Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 listopada 2022 r.

Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący:	Sędzia SA Grzegorz Stojek
Protokolant:	Barbara Franielczyk

po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2022 r. w Katowicach

na rozprawie

sprawy z powództwa N. H. (1)

przeciwko (...)Spółce Akcyjnej w W.

o zapłatę

na skutek apelacji pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach

z dnia 8 października 2019 r., sygn. akt XIII GC 267/19,

1.  oddala apelację;

2.  zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

SSA Grzegorz Stojek

Sygn. akt V AGa 175/20

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Katowicach zasądził od pozwanej (...)Spółki Akcyjnej w W. na rzecz powódki N. H. (1) kwotę 106.930 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 13 marca 2018 r. oraz orzekł o kosztach procesu.

Rozstrzygnięcie oparł o następujące ustalenia faktyczne i oceny prawne.

W dniu 18 grudnia 2006 r. (...) S.A., poprzedniczka prawna pozwanej, zawarła z powódką umowę kredytu nr (...). Przedmiotem umowy było udzielenie powódce kredytu w walucie polskiej, indeksowanego do franka szwajcarskiego (dalej: CHF), stanowiącego równowartość kwoty 27.095,12 CHF w walucie polskiej, na okres 120 miesięcy, z miesięczną ratą kapitałowo-odsetkową w wysokości 317,40 zł, z wyjątkiem pierwszej, wynoszącej 355,33 zł, ze spłatą do 25 grudnia 2016 r. Z § 2 umowy kredytu wynika, że kredyt był przeznaczony na sfinansowanie zakupu pojazdu marki C. (...), rok produkcji 2006 – kwota 55.500 zł, prowizji bankowej – kwota 2.491,67 zł, kosztu ubezpieczenia pojazdu – kwota 2.800 zł i sfinansowanie innych wydatków kredytobiorcy – kwota 1.500 zł. W § 10 umowy kredytu jej strony postanowiły, że w przypadku opóźnienia w terminowym regulowaniu rat kredytu ustalonych w harmonogramie kredytodawca będzie pobierał od kredytu niespłaconego w terminie podwyższone odsetki naliczone według stopy procentowej w wysokości oprocentowania WIBOR dla 3-miesięcznych lokat na rynku międzybankowym z 10 ostatnich dni roboczych ostatniego miesiąca poprzedniego kwartału, powiększonej o 25 punktów procentowych. Z ust. 2 § 10 umowy kredytu wynika, że jeżeli kredytobiorca nie zapłaci w terminach umownych pełnych rat kredytu za co najmniej dwa okresy płatności, bank może wypowiedzieć umowę kredytu po uprzednim wezwaniu kredytobiorcy do zapłaty zaległych rat lub ich części w terminie 7 dni od otrzymania wezwania pod rygorem wypowiedzenia umowy, z terminem wypowiedzenia wynoszącym 30 dni. Oprocentowanie kredytu wynosiło 7,20%, zaś prowizja bankowa wyniosła 4,00% (2.491,67 zł). Kredyt został udzielony w kwocie 62.291,67 zł.

W dniu 19 grudnia 2006 r. powódka złożyła pisemny wniosek o udzielenie kredytu indeksowanego kursem (...) w kwocie 62.291,67 zł na zakup pojazdu marki C. (...) o wartości 55.500 zł na cele związane z prowadzoną działalnością gospodarczą.

W dniu 24 lipca 2013 r. strony zawarły aneks do umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r., z uwagi na wniosek powódki o restrukturyzację zadłużenia i zgodę kredytodawcy na wydłużenie czasu spłaty kredytu. Aneksem strony postanowiły zmienić umowę kredytu z 18 grudnia 2006 r. przez wydłużenie okresu spłaty kredytu do 25 maja 2017 r., to jest o cztery miesiące.

Oświadczeniem zawartym w piśmie z 5 lutego 2016 r. pozwana wypowiedziała powódce umowę kredytu z 18 grudnia 2006 r., z zachowaniem 30-dniowego okresu wypowiedzenia, liczonego od dnia doręczenia, w związku z nieregulowaniem zaległości w spłacie kredytu. Bank poinformował powódkę, że rozważy cofnięcie oświadczenia o wypowiedzeniu, jeżeli w okresie wypowiedzenia w całości spłaci zaległość obejmującą, według staniu z dnia sporządzenia wezwania, kapitał w kwocie 795,42 CHF, odsetki umowne w kwocie 48,73 CHF, podwyższone odsetki za opóźnienie w kwocie 9,62 CHF oraz wynikające z tabeli opłat i prowizji koszty i opłaty za czynności kredytodawcy w kwocie 18,90 CHF.

