Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 maja 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Krakowie, I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: SSA Grzegorz Krężołek

Sędziowie: SSA Rafał Dzyr

SSO (del.) Wiesław Grajdura

Protokolant: Michał Góral

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2025 r. w Krakowie

sprawy z powództwa K. F. (1)

przeciwko E. G.

o zapłatę zachowku

na skutek apelacji powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie

z dnia 30 czerwca 2022 r., sygn. akt I C 2182/15

1.  oddala apelację;

2.  zasądza od powoda K. F. (1) na rzecz pozwanej E. G. kwotę 4050 zł (cztery tysiące pięćdziesiąt złotych)
z odsetkami, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono do dnia zapłaty, tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

Sygn. akt : I ACa 1467/22

UZASADNIENIE

Na wstępie należy wskazać , iż zgodnie z treścią art. 327 ¹ § 2 kpc w zw. z art. 391 §1kpc., pisemne motywy rozstrzygnięcia mają zachowywać zwięzłość.

Odwołując się do tej reguły, Sąd Apelacyjny uzasadniając wydany wyrok, przedstawi tylko kluczowe elementy faktyczne oraz dotyczące oceny prawnej roszczenia K. F. (1) skierowanego przeciwko siostrze E. G. o zachowek po ojcu stron, które zostało uznane przez Sąd Odwoławczy jako, w okolicznościach ustalonych w postępowaniu , sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i z tej przyczyny podlegające oddaleniu w całości.

K. F. (1) , w pozwie skierowanym przeciwko E. G., domagał się zapłaty kwoty 111 375 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie , począwszy od dnia wniesienia pozwu , tytułem należnego zachowku po ojcu Z. F. (1) , zmarłym w dniu 29 stycznia 2010r. Wniósł także o obciążenie przeciwniczki procesowej kosztami postępowania.

W uzasadnieniu twierdził , że jest ustawowym spadkobiercą zmarłego i nie otrzymał należnego mu zachowku w żadnej z form wskazanych w art. 991§2 kc.

Tymczasem siostra otrzymała od ojca majątek w postaci darowizn , wobec czego obciąża ją obowiązek zapłaty na jego rzecz , będący przedmiotem zgłoszonego roszczenia.

Odpowiadając na pozew, pozwana domagała się oddalenia powództwa oraz zasądzenia na jej rzecz od przeciwnika procesowego kosztów postępowania.

W swoim stanowisku zaprzeczyła aby była wobec K. F. (1) zobowiązana z tytułu zachowku jakakolwiek kwotą albowiem :

ojciec dokonał na rzecz syna za życia szeregu darowizn zarówno obejmujących ruchomości jak i środki pieniężne np. umożliwiające nabycie lokalu mieszkalnego , których wartość znacznie przekraczała należny bratu zachowek .

Powód naużywał alkoholu zaciągał długi , które spłacał ojciec , a sposób jego zachowania wobec rodziców powoduje ,iż roszczenie dochodzone pozwem należy oceniać jako przejaw nadużycia prawa podmiotowego. Z tej przyczyny także powództwo powinno zostać oddalone.

Pozwana przyznała , że otrzymała od ojca darowiznę w postaci nieruchomości przy ul. (...) w K. , składającą się z działki ewidencyjnej nr (...) , zabudowanej domem jednorodzinnym ale twierdziła , że na ten budynek dokonała znacznych , pod względem wartości nakładów finansowych , w związku z wykonanym własnym staraniem remontem , a wartość ta - przy uznaniu roszczenia brata jednak za zasadne , podlegałaby odliczeniu od wartości składników majątkowych składających się na schedę spadkową po ojcu.

Wyrokiem z dnia 30 czerwca 2022r , Sąd Okręgowy w Krakowie :

- oddalił powództwo[ pkt I ] oraz

- rozstrzygnął, że co do zasady, iż koszty procesu ponosi w całości powód, a ich szczegółowe wyliczenie , pozostawił referendarzowi sądowemu.[ pkt II sentencji wyroku ].

Sąd Okręgowy ustalił następujące fakty istotne dla rozstrzygnięcia.

Małżonkowie K. i Z. F. (1)są rodzicami powoda i pozwanej. Z ich małżeństwa pochodzi także B. D..

Nieruchomość przy ulicy (...) , stanowiąca działkę ewidencyjną nr (...) , jest zabudowana budynkiem mieszkalnym , który był domem rodzinnym stron postępowania. Tę nieruchomość rodzice stron kupili za pieniądze wygrane przez Z. F. (1) w loterii (...)w kwocie 117 000 złotych./ przed denominacją/.

Nieruchomość z nią sąsiadująca , oznaczona jako działka nr (...) , stanowiła własność matki stron i dlatego nie wschodzi w skład schedy spadkowej po ich ojcu .

Powód pracował w(...) w K. ale z niej zrezygnował otrzymując odprawę oraz akcje spółki , które zużył na alkohol i rozrywki.

Nadużywał alkoholu i z tego powodu cierpiał na psychozę maniakalną , którą leczył psychiatrycznie od 1988r. Systematycznie pozostawał w stanie nietrzeźwości, który obserwowały także osoby postronne , w tym sąsiedzi.

W czasie kiedy mieszkał z rodzicami przy ulicy (...), urządzał po pijanemu awantury domowe, domagając się od rodziców systematycznie pieniędzy. Podczas awantur twierdził wobec ojca , że jak ten „ zdechnie to narobi na jego grobie”.

Nie partycypował w kosztach utrzymania domu rodzinnego. Dopuszczał się wobec rodziców , pod wpływem alkoholu przemocy. Podczas jednego z takich zdarzeń matka - K. F. (2) - doznała złamania żebra i uszkodzenia kręgów kręgosłupa. Ojciec obawiał się syna , a w rozmowach z nie mieszkającą w domu rodzinnym B. D. i osobami postronnymi żalił się na jego zachowanie. Naocznym świadkiem tych awantur była także powódka , która również żaliła się telefonicznie siostrze na zachowania brata wobec rodziców.

