Funduszem Kapitałowym (...) program (...), dotyczącego prawa do obliczenia i pobrania przez ubezpieczyciela z Subkonta Składek Regularnych opłaty likwidacyjnej. Zarzuty apelacji zostały sformułowane między innymi jako naruszenie przepisów art. 805 kc i 819 kc poprzez ich błędne zastosowanie i przyjęcie, że umowa łącząca strony była umową ubezpieczenia oraz art. 117 kc w zw. z art. 118 kc poprzez ich niezastosowanie do oceny przedawnienia roszczeń dochodzonych w niniejszym procesie. Wobec takiej koncepcji ukształtowania zarzutów apelacji sąd odwoławczy nie mógł dokonać kontroli poczynionych ustaleń ani wniosków co do abuzywności postanowienia umownego do jakich na ich podstawie doszedł sąd pierwszej instancji a co więcej strona pozwana nie miała możliwości ich zakwestionowania.

Ponownie rozpoznając sprawę sąd pierwszej instancji przede wszystkim oceni zarzut przedawnienia na podstawie art. 118 par. 1 kc ( z uwzględnieniem jego aktualnej treści oraz regulacji międzyczasowej zawartej w art.5 ust.1-3 Ustawy z dnia13 kwietnia 2018 roku o zmianie ustawy-Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw ( Dz.U.2018.1140)), poczyni ustalenia faktyczne, oceniając całokształt zgromadzonego materiału na podstawie art. 233 kpc oraz dokona subsumpcji tak ustalonego stanu faktycznego pod normy prawa materialnego z uwzględnieniem poglądów zaprezentowanych przez Sąd Najwyższy w Uchwale III CZP 13/18.

O uchyleniu zaskarżonego wyroku orzeczono na zasadzie art. 386 par. 4 kpc.