Ponieważ N. H. (1) nie spłaciła zadłużenia, kredytodawca w pozwie wniesionym w dniu 23 maja 2016 r. do Sądu Rejonowego w Bytomiu domagał się zasądzenia od niej kwot: 18.310,02 zł tytułem kapitału, 238,96 zł tytułem odsetek karnych, 169,41 zł tytułem opłat i prowizji, 234 zł tytułem zwrotu kosztów sądowych, 2,34 zł tytułem zwrotu innych kosztów. Sąd Rejonowy w Bytomiu wyrokiem z 5 kwietnia 2017 r., sygn. akt I C 922/16, oddalił to powództwo. Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 25 października 2017 r., sygn. akt IV Ca 557/17, oddalił apelację kredytodawcy od wskazanego wyroku Sądu Rejonowego w Bytomiu (dalej: wyrok w sprawie IV Ca 557/17). W uzasadnieniu wyroku w sprawie IV Ca 557/17 Sąd Okręgowy wskazał, że postanowienie zawarte w § 8.1 umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r., dotyczące warunków zmiany oprocentowania kredytu przez kredytodawcę, jest niedozwolonym postanowieniem umownym (klauzulą abuzywną) w rozumieniu art. 385 ^{( 1 )}§ 1 k.c. Nie zostało bowiem sformułowane w sposób jednoznaczny. Umowa kredytu w tym zakresie stanowiła blankietowe upoważnienie dla banku do ustalenia wysokości oprocentowania, a więc dokonywania wiążącej drugą stronę wykładni § 8.1 umowy kredytu i następnie stosowania wybranej przez siebie interpretacji tego postanowienia umownego ze skutkiem dla powódki. Wykładnia § 8.1 umowy kredytu mogła być bardzo różnorodna, wobec braku precyzji tego postanowienia. Jest to sytuacja wprost przewidziana w art. 385 ^{( 3)} pkt 9 k.c. jako niedozwolone postanowienie umowne. Abuzywność tej klauzuli nie budziła wątpliwości Sądu Okręgowego rozpoznającego sprawę IV Ca 557/17, ponieważ postanowienie umowy nie obligowało banku do obniżenia oprocentowania kredytu w razie zmiany czynnika bądź czynników na korzyść kredytobiorcy. Eliminacja danej klauzuli umownej, jako konsekwencja jej abuzywności, nie może prowadzić do sytuacji, w której następowałaby zmiana prawnego charakteru stosunku obligacyjnego łączącego strony umowy. Jak wynika z uzasadnienia wyroku w sprawie IV Ca 557/17, Sąd Okręgowy za niedozwolone w rozumieniu art. 385 ^{( 1)}§ 1 k.c. uznał również postanowienie umowne zawarte w § 5.1 umowy kredytu, dotyczące samego mechanizmu indeksacji, to jest sposobu przeliczenia waluty polskiej na szwajcarską i odwrotnie. Sposób ustalenia kursu waluty obcej powinien być wprost określony w umowie kredytu, tymczasem bank konstruując wzorzec umowny odnośnie do postanowień dotyczących indeksacji pozostałej do spłaty kwoty kredytu, czy jego rat uczynił to w sposób godzący w równowagę kontraktową. Sąd Okręgowy w sprawie IV Ca 557/17 uznał takie postępowanie banku za działanie wbrew dobrym obyczajom. W § 5.1 umowy kredytu nie wskazano żadnych parametrów pozwalających przyjąć, że kurs wymiany walut nie jest ustalany arbitralnie przez bank. Ostatecznie abuzywne okazały się dwa postanowienia umowy kredytu, mianowicie zawarte w § 8.1 (warunki zmiany oprocentowania kredytu) i § 5.1 (mechanizm ustalania kursu waluty obcej, według którego miała zostać dokonana indeksacja). Oba te postanowienia umowne są niewiążące (art. 385 ^{( 1 )}§ 2 k.c.), co doprowadziło Sąd Okręgowy do ich wyeliminowania z umowy kredytu. Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku w sprawie IV Ca 557/17 wyjaśnił, że eliminacja abuzywnych postanowień z umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r. pociąga za sobą jej niewykonalność, a tym samym jej nieważność. Nie jest bowiem możliwe wykonywanie tej umowy po wyeliminowaniu z niej obu abuzywnych postanowień umownych. Zatem umowa kredytu z 18 grudnia 2006 r. jest nieważna, jako niewykonalna.

Pismem z 13 marca 2018 r. pozwana odmówiła żądaniu powódki, która domagała się zwrotu wskazanych przez siebie kwot rat umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r.

W okresie od 3 września 2008 r. do 24 października 2016 r. powódka spłaciła kwotę 107.830 zł, stanowiącą równowartość rat zapłaconych w wykonaniu nieważnej umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r.

Sąd Okręgowy wskazał dowody, na których się oparł.

Powództwo zostało wywiedzione z art. 405 w związku z art. 410 k.c.

Sąd Okręgowy uznał, że wyrok Sądu Okręgowego w sprawie IV Ca 557/17 ma prejudycjalne znaczenie dla wyniku niniejszej sprawy, ponieważ w myśl art. 365 § 1 k.p.c. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Sąd Okręgowy podkreślił, że z literalnego brzmienia art. 365 § 1 k.p.c. wynika, że moc wiążąca dotyczy sentencji wyroku. Jednak w orzecznictwie przyjmuje się, że ze względu na zbyt dużą ogólność rozstrzygnięć, zwłaszcza oddalających powództwo, ustalenia objęte uzasadnieniem muszą służyć do sprezycowania zakresu mocy wiążącej orzeczenia, to jest zakresu jego prawomocności materialnej. Sąd nie jest związany ustaleniami wynikającymi z uzasadnienia orzeczenia tylko w takim zakresie, w jakim nie miały one znaczenia dla rozstrzygnięcia zawartego w wyroku. Sąd jest związany wskazanymi w uzasadnieniu orzeczenia ustaleniami, które mają wpływ na końcowe rozstrzygnięcie, a zwłaszcza ustaleniami prejudycjalnymi, których skutkiem było wydanie określonego wyroku rozstrzygającego co do istoty sprawy. W konsekwencji Sąd Okręgowy stwierdził, że konieczność odwołania się do treści uzasadnienia wyroku w sprawie IV Ca 557/17 jest logiczną konsekwencją procesu, którego przedmiotem było zbadanie, czy i jaki stosunek prawny istnieje pomiędzy stronami. Sentencją wyroku w sprawie IV Ca 557/17 było objęte rozstrzygnięcie o żądaniu kredytodawcy (art. 325 k.p.c.). Faktyczne i prawne podstawy orzeczenia zawarte są w jego uzasadnieniu i dotyczą istotnych dla rozstrzygnięcia kwestii prejudycjalnych. Ustalenie w sprawie IV Ca 557/17, że umowa kredytu z 18 grudnia 2006 r. jest nieważna jest ustaleniem prejudycjalnym, które doprowadziło do wydania orzeczenia o utrzymaniu w mocy wyroku Sądu Rejonowego w Bytomiu, którym oddalono powództwo banku. Eliminacja abuzywnych postanowień umownych z umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r. doprowadziła Sąd Okręgowy w sprawie IV Ca 557/17 do ustalenia nieważności tej umowy, ze względu na niemożliwość jej wykonania bez obu niedozwolonych postanowień umownych, z uwagi na brak nadających się do zastosowania przepisów dyspozytywnych w miejsce tych klauzul.

W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy wskazał, że skoro umowa kredytu z dnia 18 grudnia 2006 r. jest nieważna, pozwana uzyskała korzyść majątkową na podstawie nieważnej umowy w wysokości równowartości rat, które powódka zapłaciła w okresie od 4 listopada 2008 r. do 24 października 2016 r., których wysokości pozwana nie kwestionowała. Ponieważ świadczenie wyegzekwowane przez pozwaną jest nienależne, podlega zwrotowi (art. 410 § 2 k.c.). To uzasadniało uwzględnienie powództwa na podstawie art. 405 w związku z art. 410 k.c.

Sąd Okręgowy dodał, że nawet gdyby uznać, że wyrok w sprawie IV Ca 557/17 nie ma znaczenia prejudycjalnego, za własne przyjął ustalenia i rozważania prawne poczynione w uzasadnieniu wyroku w sprawie IV Ca 557/17 Sądu Okręgowego w Katowicach.

Orzeczenie o kosztach procesu zawarte w zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy umotywował treścią art. 98 k.p.c., wynikiem sprawy i kosztami poniesionymi przez powódkę (opłata od pozwu w kwocie 1.000 zł; wynagrodzenie pełnomocnika procesowego w stawce minimalnej, wynikającej z § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2016 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, tekst jednolity w Dz. U. z 2018 r. poz. 265, dalej: rozporządzenie z dnia 22 października 2015 r.)