K. F. (1) wynosił z domu ruchomości , które pozostawiał w lombardzie , uzyskując w ten sposób pieniądze na alkohol. Z. F. (1) później rzeczy te odzyskiwał spłacając, zadłużenie syna, co czynił także wobec wierzycieli , którzy przychodząc do domu, domagali się tego.

Ojciec wpłacał systematycznie synowi środki na książeczkę mieszkaniową.W ten sposób została zgromadzona część środków na pokrycie wkładu na spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego mieszkalnego przy ul. (...) w K.. Część pochodziła ze środków zgromadzonych na książeczce ówczesnej żony powoda, E.. Brakującą część wkładu wyłożył spadkodawca , któremu zależało aby syn zamieszkał osobno.

Rodzice , a w przede wszystkim ojciec , zorganizował i sfinansował prace przystosowujące ten lokal do zamieszkania. Rodzice powoda zapewnili także jego wyposażenie w meble , przeznaczając na ten cel część umeblowania mieszkania przy ul. (...).

Do przeprowadzenia się powoda z domu rodzinnego doszło na początku lat dziewięćdziesiątych zeszłego wieku ale mimo to syn nadal – pod wpływem alkoholu- nachodził rodziców urządzając im awantury i żądając pieniędzy.

Rachunki związane z korzystaniem z lokalu przy ul. (...) nie były przez K. i E. F. regulowane. Powstałe stad zadłużenie w kwocie łącznej 8 000złotych spłacił Z. F. (1) w 2002r.

Wartość tego lokalu , przy przyjęciu poziomu cen z daty wniesienia pozwu oraz jego stanu sprzed dokonania nakładów nakładów poczynionych przez rodziców powoda, odpowiada kwocie 375 545 zł

Ojciec darował synowi także dwa samochody F. (...) p K. w latach 1981r. i 1983r z których jeden K. F. (1) rozbił , prowadząc pojazd pod wpływem alkoholu. Poza tym, darował mu również na przełomie 1990-1991r F. (...) z którego korzystała ówczesna żona powoda E. .

Na podstawie opinii biegłego Sąd I instancji ustalił , iż wartość pierwszego z pojazdów z roku 1981r i ówczesnego poziomu cen to 150 złotych. Samochód ten , na datę wniesienie pozwu odpowiadał wartości złomu stalowego.

Drugi F. (...) p. odpowiada , na dzień wniesienia pozwu wartości 9100zł.

Natomiast F. (...) na tę samą datę odpowiada wartości 14 500 złotych.

Z dalszej części ustaleń wynika , że:

W dniu 5 grudnia 2003r Z. F. (1) zachowując notarialną formę czynności prawnej, darował córce E. G. nieruchomość składającą się z działki ewidencyjnej nr (...) zabudowaną domem jednorodzinnym , zastrzegając na rzecz swoją i żony K., nieodpłatne , dożywotnie prawo użytkowania całości tej nieruchomości. Tak ukształtowana darowizna została przez córkę przyjęta.

Na budynek mieszkalny pozwana wraz mężem D., dokonali własnym staraniem i środkami finansowymi nakładów , które zgodnie z opinia biegłego przeprowadzonej w postępowaniu , na datę wniesienia pozwu [ 18 listopada 2015r ] odpowiadały wartości 81 844, 97 zł. natomiast wartość tej działki na ten dzień – w stanie bez obciążenia ustanowionym przez Z. F. odpowiadała sumie 594 940zł , a z obciążeniem prawem użytkowania 317 146 zł.

Przy tych samych założeniach , wartość sąsiadującej z nią działki nr (...) , w stanie bez obciążenia odpowiadała wartości 452 696zł , a z obciążeniem 286 020 zł.

W 2008r było prowadzone wobec powoda postępowanie karne w związku z podejrzeniem znęcania się nad żoną i dziećmi. Prokurator ostatecznie wnosił o umorzeniem postępowania przy równoczesnym zastosowaniu środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia powoda w zakładzie psychiatrycznym.

W dniu 9 grudnia 2009r Z. F. (1) trafił do szpitala , w którym zamarł 29 stycznia 2010r.

Wobec pacjenta z tej samej sali, P. T. żalił się na syna z powodu jego uzależnienie od alkoholu . Spadkodawca w tych rozmowach twierdził , że jego choroba - nerwica - jest spowodowana właśnie tym zachowaniem powoda . Mówił świadkowi , że syn urządza awantury, wyłudza od niego pieniądze , a on spłaca jego długi ponieważ boi się syna. Wskazywał też w jaki sposób już podzielił majątek pomiędzy dziećmi.

Podczas pobytu ojca w szpitalu K. F. (1)odwiedzał go czyniąc mu awantury , których Z. F. (1) wobec zeznającego , wstydził się. Po takim przebiegu poprzednich spotkań , świadek przy kolejnych odwiedzinach wyszedł z sali aby nie brać udziału w kolejnej krepującej sytuacji.

Świadek nie potwierdził aby pomiędzy ojcem i synem w czasie pobytu Z. F. (1) w szpitala , spadkodawca wybaczył synowi.

Sad I instancji ustalił również , że

Z. F. (1) zmarł 29 stycznia 2010r , a jego spadkobiercami są :

wdowa K. F. (2) oraz dzieci K. F. (1) , E. G. i B. D. - wszyscy po 1/ 4 części. Nie było pomiędzy stronami przedmiotem sporu to , iż zmarły nie pozostawił testamentu.

Rozważania prawne , oceniając roszczenie K. F. (1) za nieuzasadnione, Sąd Okręgowy oparł nas stwierdzeniach i wnioskach , które zważywszy na wskazywaną wyżej konieczność zachowania zwięzłości pisemnych motywów orzeczenia , można podsumować w następujący sposób :

a/ K. F. (1) jest w określonym przez art. 991 §1 i 2 kc., kręgu osób uprawnionych do świadczenia z tytułu zachowku. Potencjalnie obowiązaną do spełnienia tego świadczenia jest jego siostra – pozwana E. G. - która otrzymała od ojca darowiznę powodującą , że w dacie otwarcia spdku , scheda po Z. F. (1) nie zawierała składników majątkowych , tym bardziej , że Sąd I instancji ustalił , że nieruchomość składająca się z działki nr (...) [ sąsiadująca z działką siedliskową nr (...) zabudowaną domem w którym mieszkała rodzina F. ] nie przynależała w żadnej części do majątku spadkowego po ojcu stron,

b/ ułamkowa część wartości udziału spadkowego należna powodowi wynosi , po myśli art. 991 §1 kc, 1/8.

c/ Odwołując się do treści art. 993 i 994 §1 kc , Sąd I instancji uznał , że do schedy spodkowej po zmarłym Z. F. (1) doliczeniu podlegają :

- wartość ½ udziału w nieruchomości stanowiącej działkę ewidencyjną nr (...), darowanej przez ojca pozwanej , na podstawie umowy z dnia 5 grudnia 2003r oraz

- suma świadczona przez spadkodawcę na spłatę zadłużenia lokalu mieszkalnego przy ul. (...) w K. , własności powoda , która przekazał do Spółdzielni Mieszkaniowej (...)

Darowiznami dokonanymi przez spadkodawcę na rzecz syna, nie podlegającymi zaliczeniu są natomiast :

- ta , odpowiadająca wartości nakładów poczet przystosowania lokalu mieszkalnego przy ul. (...) oraz jego częściowego wyposażenia , której ojciec dokonał na początku lat dziewięćdziesiątych zeszłego wieku oraz

- obejmująca przekazanie powodowi dwóch samochodów F. (...) p K. , w początkowych latach osiemdziesiątych XX wieku , w odniesieniu do obu darowizn dlatego , że były dokonane wcześniej aniżeli dziesięć lat wstecz, od daty otwarcia spadku [ 29 stycznia 2010r],

d/ ustalając wysokość świadczenia z tytułu zachowku należnego K. F. (1), Sąd I instancji stanął na stanowisku , odwołując się do treści art. 995 §1 kc , że świadczenie to tworzą :

- wartość 1/2 udziału w prawie własności nieruchomości składającej się z działki nr (...), która przysługiwała zmarłemu skoro był jej właścicielem wraz z K. F. (2) a rodzice stron pozostawali w ustroju wspólnoty majątkowej małżeńskiej.

Przy czym wartość tej nieruchomości należy przyjąć , za opinią biegłego w stanie z obciążeniem w postaci prawa dożywotniego użytkowania jej całości przez rodziców stron [ 317 146 zł ]

Od niej należy jednak odliczyć to co wyłożyła na remont budynku na tej realności siostra powoda E. G.. Nakłady te biegły powołany w postępowaniu określił na sumę łączną 81 844, 97 zł.

W konsekwencji ten element składowy należnego jej bratu zachowku to kwota odpowiadająca sumie 117 650, 51 zł [ 317 146zł :2] – 81 844, 97 zł] oraz

- kwota 10 789, 72 zł , która odpowiada zwaloryzowanej przez Sąd o wskaźnik inflacji sumy 8 000zł , jaką Z. F. (1) zapłacił na rzecz SM (...) , spłacając dług syna i jego żony z tytułu utrzymania lokalu przy ul. (...) w K.

Łącznie substrat zachowku to kwota 128 440, 23 zł.

Świadczenie należne K. F. (1) od siostry to kwota 16 055,03 [ 1/8 z sumy 128 440, 23 zł./].

Podlega ono jednak ograniczeniu o wartość [ zaliczalnych zdaniem Sądu ] darowizn dokonanych na jego rzecz przez ojca.

Są nimi :

- wartość dwóch samochodów F. (...). K. - 9100 złotych,

- świadczenie spełnione przez ojca tytułem spłaty zadłużenia lokalu przy ul. (...) – 10 789, 72 zł oraz

- wartość nakładów dokonanych przez spadkodawcę na ten lokal , według cen na datę wniesienia pozwu - kwota 12 961,73 zł

Te elementy składowe aktów darowizn na rzecz K. F. (1) odpowiada sumie 32 851, 45 zł , która jest wyższa aniżeli wskazany wyżej, należny powodowi zachowek.

Stad powództwo o jego zapłatę podlegało oddaleniu w całości.

e/ Sąd końcową część uzasadnienia poświęcił ocenie zgodności roszczenia powoda z zasadami współżycia społecznego.

Odwołując się do ustaleń faktycznych dokonanych w postępowaniu uznał , że nawet gdyby podstawą oddalenia powództwa nie mogłaby być ocena , że uczynione za życia Z. F. darowizny , nie wyczerpały należnego synowi zachowku i roszczenie powoda z tego powodu nie podlegałoby oddaleniu , to skutek taki miałby swoją podstawę w uznaniu , że dochodzenie przezeń tego roszczenia nie dałoby się pogodzić z zasadami współżycia społecznego.

Oto bowiem ustalony w sprawie bardzo naganny sposób postępowania powoda wobec obydwojga rodziców , a w szczególności ojca , jego permanentne awantury wszczynane pod wpływem alkoholu , nieustane domaganie się pieniędzy ale także powtarzające się wyrazy braku szacunku wobec niego , przy braku dostatecznych podstaw dowodowych do podzielenia , jako zgodnego z rzeczywistym stanem relacji pomiędzy ojcem i synem w ostatnim okresie życia Z. F. (1) , stanowiska powoda, zgodnie z którym ojciec mu wybaczył , także jest dostateczną , zdaniem Sądu podstawą do wniosku , że roszczenieK. F. (1) nie zasługuje na ochronę prawną również z tego powodu.