W apelacji pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów postępowania w obu instancjach, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy: 1) art. 365 k.p.c. i art. 366 k.p.c.; 2) art. 233 § 1 k.p.c., 3) art. 217 § 1 k.p.c., który obowiązywał w toku postępowania w pierwszej instancji, w związku z art. 227 k.p.c., 4) art. 328 § 2 k.p.c. w brzmieniu sprzed 7 listopada 2019 r.; 5) art. 316 k.p.c.

Pozwana zarzuciła też naruszenie prawa materialnego:1) art. 385 ¹ § 1 k.c. w związku z art. 22 ¹ k.c.; 2) art. 385 ¹ § 1 k.c. w związku z art. 385 ¹ § 3 k.c.; 3) art. 385 ¹ § 1 k.c.; 4) art. 385 ³ pkt 9 k.c., 5) art. 405 k.c. i art. 410 § 2 k.c., ewentualnie art. 409 k.c.; 6) art. 118 k.c. w związku z art. 120 k.c. i art. 405 k.c.

Na wypadek nieuwzględnienia zarzutów naruszenia wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego pozwana zarzuciła naruszenie art. 385 ¹ § 2 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 56 k.c., jak też art. 56 k.c. w związku z art. 41 prawa wekslowego.

Na podstawie art. 380 k.p.c. pozwana wniosła o rozpoznanie postanowienia z 24 września 2019 r., którym oddalono jej wnioski o dopuszczenie dowodów z zeznań świadka P. S. oraz z dokumentów w postaci przykładowego harmonogramu spłat, oświadczenia banku o wypowiedzeniu umowy, artykułów prasowych dotyczących upadku banku (...) i zniesienia minimalnego kursu wymiany franka szwajcarskiego, raportów Komisji Nadzoru Finansowego z 2013 r. i 2016 r. pt., odpowiednio, „Ocena wpływu na sytuację sektora bankowego i polskiej gospodarki propozycji przewalutowania kredytów mieszkaniowych udzielonych w CHF na PLN według kursu z dnia udzielenia kredytu.” i „Informacja w zakresie skutków projektu ustawy o sposobach przywrócenia równości stron niektórych umów kredytu i umów pożyczki. Wpływ na instytucje kredytowe.”, raportu Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów pt. „Raport dotyczący spreadów.”, stanowiska Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z 6 września 2016 r., stanowiska Prezesa Związku Banków Polskich z 16 czerwca 2016 r. z załącznikiem w celu ustalenia: sposobu funkcjonowania kredytu indeksowanego do waluty obcej; przyczyn i sposobu przeliczania przez kredytodawcę kwoty kredytu na CHF; sposobu finansowania przez kredytodawcę kredytu udzielonego powódce i innych kredytów tej kategorii; przyczyn powodujących, że kurs waluty wpływał na funkcjonowanie kredytów na etapie ich udzielenia i spłaty; różnic w wysokości oprocentowania kredytów w walucie polskiej i indeksowanych kursami walut obcych oraz przyczyn ich artykułu występowania; zasad ustalania przez bank kredytujący we własnej tabeli kursowej kursów walut obcych; rynkowego charakteru kursów walut publikowanych w tabeli kursowej kredytodawcy; braku korzyści kredytodawcy w związku ze stosowaniem spreadu; rodzaju kredytów dostępnych w ofercie banku w 2006 r.; umożliwienia kredytobiorcom spłaty kredytu w walucie indeksacji; konstrukcji kredytu udzielonego powódce; negocjowania umowy kredytu i wpływu powódki na kurs waluty, po którym przeliczono kredyt i raty kredytu; wiedzy i świadomości powódki na temat warunków udzielenia kredytu w walucie polskiej i indeksowanego kursem waluty obcej; świadomości powódki w zakresie ryzyka kursowego i jego konsekwencji wywołanych niekorzystnymi wahaniami kursu złotego; przyczyn wystąpienia z powództwem; braku wpływu banku na sytuację powódki; obiektywizmu banku w wyznaczaniu kursów walut obcych; dopuszczalności stosowania spreadu; treści dokumentów;

W apelacji pozwana podniosła też zarzut przedawnienia roszczenia powódki.

Ponadto w piśmie z 13 czerwca 2022 r. pozwana zgłosiła dwa zarzuty procesowe. Po pierwsze, zarzut potrącenia wierzytelności przysługującej jej względem powódki o zapłatę kwoty 62.291,68 zł, wypłaconej na podstawie umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r., z dochodzoną w niniejszej sprawie wierzytelnością o zapłatę kwoty 106.930 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za okres od 13 marca 2018 r. do dnia powstania stanu potrącalności (łącznie 137.246,42 zł). Po drugie, zgłoszony na wypadek nieskuteczności wskazanego zarzutu potrącenia, ewentualny zarzut zatrzymania dochodzonej przez powódkę kwoty 106.930 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 13 marca 2018 r. do czasu zaoferowania przez powódkę zwrotu wzajemnego świadczenia banku w postaci kwoty 62.291,68 zł. Ze względu na podniesienie obu zarzutów procesowych pozwana wniosła o dopuszczenie dowodów z dokumentów. Po pierwsze, z pisma z 26 maja 2022 r., które zawiera oświadczenie pozwanej o wezwaniu powódki, żeby w terminie 3 dni zapłaciła kwotę 62.291,68 zł tytułem zwrotu nienależnie spełnionego przez bank świadczenia, które polegało na wypłacie powódce kapitału kredytowego, o jakim mowa w umowie kredytu z 18 grudnia 2006 r., a także z dowodu nadania (za pośrednictwem operatora pocztowego) tego wezwania do powódki w dniu 26 maja 2022 r. i wydruku potwierdzenia odbioru przez powódkę w dniu 31 maja 2022 r. wskazanego wezwania do zapłaty. Po drugie, z pisma z 6 czerwca 2022 r. zawierającego materialnoprawne oświadczenia pozwanej, mianowicie o potrąceniu wyżej wskazanych wzajemnych wierzytelności stron i – zgłoszonego na wypadek nieskuteczności oświadczenia o potrąceniu – materialnoprawnego oświadczenia o skorzystaniu przez bank z prawa zatrzymania kwoty 106.930 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 13 marca 2018 r. do dnia zapłaty, do zwrotu której bank zostałby zobowiązany prawomocnym wyrokiem w niniejszej sprawie, do czasu zaoferowania przez powódkę zwrotu świadczenia wzajemnego przysługującego pozwanej w kwocie 62.291,68 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 4 czerwca 2022 r. do dnia zapłaty tytułem zwrotu wypłaconego powódce i przez nią wypłaconego kapitału kredytu albo zabezpieczenia roszczenia o jego zwrot, jak również z dowodu nadania tego pisma do powódki w dniu 6 czerwca 2022 r. (za pośrednictwem operatora pocztowego) i wydruku dowodu odbioru przez powódkę tego pisma w dniu 9 czerwca 2022 r.