Podstawą rozstrzygnięcia o kosztach procesu była norma art. 98 §1 kpc i zasada odpowiedzialności za wynik sprawy

W apelacji od tego wyroku powód , zaskarżając go w części , a mianowicie oddalenia powództwa co do kwoty 65 477, 25 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz rozliczenia kosztów procesu , we wniosku środka odwoławczego postulował wydanie przez Sąd II instancji orzeczenia reformatoryjnego , którym na rzecz skarżącego od pozwanej zostanie zasądzona wskazana wyżej kwota wraz z odsetkami za opóźnienie liczonymi od daty oznaczonej w żądaniu pozwu , a E. G. zostanie obciążona kosztami procesu i postępowania apelacyjnego.

Apelacja została oparta na zarzutach :

1/ naruszenia prawa procesowego w sposób mający dla treści kwestionowanego wyroku z dnia 30 czerwca 2022r istotne znaczenie , a to :

art. 233 §1 kpc, wobec przekroczenia granic swobodnej oceny zgromadzonych dowodów i zastąpienia jej oceną dowolną , która to nieprawidłowość doprowadziła do błędów w ustaleniach faktycznych.

Tych nieprawidłowości traktowanych łącznie i ze sobą funkcjonalnie powiązanych , apelant upatrywał w tym , iż :

a/ Sąd I instancji wadliwie ustalił schedę spadkową po Z. F. (1), nie zaliczając jako jej elementu nieruchomości składającej się z niezabudowanej ale sąsiadującej z nieruchomością z domem rodzinnym stron , działki ewidencyjnej nr (...). Zdaniem K. F. (1) była to nieruchomość nabyta przez matkę w trakcie trwania jej małżeństwa ze spadkodawcą , w warunkach gdy łączył rodziców ustrój wspólnoty majątkowej małżeńskiej. Zatem jego zdaniem za element schedy powinien być uznany udział ojca w prawie własności tej nieruchomości w udziale 1/2 . Jego brak wpływa na treść wyroku albowiem wyliczenie świadczenia należnego powodowi będzie w takim przypadku zupełnie inne niż przyjął to Sąd I instancji [ konsekwencji oddalając powództwo z przyczyny podanej w jego motywach],

b/ podnoszona nieprawidłowość polegała także na niepoprawnej ocenie , jako w pełni wiarygodnych : relacji powódki E. G. oraz świadków D. G. / męża pozwanej/ , B. D. / siostry stron / , K. F. (2) /matki stron / oraz P. T. co do tego , że ojciec nigdy nie przebaczył synowi jego dotychczasowych zachowań , spłacił zadłużenie za niego i ówczesną żonę zadłużenie obciążające lokal przy ul. (...) w K. , a także wyposażył ten lokal w meble, a siostra dokonała na budynek mieszkalny nakładów remontowych z własnych środków , których wartość podlega odliczeniu od wartości działki siedliskowej nr (...) , która tym samym nie została ustalona przez Sąd w sposób właściwy na 117 650, 51 zł .

c/ polegała równocześnie na nie obdarzeniu wiarygodnością relacji zeznań powoda oraz zawnioskowanych przez niego świadków: synów J. F. i M. F. oraz jego byłej żony E., którzy relacjonowali te zdarzenia w sposób zupełnie odmienny, a zadaniem apelującego, odpowiadający rzeczywistemu stanowi rzeczy,

d/ naruszenie art. 233 §1 kpc w zw. z art. 278 §1 kpc, miało , w ocenie K. F. (1), polegać na oparciu ustaleń faktycznych na wnioskach opinii biegłego L. H., który oceniał wartość pojazdów darowanych przez ojca synowi [ uwaga redakcyjna S.A. ].Zdaniem powoda wnioski tego opracowania są wadliwe przez to , że ekspert nie miał możliwości dokonania ich oględzin, a jego konkluzje w zakresie wartości mają tylko hipotetyczny charakter,

- naruszenia prawa materialnego poprzez nieprawidłowe zastosowanie przez Sąd Okręgowy norm :

1/ art. 991 §2 kc , jako następstwa oddalenia powództwa mimo , iż K. F. (1) jest uprawniony do otrzymania od podarowanej siostry świadczenia z tytułu zachowku,

2/ art. 995 §1 kc w zw. z art. 888 §1 kc , wobec przyjęcia jako punktu wyjścia dla dalszych ocen i wniosków co do roszczenia powoda , iż wartość nieruchomości składającej się z działki ewidencyjnej nr (...) powinna uwzględniać obciążenie prawem na rzecz rodziców stron mimo , iż brak było ku temu podstaw , skoro było to tylko zobowiązanie obdarowanej nie wpływające[ obniżająco ] na tę wartość,

3/ art. 31 §1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jako następstwa uznania , że nieruchomość składająca się z działki ewidencyjnej nr (...) nie wchodzi , w udziale ½ do schedy spadkowej po Z. F. (1) mimo , iż tak właśnie jest, skoro realność ta została nabyta przez K. F. (2) w czasie trwania ich małżeństwa ,

4/ art. 993 kc wobec wadliwego zaliczenia przez Sąd, na poczet zachowku należnego powodowi darowizny kwoty 10 789, 72 zł odpowiadającej spłacie zadłużenia skarżącego wobec SM (...) mimo , że takiej darowizny od ojca nie otrzymał ,

5/ art. 996 kc poprzez to , że w sposób nieuzasadniony, zostały zaliczone na poczet zachowku wszystkie wskazane w motywach wyroku darowizny, mające być dokonanymi przez Z. F. (1) na rzecz obecnie skarżącego,

6/ art. 5 kc i uznanie przez Sąd I instancji , iż roszczenie powoda jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Autor apelacji nie formułował w środku odwoławczym zadanych wniosków dowodowych.