W odpowiedzi na apelację powódka wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.

W piśmie z 27 czerwca 2022 r. powódka odniosła się następująco do procesowych zarzutów potrącenia i zatrzymania. Po pierwsze, podniosła zarzut przedawnienia objętej oświadczeniem o potrąceniu wierzytelności pozwanej i wskazała, że z uwagi na treść art. 502 k.c. oświadczenie o potrąceniu nie wywołało skutku. Po drugie, że także materialnoprawne oświadczenie pozwanej o skorzystaniu z prawa zatrzymania nie wywołało zamierzonego skutku, ponieważ nieważne jest jednostronne oświadczenie woli o charakterze prawokształtującym złożone pod warunkiem, jako sprzeczne z prawem.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.

Sąd Apelacyjny podziela ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy i, jako prawidłowe, przyjmuje je za własne. Uzupełnia je następująco.

Bankowy Fundusz Gwarancyjny decyzją z 29 września 2022 r., (...) (k. 484-489; dalej: decyzja (...) z 29 września 2022 r.), z dniem 30 września 2022 r. wszczął przymusową restrukturyzację wobec (...) Bank S.A. w W. przez zastosowanie instrumentu przymusowej restrukturyzacji w formie instytucji pomostowej w ten sposób, że do instytucji pomostowej Bank (...) Spółka Akcyjna w W. przeniesiono przedsiębiorstwo podmiotu w restrukturyzacji z wyłączeniem (między innymi) praw majątkowych wynikających z czynności faktycznych, prawnych lub czynów niedozwolonych dotyczących umów kredytów i pożyczek denominowanych we franku szwajcarskim (CHF) lub indeksowanych kursem franka szwajcarskiego (CHF) oraz roszczeń wynikających z tych praw majątkowych, w tym objętych postępowaniami cywilnymi, administracyjnymi, niezależnie od daty ich podniesienia (ust. 5 pkt 1 lit. a decyzji (...) z 29 września 2022 r.).

Oświadczeniem zawartym w piśmie z 26 maja 2022 r., doręczonym powódce w dniu 31 maja 2022 r., pozwana wezwała N. H. (1) do zapłaty w terminie 3 dni kwoty 62.291,68 zł tytułem zwrotu świadczenia nienależnie spełnionego przez bank, polegającego na wypłacie kapitału kredytowego, o którym mowa w umowie kredytu z 18 grudnia 2006 r. (k. 450-455). Pismem z 6 czerwca 2022 r., doręczonym powódce w dniu 9 czerwca 2022 r., pozwana złożyła powódce dwa oświadczenia. Po pierwsze, o potrąceniu wierzytelności względem powódki o zapłatę kwoty 62.291,68 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 4 czerwca 2022 r. z tytułu zwrotu wypłaconego powódce kapitału kredytowego z dochodzoną w niniejszej sprawie wierzytelnością o zapłatę kwoty 106.930 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 13 marca 2018 r. do dnia powstania stanu potrącalności, to jest łącznie 137.246,42 zł. Po drugie, materialnoprawne oświadczenie o skorzystaniu przez pozwaną z prawa zatrzymania kwoty 106.930 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 13 marca 2018 r. do dnia zapłaty, do zwrotu której bank zostałby zobowiązany prawomocnym wyrokiem w niniejszej sprawie, do czasu zaoferowania przez powódkę zwrotu świadczenia wzajemnego przysługującego pozwanej w kwocie 62.291,68 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za okres od 4 czerwca 2022 r. do dnia zapłaty tytułem zwrotu wypłaconego powódce kapitału kredytu albo zabezpieczenia roszczenia o jego zwrot. Oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania pozwana złożyła na wypadek nieskuteczności oświadczenia o potrąceniu wzajemnych wierzytelności.

Przed odniesieniem się do zarzutów apelacji trzeba wyjaśnić kwestię legitymacji biernej pozwanej w niniejszym procesie, poczynając od dnia wszczęcia przymusowej restrukturyzacji pozwanej. Roszczenie dochodzone przez powódkę wywodzone jest z umowy kredytu indeksowanego kursem franka szwajcarskiego, a więc mieści się w wyłączeniach z przeniesienia praw majątkowych (...) S.A. w W. do instytucji pomostowej (...) S.A. w W., które zostały wskazane w decyzji (...) z 29 września 2022 r. Stosownie do art. 191 ust. 1 ustawy z dnia 10 czerwca 2016 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, systemie gwarantowania depozytów oraz przymusowej restrukturyzacji (tekst jednolity w Dz. U. z 2022 r. poz. 793 z późn. zm.; dalej: ustawa o (...)) z dniem określonym w decyzji, o której mowa w art. 188 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o (...) (tu: decyzja (...) z 29 września 2022 r.) instytucja pomostowa wstępuje w miejsce podmiotu w restrukturyzacji w zakresie przejętych praw majątkowych i zobowiązań, w tym do postępowań sądowych. W okolicznościach niniejszej sprawy istotne jest, że jedno z wyłączeń przeniesienia praw majątkowych (...) S.A. w W. do instytucji pomostowej ze skutkiem z art. 191 ust. 1 ustawy o (...) dotyczy praw majątkowych wynikających z czynności faktycznych, prawnych lub czynów niedozwolonych dotyczących umów kredytów i pożyczek denominowanych we franku szwajcarskim (CHF) lub indeksowanych kursem franka szwajcarskiego (CHF) oraz roszczeń wynikających z tych praw majątkowych, w tym objętych postępowaniami cywilnymi, administracyjnymi, niezależnie od daty ich podniesienia (ust. 5 pkt 1 lit. a decyzji (...) z 29 września 2022 r.). Zatem pozwana także od wszczęcia przymusowej restrukturyzacji jest legitymowania biernie w niniejszym procesie.

Zarzuty naruszenia art. 365 § 1 k.p.c. i art. 366 k.p.c. są niezasadne.

Zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Z kolei art. 366 k.p.c. stanowi, że wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami.