Odpowiadając na apelację E. G. domagała się jej oddalenia, jako pozbawionej uzasadnionych podstaw oraz obciążenia powoda kosztami postępowania apelacyjnego.

Rozpoznając apelację, Sąd Apelacyjny rozważył :

Środek odwoławczy K. F. (1), w ostatecznym wyniku jego oceny, nie jest nieuzasadniony i podlega oddaleniu.

Sąd Okręgowy w Krakowie nie ustrzegł się , przy ocenie roszczenia powoda, zasadniczych błędów zastosowania prawa materialnego , tym nie mniej powództwo ostatecznie trafnie oddalił w całości , gdyż , zdaniem Sądu Odwoławczego, w okolicznościach faktycznych ustalonych w sprawie, opisujących sposób zachowania powoda wobec rodziców, a w szczególności spadkodawcy , jego roszczenie o zapłatę zachowku stanowi przejaw nadużycia prawa podmiotowego i nie może mu zostać udzielona ochrona prawna.

Podstawy takiej oceny będą wypełniać zasadniczą część pozostałego fragmentu motywów orzeczenia , którą jednak należy poprzedzić na wstępie wskazaniem na nie nieprawidłowości Sądu I instancji w zastosowaniu prawa materialnego, a to z uwagi na ich rangę.

Te błędy, wynikają po pierwsze z przyjęcia przez Sąd I instancji, wbrew art. 994 kc , iż do schedy spadkowej nie podgaja zaliczeniu darowizny dokonane na rzecz syna przez Z. F. (1) , w postaci dwóch samochodów F. (...) (...) K. oraz ta, w formie sfinansowanych przez ojca nakładów na lokal przy ul.(...) w K..

Wbrew zapatrywaniu Sądu niższej instancji , prawidłowo dokonana wykładnia tej normy, nakazuje dokonać zaliczenia na schedę spadkową wartości tych darowizn albowiem jako dokonane na rzecz osoby będącej spadkobiercą i uprawnioną do zachowku , takiemu zaliczeniu podlegają niezależnie od czasu ich dokonania z perspektywy czasowej otwarcia spadku . Już tylko na marginesie należy także zauważyć , iż po pierwsze Sąd I instancji był niekonsekwentny, skoro przy obliczaniu należnego powodowi zachowku , obydwie te darowizny potraktował jako wartościowo zmniejszające świadczenie należne K. F. (1).Po drugie , z treści motywów wyroku nie wynika w jaki sposób potraktował Sąd , z rozważanego punktu widzenia , darowiznę samochodu osobowego F. (...)., niewątpliwie dokonaną przez ojca na rzecz powoda na przełomie lat 1990 i 1991 . Wartość tego pojazdu zupełnie nie znalazła się w tej części motywów zaskarżonego orzeczenia , która została poświęcona rozważaniom prawnym

Już tylko z tych powodów wyliczenia należnego K. F. (1) świadczenia są błędne , a w konsekwencji, nietrafny jest wniosek dotyczący skali ilościowej w jakiej zachowek jest synowi zmarłego należny.

Do tego dodać należy również nieuzasadnione, co najmniej przez swoją przedwczesność, stanowisko Sądu I instancji zgodnie z którym do schedy spadkowej po Z. F. (1) nie może być zaliczony udział 1/ 2 części w prawie własności nieruchomości składającej się z działki ewidencyjnej nr (...), położonej obok nieruchomości siedliskowej rodziny F..

Wprawdzie zeznająca w charakterze świadka matka stron K. stwierdziła , iż nieruchomość ta stanowiła element jej majątku odrębnego gdyż nabyła ją od członków swojej rodziny generacyjnej, w drodze spadkobrania i jako taka została podarowana córce - pozwanej - ale dla takich wniosków brak jest potwierdzenia w zgromadzonych w sprawie także , na podstawie czynności Sądu Apelacyjnego przedsięwziętych z urzędu [ wobec zarzutu apelacyjnego powoda ]

Z dokumentów tych- stanowiących dokumenty księgi wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości – /por. k.821-834 akt / wynika bowiem , że K. F. (2) kupiła tę nieruchomość od osób trzecich w czasie kiedy pozostawała w związku małżeńskim ze Z. F. (1).

Pełnomocnik pozwanej w prawdzie twierdził na rozprawie apelacyjnej bezpośrednio poprzedzającej zamkniecie rozprawy , że to nabycie nastąpiło za środki uzyskane przez matkę stron z rozliczenia spadkowego pomiędzy członkami jej rodziny generacyjnej ale depozycji nie dowodził przy stanowczym i konsekwentnie podtrzymywanym stanowisku skarżącego o przynależności tej nieruchomości do majątku wspólnego małżonków F..

Tym samym wniosek prawny Sądu Okręgowego o przynależności wskazanej realności do majątku osobistego matki powodów jest, jak powiedziano wcześniej co najmniej przedwczesny , a przez to niepoprawny. Fakt , że jego przyjęcie wpłynęło , co niewątpliwe, na treść wydanego orzeczenia każe postawić generalne pytanie o rangę błędów , których dopuścił się Sąd I instancji przy wydawaniu zaskarżonego wyroku.

Tym bardziej , że trzecim błędem Sądu był sposób w jaki ustalił wartości poszczególnych darowizn. Z uzasadnienia wyroku wynika wprost , że wbrew art. 995 kc. przyjął , iż doniosła jest ich wartość nie na datę ustalania zachowku / orzekania o roszczeniu powoda / ale na datę wniesienia pozwu [ 18 listopada 2015r ].