(...) S.A. w W. w sprawie IV Ca 557/17 zainicjowanej pozwem wniesionym 23 maja 2016 r. domagał się zasądzenia od N. H. (1) kwoty 18.718,39 zł, z czego 18.718,39 zł to niespłacony kapitał kredytowy, który w całości miał stać się wymagalny z uwagi na skuteczne, jak twierdził bank, wypowiedzenie umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r., 238,96 zł to odsetki za opóźnienie za czas od dnia wymagalności wskazanego roszczenia do 20 maja 2016 r., a 169,41 zł to opłaty i prowizje. Wyrokiem wydanym w sprawie IV Ca 557/17 opisane powództwo, oparte na twierdzeniu o skuteczności wypowiedzenia umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r., zostało oddalone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Katowicach z tej przyczyny, że umowa ta jest nieważna z uwagi na okoliczności przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku i wyżej opisane, przez co ich powtarzanie jest zbędne. Sąd Okręgowy nie stwierdził, że z mocy art. 365 § 1 k.p.c. jest związany uzasadnieniem wyroku w sprawie IV Ca 557/17. Niemniej jednak trafnie uznał, że wyrok w sprawie IV Ca 557/17 ma znaczenie prejudycjalne dla wyniku niniejszej sprawy. Dla stron i Sądów obu instancji w niniejszym procesie wiążące jest bowiem przesądzenie prawomocnym wyrokiem wydanym w sprawie IV Ca 557/17 kwestii nieważności łączącej strony umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r., w tym z uwagi na konsumencki status kredytobiorczyni, co w poprzedniej sprawie (IV Ca 557/17) miało znaczenie dla jej wyniku. Z art. 365 § 1 k.p.c. wynika, że ustaleniem treści stosunku prawnego między nimi strony są związane także poza poprzednią sprawą (tu: sprawa IV Ca 557/17). W efekcie poza poprzednią sprawą między tymi samymi podmiotami, zakończoną prawomocnym wyrokiem (tu: sprawa IV Ca 557/17), żadna z jego stron nie może skutecznie twierdzić o innej treści stosunku prawnego niż ustalono w we wcześniejszej sprawie, zakończonej prawomocnym wyrokiem. Prawomocność materialna, w którą są wyposażone orzeczenia orzekające o istocie sprawy, wyraża bowiem nakaz przyjmowania, że w danej sytuacji stan prawny przedstawia się tak, jak to wynika z rozstrzygnięcia zawartego w orzeczeniu. Związanie to dotyczy nie tylko stron, ale też sądu, który wydał orzeczenie, a także innych sądów oraz innych organów państwowych i organów administracji publicznej, a w wypadkach przewidzianych w ustawie również innych osób. Zatem do odmiennej konkluzji prawnej nie prowadzi to, że przedmiotem sprawy IV Ca 557/17 nie było żądanie ustalenia nieważności umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r. Rozstrzygnięcie o powództwie, którego elementem było żądanie zapłaty kwoty 18.718,39 zł, wymagało przesłankowego ustalenia kwestii ważności umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r. Wprawdzie co do zasady moc wiążąca orzeczenia, o jakiej mowa w art. 365 § 1 k.p.c., obejmuje sentencję prawomocnego orzeczenia, jednak w niektórych sytuacjach, jak np. w razie oddalenia powództwa, ze względu na ogólność sentencji, która nie zawiera wyraźnych granic rozstrzygnięcia, doniosłość przy ustalaniu zakresu mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia, czyli granic prawomocności materialnej orzeczenia, mają motywy rozstrzygnięcia, które zawarte są przecież w uzasadnieniu orzeczenia (tytułem przykładu spośród licznych orzeczeń Sądu Najwyższego uchwała z 4 grudnia 2009 r., III CZP 97/09, OSNC 2010, nr 6, poz. 88, czy wyroki: z 29 marca 2006 r., II PK 163/05, OSNP 2007, nr 5-6, poz. 71, czy z 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06, niepubl.). Związanie Sądu Okręgowego (i także Sądu Apelacyjnego) prawomocnym wyrokiem wydanym w sprawie IV Ca 557/17 prowadzi do tego, że w ramach niniejszego postępowania niedopuszczalne byłoby badanie wszystkich tych elementów stanu faktycznego, w tym konsumenckiego statusu powódki, które złożyły się na ustalenie nieważności umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r., jako przesłanki rozstrzygnięcia w tamtej sprawie. Związanie prawomocnym orzeczeniem w rozumieniu art. 365 § 1 k.p.c. oznacza bowiem zakaz dokonywania ustaleń sprzecznych z uprzednio osądzoną kwestią prejudycjalną, a nawet niedopuszczalność prowadzenia w tym zakresie postępowania dowodowego. Z tych przyczyn nie zasługiwał na uwzględnienie wniosek zawarty w apelacji, który pozwana oparła na art. 380 k.p.c., o zmianę postanowienia dowodowego wydanego na rozprawie w dniu 24 września 2019 r. Tym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił wnioski pozwanej o dopuszczenie dowodów z zeznań świadka P. S. oraz z dokumentów. Sąd Apelacyjny opisał te wnioski przy okazji przedstawiania wniosków i zarzutów apelacji. Ponawianie ich opisu jest zbędne, gdyż nie wymaga tego czytelność wywodu i nie służyłoby zwięzłości uzasadnienia. Ponieważ tymi dowodami pozwana – wbrew wynikowi sprawy IV Ca 557/17 – zmierzała do wykazania, że umowa kredytu z 18 grudnia 2006 r. nie jest nieważna, trafnie Sąd Okręgowy oddalił wnioski o dopuszczenie tych dowodów. Z tych samych przyczyn nie zasługiwały na uwzględnienie podniesione w apelacji zarzuty naruszenia przepisów postępowania, jako zmierzające do zaprzeczenia prawidłowości ustalenia w sprawie IV Ca 557/17, że umowa kredytu z 18 grudnia 2006 r. jest nieważna i do zaprzeczenia związaniu stron i sądów prawomocnym orzeczeniem w tamtej sprawie, niezależnie od tego, czy kwestia abuzywności konkretnych postanowień umownych została w uzasadnieniu zaskarżającego omówiona lapidarnie czy też nie. Zagadnienie abuzywności postanowień umownych zawartych w § 8.1 i § 5.1 umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r. nie mogłoby bowiem być inaczej rozstrzygnięte niż prawomocnym wyrokiem wydanym w sprawie IV Ca 557/17. Zamykając podniesioną w apelacji kwestię naruszenia przepisów postępowania, nie sposób więc zgodzić się z zarzutami naruszenia także art. 233 § 1 k.p.c., art. 217 § 1 k.p.c. (obowiązującego w toku postępowania w pierwszej instancji) w związku z art. 227 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w brzmieniu sprzed 7 listopada 2019 r., który miał zastosowanie do uzasadnienia zaskarżonego wyroku, a także art. 316 k.p.c.