Dla porządku należy równocześnie dostrzec , że w ramach zarzutów apelacyjnych tylko ich część została wytknięta przez apelanta , który np. w czym innym widzi naruszenie art. 995 §1 kc.

Tym nie mniej Sąd II instancji był zobligowany zwrócić na te nieprawidłowości uwagę albowiem dotyczą one sposobu stosowania przez Sąd orzekający prawa materialnego , do czego jest zobligowany nawet bez jakikolwiek zarzutów tego rodzaju w apelacji strony.

Przechodząc do zasadniczej części oceny środka odwoławczego K. F. (1) , która zdecydowała jednak , nawet w opisanych warunkach , o oddaleniu apelacji, w pierwszej kolejności przypomnieć należy , iż skuteczne postawienie zarzutu / zarzutów / procesowych wymaga potwierdzenia łącznego spełnienia dwóch warunków.

Strona odwołująca się do niego wykaże , że rzeczywiście sposób postępowania Sądu naruszał indywidualnie oznaczoną normę [ normy ] formalne. Jednocześnie nieprawidłowości te prowadziły do następstw , które miały istotny wpływ na treść wydanego orzeczenia. Nieco inaczej kwestię tę ujmując, zarzut procesowy jest usprawiedliwiony jedynie wówczas, jeżeli zostanie dowiedzione , że gdyby nie potwierdzone błędy proceduralne Sądu niższej instancji , orzeczenie kończące spór stron miałoby inną treść.

Uwzględniwszy to generalium , dodać należy , że skuteczne postawienie zarzutu naruszenia art. 233 §1 kpc [ i funkcjonalnie z nim związanych i zeń wynikających zarzutów faktycznych , wymaga od skarżącego wykazania na czym , w odniesieniu do zindywidualizowanych dowodów polegała nieprawidłowość postępowania Sądu, w zakresie ich oceny i poczynionych na jej podstawie ustaleń.

W szczególności ma wykazać dlaczego obdarzenie jednych dowodów wiarygodnością czy uznanie, w odróżnieniu od innych, szczególnego ich znaczenia dla dokonanych ustaleń , nie da się pogodzić z regułami doświadczenia życiowego i [lub ] zasadami logicznego rozumowania , czy też przewidzianymi przez procedurę regułami dowodzenia.

Nie oparcie stawianych zarzutów procesowego i w konsekwencji , faktycznych na tych zasadach , wyklucza uznanie ich za usprawiedliwione, pozostając dowolną , nie doniosłą z tego punktu widzenia polemiką oceną i ustaleniami Sądu niższej instancji.

/ por. w tej materii , wyrażające podobne stanowisko , powołane tylko przykładowo, orzeczenia Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2001, sygn. IV CKN 970/00 i z 6 lipca 2005 , sygn. III CK 3/05 , obydwa powołane za zbiorem Lex/

Ponadto nie można tracić z pola widzenia również , że swobodna ocena dowodów stanowi jeden z podstawowych elementów składających się na jurysdykcyjną kompetencję Sądu , który dowody bezpośrednio przeprowadza.

Ma to m. in. i takie następstwo , że nawet w sytuacji w której z treści dowodów można , w zakresie ustaleń , wyprowadzić równie logiczne , chociaż przeciwne do przyjętych przez Sąd I instancji wnioski , to zarzut naruszenia normy art. 233 §1 kpc , pomimo to , nie zostanie uznany za uzasadniony.

Dopóty , dopóki ocena przeprowadzona przez Sąd ocena mieści się w granicach wyznaczonych przez tę normę procesową i nie doznały naruszenia wskazane tam jej kryteria , Sąd Odwoławczy obowiązany jest ocenę tę , a co za tym idzie także wnioski z niej wynikające dla ustalań faktycznych , aprobować .

To, w jaki sposób K. F. (1) motywuje jego realizację , w odniesieniu do oceny zeznań stron i wskazywanych przez siebie świadków, wyklucza uznanie tych zarzutów za uzasadnione.

Oto bowiem , w miejsce rzeczowej, opartej na wskazanych wyżej kryteriach , odniesionej do indywidualnie oznaczonych dowodów [ i opartych na wnioskach z tej oceny ustaleń faktycznych , które przez to miałyby być dotknięte wytykanymi przez apelanta nieprawidłowościami ] , polemiki ze sposobem postępowania Sądu Okręgowego , skarżący ogranicza się do przeciwstawienia jej własnej ich wersji , jego zdaniem poprawnej.

Nieprawidłowość postępowania Sądu Okręgowego, na której oparty jest ten zarzut oraz ta część zarzutów faktycznych - zgodnie z argumentacją autora - sprawdza się do tego ,że nie przyjął on wersji faktów afirmowanej K. F. (1) , w świetle której :

a/ nakładów remontowych na dom rodzinny dokonywała nie siostra ale jeszcze za życia, ojciec ,

b/ to nie Z. F. (1) ale ówczesna żona powoda E. - spłaciła zadłużenie lokalu przy ul. (...) w K. na rzecz (...) ,

c/pieniądze jakich domagał się od rodziców także po wyprowadzeniu się do tego lokalu na początku lat dziewięćdziesiątych zeszłego wieku , pochodziły z tych środków, które zdeponował w domu rodzinnym z odprawy uzyskanej w poprzednim zakładzie pracy oraz akcji jakie wówczas otrzymał . W ten sposób tylko korzystał z nich,

d/ po 2008r przestał pić , a ojciec będąc szpitalu , gdzie syn z wnukami systematycznie go odwiedzał, przebaczył mu jego dotychczasowe, naganne zachowania , [ co wyklucza kwalifikowanie jego postawy a wobec tego także dochodzenia roszczenia o zachowek jako sprzecznych z zasadami współżycia społecznego].

W odniesieniu do tej części wskazanych zarzutów , z podanych przyczyn, nie mogą one zostać podzielone.

Pozostałe zarzuty faktyczne sformułowane przez K. F. (1) , podważające sposób ustalenia składników majątkowych składających się na schedę spadkową po ojcu stron , części tzw. zaliczalnych darowizn i sposobu określenia ich wartości , jakkolwiek- z przyczyn o których była mowa wcześniej - należałoby uznać za podniesione trafnie albowiem sposób postępowania Sądu I instancji w tym zakresie budzi poważne zastrzeżenia, to jednak w ostatecznym w wyniku , w warunkach , gdy te wady natury faktycznej nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia , gdyż powództwo podlega / /jednak / oddaleniu chociaż nie z przyczyn wskazanych w pierwszej kolejności przez Sąd Okręgowy , ta część zarzutów dotyczącej oceny dowodów oraz zarzutów faktycznych także nie może zostać podzielona. Ostatecznie bowiem wady te nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia.

Zatem z tymi szczegółowymi zastrzeżeniami i w oparciu o zaprezentowane przyczyny, opierając się na ustaleniach Sądu I instancji , które przyjmuje za własne , Sąd Odwoławczy uzupełnia je o fakty oparte na treści dokumentów wskazanych niżej oraz zeznań w charakterze świadków : B. D. oraz K. F. (2) oraz relacji pozwanej E. G.. Dowody te Sąd Odwoławczy ocenia jako w pełni wiarygodne.

Uzupełnienie to przedstawia się następująco :

- rodzice stron jeszcze za życia Z. F. (1) , zaplanowali podzielenie dzieci majątkiem. Zgodnie z tym planem aprobowanym przez wszystkich przyszłych jego beneficjentów w tym powoda , córka B. D. , która po zawarciu związku małżeńskiego planowała wraz z mężem budowę domu jednorodzinnego na nieruchomości małżonka położonej w K. , miała otrzymać od K. i Z. F. (1) wsparcie finansowe na pokrycie kosztów realizacją tej inwestycji. Środki pieniężne na ten cel od rodziców otrzymała , a w konsekwencji , co potwierdziła zarówno ona jak i siostra – pozwana- w swoich relacjach złożonych przed Sądem I instancji , nie formułowała żadnych pretensji finansowych wobec E. G. z tytułu rozliczeń majątkowych po ojcu,

- powód miał otrzymać lokal mieszkalny przy ul. (...) w K. , którego uzyskanie sfinansowali rodzice , a w szczególności ojciec. Elementem wyposażenia majątkowego syna było także przeprowadzenie prac adaptacyjnych lokalu , które finansował za syna spadkodawca ,

- pozwana , jako najmłodsza z rodzeństwa, zgodnie z opisanym rodzinnym uzgodnieniem majątkowym miała pozostać w domu rodzinnym na nieruchomości przy ul. (...) , a ponadto uzyskać prawo własności do sąsiadującej z działką nr (...) , działki (...).

W wykonaniu tego planu , rodzice , najpierw Z. F. (1) umową darowizny z dnia 5 grudnia 2003r a później matka darowizną z dnia 12 lutego 2008r , darowali córce obydwie te nieruchomości, przy czym czynność prawna dokonana przez ojca miała charakter tzw. darowizny obciążliwej.

/ dowód : umowy darowizn z dnia 5 grudnia 2003 / k. 90-93 akt/ oraz z dnia 12 lutego 2008r / k. 94-97 akt , zeznania świadków B. D. k. 98 v- 99 v akt , K. F. (2) k. 223 akt , zeznanie powódki k. 281-282 akt/,

- pomimo aprobaty przez wszystkich zainteresowanych dla takiego podziału majątku pomiędzy dzieci , powód który przyjął od rodziców , w szczególności ojca , pieniądze aby otrzymać prawo do lokalu spółdzielczego a później także korzystał z nakładów na prace adaptacyjne tego lokalu zorganizowane i opłacone przez Z. F. (1) , zajmując mieszkanie wraz ze swoja rodziną , mimo to w dalszym ciągu systematycznie domagał się od rodziców kolejnych kwot pieniędzy , a także uszczuplał majątek rodziców , zastawiając w lombardzie ruchomości , wynoszone z domu rodzinnego, pozyskane w ten sposób pieniądze przeznaczając na alkohol.

.

Rodzice spłacali także zadłużenie syna u wierzycieli , którzy przychodzili do nich żądając zwrotu długów. Poza tym Z. F. (1) przekazał synowi dwa F. (...) (...) (...) oraz F. (...).

/ dowód : zeznanie świadków K. F. (2) k. 223 akt , B. D. k. 98v-99, , częściowo zeznanie powódki k. 281-282 akt/.

W oparciu o fakty ustalone w postępowaniu, po ich uzupełnieniu przez Sąd Odwoławczy w sposób wyżej wskazany, ocenia on , że w tych szczególnych okolicznościach faktycznych , opisujących wzajemne relacje pomiędzy członkami rodziny F., sposób w jaki syn traktował obydwoje rodziców , a w szczególności spadkodawcę, sformułowane przez niego wobec siostry roszczenie o zapłatę zachowku, nie może być uwzględnione w jakimkolwiek zakresie albowiem wytoczenie powództwa o spełnienie przez nią tego świadczenia na rzecz brata , stanowi przejaw nadużycia prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 kc.

Pamiętając , że taka ocena roszczenia o zachowek, jakkolwiek możliwa , może mieć miejsce w wyjątkowo, w oparciu o szczególne okoliczności rozstrzyganej - konkretnej- sprawy , ocenione w ich całokształcie , nie można też nie zapominać o tym , iż ustawowe uprawnienie do otrzymania zachowku ma przede wszystkim etyczną podstawę i takie jego źródło odnosi się zarówno do spadkodawcy ale także w równej mierze do uprawnionego do uzyskania świadczenia z tego tytułu .