Skoro w sprawie IV Ca 557/17 przesądzono prawomocnym wyrokiem, że umowa kredytu z 18 grudnia 2006 r. jest nieważna z uwagi na abuzywność wskazanych dwu postanowień umownych, jako niewykonalna bez nich, z uwagi na wynikające z art. 365 § 1 k.p.c. związanie wcześniejszym prawomocnym orzeczeniem nie było podstaw do podzielenia także zarzutów naruszenia prawa materialnego, którymi pozwana zmierzała do odmiennej oceny prawnej kwestii ważności tej umowy. Dotyczy to zarzutów naruszenia art. 385 ¹ § 1 k.c. w związku z art. 22 ¹ k.c., art. 385 ¹ § 1 k.c. w związku z art. 385 ¹ § 3 k.c., art. 385 ¹ § 1 k.c., art. 385 ³ pkt 9 k.c., jak również objętych ewentualnymi zarzutami naruszenia prawa materialnego przepisów art. 385 ¹ § 2 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 56 k.c. oraz art. 56 k.c. w związku z art. 41 prawa wekslowego.

Niezasadny jest też zarzut naruszenia art. 405 k.c. i art. 410 § 2 k.c., skoro czynność prawna zobowiązująca do świadczenia (umowa kredytu z 18 grudnia 2006 r.) była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczeń przez strony, a tym samym pozwana wzbogaciła się bez podstawy prawnej w zakresie kwoty 106.930 zł, którą powódka zapłaciła na rzecz kredytodawcy w wykonaniu umowy, która później, to jest po zapłacie dokonanej przez powódkę, okazała się nieważna.

Nie sposób zgodzić się także z zarzutem naruszenia art. 409 k.c. Pozwana nie zużyła bowiem korzyści uzyskanej bez podstawy prawnej (106.930 zł) w taki sposób, że nie jest już bezpodstawnie wzbogacona. Do odmiennego wniosku nie może doprowadzić wywód pozwanej, że korzyść ta co najmniej w części służyła pomniejszeniu jej pasywów związanych z pokryciem kosztów pozyskania kapitału kredytowego. Sąd Apelacyjny podziela pogląd doktryny i judykatury, w myśl którego przesłanka zużycia lub utraty korzyści należy ujmować wąsko. Przesłanka ta nie jest spełniona, jeżeli wzbogacony np. zużył pierwotną korzyść w taki sposób, że nabył za nią inne mienie albo zaoszczędził konieczne wydatki, które zmuszony byłby pokryć ze swojego majątku, ponieważ np. spłacił dług. W takiej sytuacji wzbogacenie istnieje nadal i odpowiada wartości uzyskanego mienia albo zaoszczędzonego wydatku. Inaczej mówiąc, zużycie korzyści wyłączające wzbogacenie zachodzi tylko w razie tzw. zużycia „nieproduktywnego”, to jest „konsumpcyjnego”, a o takim zużyciu uzyskanej korzyści pozwana nie twierdziła i go nie dowodziła.

Niezasadny jest także zarzut naruszenia art 118 k.c. w związku z art. 120 k.c. i art. 405 k.c. Także ten zarzut pozostaje w sprzeczności ze związaniem prawomocnym wyrokiem wydanym w sprawie IV Ca 557/17, o czym była już mowa. Żeby zbędnie nie powtarzać wcześniejszej argumentacji, Sąd Apelacyjny odwołuje się do swoich wcześniejszych uwag w tym przedmiocie. Sąd Apelacyjny podziela argumentację przytoczoną przez Sąd Najwyższy w uchwale wydanej w składzie 7 sędziów – zasada prawna z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56, w kwestii, kiedy – w razie trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu – roszczenia każdej ze stron o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.) stają się (mogą stać się) wymagalne, co ma decydujące znaczenie zwłaszcza dla określenia początku biegu ich przedawnienia i tym samym także dla możliwości przedstawienia do potrącenia, o czym dalej. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej uchwały z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, odwołał się do wcześniejszych wypowiedzi Sądu Najwyższego w tej kwestii (wyrok z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, niepubl., i uchwała z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40). Zgodnie z tymi wypowiedziami judykatury, ze względu na przyznaną kredytobiorcy (konsumentowi) możliwość podjęcia wiążącej decyzji co do sanowania niedozwolonej klauzuli i co do zaakceptowania konsekwencji całkowitej nieważności umowy (i sprzeciwienia się zarazem udzieleniu mu ochrony przed tymi konsekwencjami przez wprowadzenie regulacji zastępczej), należy uznać, że co do zasady termin przedawnienia tych roszczeń może rozpocząć bieg dopiero po podjęciu przez kredytobiorcę (konsumenta) wiążącej decyzji w tym względzie. Dopiero wtedy bowiem można uznać, że brak podstawy prawnej świadczenia stał się definitywny, a strony mogły zażądać skutecznie zwrotu nienależnego świadczenia (art. 120 § 1 zdanie pierwsze k.c.). Oznacza to, że kredytobiorca (konsument) nie może zakładać, iż roszczenie banku uległo przedawnieniu w terminie liczonym tak, jakby wezwanie do zwrotu udostępnionego kredytu było możliwe już w dniu jego udostępnienia (art. 120 § 1 zdanie drugie k.c.). Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, zaaprobował tę argumentację i ją rozwinął. Przypomniał, że do chwili, w której należycie poinformowany konsument wyrazi zgodę na związanie niedozwolonym postanowieniem umownym albo zgody tej odmówi (ewentualnie upłynie rozsądny czas do jej wyrażenia), umowa kredytu, która bez tego postanowienia nie może wiązać, znajduje się w stanie bezskuteczności zawieszonej, to jest nie wywołuje skutków prawnych, choć skutki te może nadal wywołać w razie wyrażenia zgody na postanowienie albo – jeżeli są spełnione stosowne przesłanki – w razie jego zastąpienia regulacją zastępczą. Kredytodawca nie może domagać się spełnienia uzgodnionych w tej umowie świadczeń tak długo, jak długo trwa stan zawieszenia. Nie może również żądać zwrotu spełnionego świadczenia nienależnego, ponieważ decyzja co do związania postanowieniem i umową należy co do zasady do konsumenta. Skoro kredytodawca nie może wystąpić z takim żądaniem i w ten sposób postawić swych roszczeń restytucyjnych w stan wymagalności (art. 455 k.c.), rozpoczęcie biegu ich przedawnienia nie wchodzi w rachubę. Sytuacja ulega zmianie dopiero w razie potwierdzenia klauzuli abuzywnej przez konsumenta, kiedy to klauzula oraz umowa stają się skuteczne z mocą wsteczną, albo odmowy jej potwierdzenia (upływu rozsądnego czasu do potwierdzenia), kiedy to dochodzi do utrzymania umowy z regulacją zastępczą (jeżeli są spełnione stosowne przesłanki) albo do całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy. Trwała bezskuteczność (nieważność), o jakiej mowa, jest równoznaczna ze stanem, w którym „czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia” w rozumieniu art. 410 § 2 in fine k.c. oraz „nieważnością czynności prawnej” w rozumieniu art. 411 pkt 1 k.c.

Przytoczone poglądy judykatury, podzielane przez Sąd Apelacyjny, prowadzą do wniosku, że termin przedawnienia roszczenia dochodzonego przez powódkę w niniejszej sprawie nie mógł rozpocząć biegu przed prawomocnym zakończeniem sprawy IV Ca 557/17, to jest przed 25 października 2017 r., gdy w tamtej sprawie wyrokował Sąd drugiej instancji. Pozew w niniejszej sprawie powódka wniosła w dniu 5 października 2018 r. (k. 73). Żadną miarą nie mógł więc upłynąć termin przedawnienia tego roszczenia, skoro przed zakończeniem sprawy IV Ca 557/17 prawomocnym wyrokiem z 25 października 2017 r. powódka (kredytobiorca) nie mogłaby wezwać kredytodawcy do zwrotu świadczenia spełnionego w wykonaniu umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r. i wywołać skutku w postaci wymagalności roszczenia o zwrot, zważywszy na to, że nieważność tej umowy w sposób wiążący obie strony została ustalona dopiero z wydaniem prawomocnego wyroku w sprawie IV Ca 557/17. Skutecznie powódka uczyniła to dopiero po zakończeniu sprawy IV Ca 557/17. Jak wynika z pisma pozwanej z 13 marca 2018 r., pozwana odmówiła żądaniu zwrotu, które powódka zawarła w piśmie z 6 lutego 2018 r., a Sąd Okręgowy ustalił, że w okresie od dnia 3 września 2008 r. do 24 października 2016 r. powódka zapłaciła pozwanej łącznie 107.830 zł, wykonując nieważną umowę, co w sposób wiążący (art. 365 § 1 k.p.c.) ustalono dopiero w dniu 25 października 2017 r. (żądaniem pozwu powódka objęła kwotę 106.930 zł, którą zapłaciła pozwanej w okresie od 4 listopada 2008 r. do 24 października 2016 r.). Z art. 118 k.c. wynika, że jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi sześć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – trzy lata; jednakże koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata. Zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1104), do przysługujących konsumentowi roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie tej ustawy (co nastąpiło 9 lipca 2018 r.) i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych stosuje się przepisy art. 118 i art. 125 § 1 k.c., w brzmieniu nadanym wskazaną ustawą zmieniającą. Oznacza to, że w dacie wniesienia pozwu roszczenie powódki nie uległo przedawnieniu.

Oświadczenie pozwanej o potrąceniu przysługującej jej względem powódki wierzytelności o zapłatę kwoty 62.291,68 zł (z wcześniej opisanymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie) z dochodzoną przez powódkę wierzytelnością, na którą składają się roszczenie główne w kwocie 106.930 zł i uboczne z tytułu odsetek ustawowych za opóźnienie od 13 marca 2018 r. do dnia powstania stanu potrącalności, to jest dnia wymagalności wierzytelności pozwanej (4 czerwca 2022 r., gdy upłynął termin zapłaty wyznaczony przez bank w wezwaniu z 26 maja 2022 r.), łącznie 137.246,42 zł, nie mogło odnieść skutków w nim określonych z uwagi na przedawnienie zgłoszonej do potrącenia wierzytelności. Stosownie do art. 498 § 1 k.c., gdy dwie osoby są względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym. Zgodnie z art. 499 k.c., potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie to staje się skuteczne z chwilą, kiedy doszło do adresata (wierzyciela wzajemnego) w taki sposób, że mógł się zapoznać z jego treścią (art. 61 § 1 zdanie pierwsze k.c.). Jak o tym była mowa, pozwana dopiero oświadczeniem zawartym w piśmie z 26 maja 2022 r. wezwała powódkę do zapłaty kwoty 62.291,68 zł tytułem zwrotu nienależne spełnionego przez bank świadczenia, to jest zwrotu kapitału kredytu wypłaconego na podstawie nieważnej umowy z 18 grudnia 2006 r., w tym celu wyznaczając 3-dniowy termin, liczony od daty doręczenia wezwania, co nastąpiło 31 maja 2022 r. Bieg terminu na dokonanie wpłaty upłynął bezskutecznie z dniem 3 czerwca 2022 r. Zgodnie z art. 455 k.c., jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony, ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Skierowanie do powódki wezwania o zapłatę miało ten skutek, że doszło do przekształcenia bezterminowej wierzytelności pozwanej w terminowe. Wierzytelność pozwanej stała się wymagalna po upływie terminu, w którym powódka mogła dokonać zapłaty zgodnie z żądaniem zawartym w wezwaniu z 26 maja 2022 r., który upłynął z dniem 3 czerwca 2022 r. Materialnoprawne oświadczenie pozwanej o potrąceniu należy ocenić przez pryzmat przepisu art. 502 k.c., zgodnie z którym wierzytelność przedawniona może być potrącona, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło. Stosownie do art. 120 § 1 k.c. bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, z tym że jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. Z tej przyczyny w zobowiązaniach bezterminowych termin przedawnienia rozpoczyna bieg nie w dacie wymagalności wierzytelności wyznaczonej według dowolnego uznania wierzyciela, lecz w dacie, która mogłaby być taką datą, gdyby wierzyciel podjął najwcześniej jak to możliwe w realiach danego stosunku zobowiązaniowego stosowną czynność zmierzającą do osiągnięcia skutku w postaci wymagalności przysługującej mu wierzytelności. Znaczenie w okolicznościach niniejszej sprawy ma to, że przez pewien czas w orzecznictwie istniał spór, czy przy wzajemnych roszczeniach stron wynikających z umowy kredytu należy stosować teorię salda czy teorię dwóch kondycji, który na potrzeby praktyki został rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy wcześniej przytoczoną uchwałą składu 7 sędziów – zasada prawna z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56, na korzyść teorii dwóch kondykcji. Termin przedawnienia wierzytelności przysługującej pozwanej względem powódki o zwrot kwoty 62.291,68 zł mógł rozpocząć bieg dopiero od wydania prawomocnego wyroku w sprawie IV Ca 5567/17, który był osadzony na nieważności umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r., zważywszy na brak oświadczenia powódki (kredytobiorcy) o potwierdzeniu abuzywnych postanowień tej umowy. Jednak powódka właśnie po zakończeniu sprawy IV Ca 557/17 zażądała zapłaty roszczenia, którego dochodzi w niniejszej sprawie. W okolicznościach niniejszej sprawy początek biegu przedawnienia roszczenia pozwanej o zwrot nienależnego świadczenia wypłaconego konsumentowi (powódce) należy liczyć od 25 października 2017 r., to jest od dnia prawomocności wyroku, którym oddalono powództwo banku o świadczenie z umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r. z uwagi na jej nieważność. Pozwana (kredytodawca) już od zakończenia sprawy IV Ca 557/17 (25 października 2017 r.) miała możliwość wezwania powódki do zwrotu kapitału wypłaconego jej na podstawie nieważnej umowy kredytu i w ten sposób postawić roszczenie w stan wymagalności. Jednak pozwana uczyniła to dopiero po kilku latach, mianowicie wezwaniem zawartym w piśmie z 26 maja 2022 r., które doręczono powódce w dniu 31 maja 2022 r. Nie uczyniła tego nawet niezwłocznie po wydaniu przez Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów uchwały – zasada prawna z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, co mogłoby otworzyć drogę dla rozważań, czy podniesienie przez powódkę zarzutu przedawnienia wierzytelności przysługującej pozwanej jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Pozwana czekała przecież kolejny rok, żeby wezwać powódkę do zapłaty, a dopiero to jej zachowanie prowadziło do przekształcenia świadczenia bezterminowego w terminowe. Uniemożliwia to przyjęcie, że zachodzi wyjątkowy wypadek, który pozwalałby nie uwzględnić upływu terminu przedawnienia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi. Z dotychczasowych uwag wynika, że trzyletni termin przedawnienia roszczenia restytucyjnego pozwanej upłynął z dniem 25 października 2020 r. Natomiast pozwana oświadczenie o potrąceniu złożyła dopiero w dniu 13 czerwca 2022 r., kiedy przedstawiona do potrącenia wierzytelność banku uległa już przedawnieniu, co z uwagi na treść art. 502 k.c. wyłączało prawna skuteczność oświadczenia o potrąceniu. Z tych przyczyn procesowy zarzut potrącenia nie mógł być uwzględniony.