Prawo do zachowku przysługuje ze względu na szczególny stosunek rodzinny istniejący pomiędzy uprawnionym a spadkodawcą i służy urzeczywistnieniu obowiązków moralnych jakie ten ma wobec swoich najbliższych.

Ale taka podstawa tego świadczenia wymaga także od uprawnionego do zachowku takiego sposobu postępowania wobec niego [ a także osoby zobowiązanej do spełnienia tak kwalifikowanego świadczenia ] , które według oceny obiektywnej, mieścić się będzie w kanonie społecznie aprobowanych wartości i reguł zachowań w oparciu o które utrzymywane są relacje społeczne , a szczególnie rodzinne pomiędzy najbliższymi sobie osobami , połączonymi więzami generacyjnymi.

To generalium stanowiące podstawę dla oceny sposobu zachowania K. F. (1) wobec rodziców w tym szczególnie ojca do chwili jego śmierci , pozwala na uznanie, iż ustalone w postępowaniu negatywne, a w odbiorze społecznym naganne etycznie , nacechowane złą wolą jego przejawy , przedsiębrane niewątpliwie wbrew stanowisku spadkodawcy dostatecznie usprawdliwiają kwalifikację jego roszczenia formułowanego wobec siostry, potencjalnie obowiązanej do zapłaty zachowku jako takiego , które nie da się ,pogodzić z zasadami współżycia społecznego.

Odwołując się do okoliczności faktycznych ustalonych w sprawie przypomnieć trzeba , iż rodzice podzielili majątek pomiędzy wszystkie dzieci jeszcze za życia Z. F. (1) w sposób , który miał gwarantować równy a przyjemniej taki podział , który zaaprobowali wszyscy w tym także powód , który wobec czynności K. i Z. F. (1), podjętych w realizacji tego zamysłu, nie podnosił zastrzeżeń .

Pomimo , że uzyskał dzięki podziałowi – staraniem finansowym i rzeczowym przede wszystkim spadkodawcy lokal mieszkalny o wyposażenie którego także rodzice po części zadbali , stale domagał się od rodziców / spadkodawcy / kolejnych pieniędzy , a ponadto regularnego opłacania rachunków wynikających z kosztów utrzymania zasiedlonego przez siebie lokalu.

Ponieważ nałogowo pił alkohol , nie tylko na tę używkę oraz rozrywki [ jak określi to Sąd I instancji o charakterze hedonistycznym ] przeznaczył całą odprawę oraz akcje jakie uzyskał odchodząc z pracy w(...)ale wynosił z domu rodzinnego wartościowe ruchomości / np. jak zeznała jedna z sióstr elementy wyposażenia warsztatu ojca / aby zdeponować je w okolicznym lombardzie i uzyskać dodatkowe środki finansowe, z przeznaczeniem na wskazane wyżej cele.

Później Z. F. (1) rzeczy te wykupywał.

Rodziców nachodzili wierzyciele syna , a ojciec spłacał jego długi ze wstydu za postępowanie powoda.

Domagając się stale dalszych świadczeń finansowych K. F. (1) urządzał rodzicom systematycznie gwałtowne awantury podczas których , będąc pijany , używał wobec nich wulgarnego języka w sposób oczywisty uwłaczających ich godności / by przypomnieć tylko sformułowanie co uczyni po śmierci ojca na jego grobie / a także przemocy fizycznej . Matka w wyniku tych zachowań doznała obrażeń ciała, a spadkodawca bał się syna.

Żalił się nie tylko obu córkom ale także osobom postronnym / znajomym i sąsiadom / na te zachowania powoda. Uczynił to także wobec osoby zupełnie obcej – innego pacjenta na sali szpitalnej , w ostatnim okresie swojego życia, twierdząc , iż choroba u niego zdiagnozowana - m. in. nerwica ma swoje źródło w warunkach życia jakie ma na co dzień z powodu nagannych zachowań syna nadużywającego alkoholu

Powód nawet podczas wizyt w szpitalu urządzał spadkodawcy awantury , których naocznym obserwatorem był świadek T..

Wszystkie te okoliczności dają wystarczającą podstawę dla oceny zgodnie z którą domaganie się przez K. F. (1) jakiegokolwiek dalszego świadczenia dla którego podstawą jest majątek zgromadzony przez ojca, tym bardziej , że jeszcze za życia wyposażył go majątkowo nawet mimo oczywiście nagannego traktowania przez powoda obydwojga rodziców dokonując [także później] , dodatkowych systematycznych na jego rzecz świadczeń ponad te uzgodnione w rodzinnym planie podziału ,

nie może być uznane za zasadne , pozostając ze4 strony powoda przejawem nadużycia prawa podmiotowego.

Z podanych przyczyn, Sąd Apelacyjny orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku , na podstawie art. 385 kpc.

Podstawą rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego była norma art. 98 §1 i 3 kpc i wynikająca z niej , dla wzajemnego rozliczenia stron z tego tytułu , zasada odpowiedzialności za wynik sprawy.

Kwota należna wygrywającej pozwanej od przerywającego także ten etap sporu stron powoda , wyczerpując się wynagrodzeniu zastępującego ją zawodowego pełnomocnika – adwokata - została ustalona na podstawie §2 pkt 6 w zw z §10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia MS w sprawie opłat za czynności adwokackie z dnia 22 października 2015r [ DzU z 2015 poz. 1800].

Suma należna E. G. została przyznana wraz z odsetkami o których , po myśli art. 98 §1 ¹ kpc w zw. z art. 391 §1 kpc Sąd Odwoławczy był obowiązany orzec z urzędu./ pkt 2 sentencji motywowanego wyroku/.