Odnosząc się do zgłoszonego przez pozwaną ewentualnego zarzutu zatrzymania, to jest zgłoszonego jedynie na wypadek nieskuteczności potrącenia, nie sposób zgodzić się z powódką, że zarzut ten oparty jest o warunkowe oświadczenie woli w rozumieniu art. 89 k.c.; brak jakiegokolwiek warunku zawieszającego czy rozwiązującego. Jeśli chodzi o zgłoszenie zarzutu zatrzymania, nie można wyłączyć powołania go jako zarzutu ewentualnego, czyli na wypadek nieskuteczności innego zarzutu procesowego (np. zarzutu potrącenia). Wyłączenie zgłoszenia zarzutu zatrzymania w takiej postaci nie miałoby podstawy prawnej.

Także zarzut zatrzymania nie zasługiwał na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 496 k.c., jeżeli wskutek odstąpienia od umowy strony mają dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej z nich przysługuje prawo zatrzymania, dopóki druga strona nie zaofiaruje zwrotu otrzymanego świadczenia albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot. Przepis ten stosuje się odpowiednio w razie rozwiązania lub nieważności umowy wzajemnej (art. 497 k.c.).

Kwestia przedawnienia tego świadczenia wzajemnego, które przysługuje stronie korzystającej z materialnoprawnego prawa zatrzymania, nie została wprost uregulowana w polskim prawie. W doktrynie prezentowane są różne poglądy w tym przedmiocie, w tym że prawo zatrzymania, jako prawo akcesoryjne, wygaśnie, mimo jego wykonywania, jeżeli wierzyciel przed upływem terminu przedawnienia nie wytoczy powództwa o świadczenie (Tadeusz Wiśniewski, Prawo zatrzymania w kodeksie cywilnym, Warszawa 1999 r., s. 133-145). Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w polskim prawie materialnym nie ma podstawy do uznania, że prawo zatrzymania, o jakim mowa w art. 496 k.c., wygasa, gdy wierzytelność o świadczenie przysługujące osobie korzystającej z tego prawa uległa przedawnieniu. Nie oznacza to jednak skuteczności podniesionego w niniejszej sprawie procesowego zarzutu zatrzymania, opartego o wcześniejsze materialnoprawne oświadczenie pozwanej w tym przedmiocie, który pozwana zgłosiła na wypadek nieskuteczności oświadczenia o potrąceniu wzajemnych wierzytelności. W rozpoznawanej sprawie wystąpiła sytuacja, w której oświadczenie pozwanej o potrąceniu, obejmujące wierzytelność o zapłatę kwoty 62.291,68 zł z opisanymi już odsetkami za opóźnienie, nie wywołało skutku w postaci umorzenia wzajemnej wierzytelności powódki w zakresie wierzytelności banku, jako niższej, który zmniejszyłby dochodzoną wierzytelność do kwoty 44.638,32 zł. Taki skutek zamierzony przez pozwaną nie nastąpił ze względu na przedawnienie jej wierzytelności, o czym była mowa przy okazji omawiania instytucji prawnej z art. 502 k.c. Natomiast prawo zatrzymania, które w tym sensie szłoby dalej, że powstrzymywałoby obowiązek pozwanej zapłaty kwoty 106.930 zł aż do zaoferowania przez powódkę przedawnionego roszczenia pozwanej (albo zabezpieczenia roszczenia o jego zwrot), byłoby oparte właśnie o przedawnioną wierzytelność pozwanej, której zaspokojenia powódka mogła odmówić i to uczyniła (art. 117 § 2 zdanie pierwsze k.c.). W tych okolicznościach skorzystanie z prawa zatrzymania i oparcie na nim procesowego ewentualnego zarzutu zatrzymania stanowi nadużycie prawa podmiotowego. Stąd z uwagi na treść art. 5 k.c. podniesiony przez pozwaną ewentualny zarzut zatrzymania nie mógł odnieść skutku przez nią zamierzonego. Klauzula generalna niedopuszczalności czynienia ze swego prawa użytku sprzecznego z zasadami współżycia społecznego ma na celu zapobieganie stosowania prawa w sposób prowadzący do skutków nieetycznych lub rozmijających się w sposób zasadniczy z celem danej regulacji prawnej. Jeśli więc uwzględnienie żądania, zgodnego z literą prawa, powodowałoby skutki rażąco niesprawiedliwe i krzywdzące, niedające się zaakceptować z punktu widzenia norm moralnych i wartości powszechnie uznawanych w społeczeństwie, przepis art. 5 k.c. zezwala na jego nieuwzględnienie (wyrok Sądu Najwyższego z 20 sierpnia 2015 r., II CSK 555/14, niepubl.).

Podsumowując, apelacja, jako bezzasadna, podlegała oddaleniu (art. 385 k.p.c.).

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 w zawiązku z art. 99 k.p.c., a także w oparciu o § 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenie z dnia 22 października 2015 r., mając na uwadze wynik sprawy w drugiej instancji oraz wartość przedmiotu zaskarżenia.

SSA Grzegorz Stojek