Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 sierpnia 2025 roku

Sąd Okręgowy w Toruniu - IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie: Przewodnicząca: Sędzia Danuta Domańska

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 sierpnia 2025 roku w Toruniu

sprawy M. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddziałowi w Ł.

o zwrot nienależnie pobranego świadczenia

na skutek odwołania M. K.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddziału w Ł.

z dnia 09 kwietnia 2025 roku znak: (...)

oddala odwołanie.

Sędzia Danuta Domańska

Sygn. akt IV U 722/25

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 9 kwietnia 2025 r. znak:(...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. – działając na podstawie art. 138 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – stwierdził, że M. K. pobrał nienależnie świadczenia za okres od 1 marca 2025 r. do 31 marca 2025 r. w łącznej kwocie 2.671,10 zł z tytułu renty, dodatku pielęgnacyjnego, ryczałtu energetycznego – dodatku kompensacyjnego przysługujących D. K.. Organ rentowy zobowiązał ubezpieczonego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od 1 marca 2025 r. do 31 marca 2025 r. w kwocie należności głównej 2.671,10 zł.

W odwołaniu od powyższej decyzji M. K. wniósł o jej zmianę w całości i ustalenie, że nie powinien zwracać pobranego świadczenia za okres 1 – 31 marca 2025 r. w kwocie 2.671,10 zł oraz wniósł o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu odwołania wskazał, że był upoważniony przez D. K. do odbioru jej świadczeń, posiadał pełnomocnictwo pocztowe. D. K. życzyła sobie, aby odbierał jej świadczenie, ponieważ jej stan zdrowia nie pozwalał na to. Nie posiadała konta bankowego, a z uwagi na pogorszenie sanu zdrowia została umieszczona w szpitalu, a później w Zakładzie (...). Odwołujący przyznał, że odebrał świadczenie za marzec 2025 r., ale część tej kwoty przeznaczył na pobyt D. K. w (...), a pozostałą kwotę na potrzeby D. K.. Musiał opłacić wszystkie rachunki za mieszkanie, zrobić bieżące zakupy, kupić ubrania D. K., ponieważ tylko on opiekował się D. K.., Opłacił również, po śmierci D. K., jej pobyt w lutym 2025 r., w ZOL. Ponadto samodzielnie poniósł koszty pogrzebu. Odwołujący zarzucił organowi rentowemu, że naruszył art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a., ponieważ nie podjął żadnych ustaleń w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Konsekwencją naruszeń proceduralnych było błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy skutkujące wydaniem zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie i potrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Sąd ustalił, co następuje:

D. K. (ur. (...)) miała przyznane prawo do renty rodzinnej po zmarłym mężu od 12 stycznia 1990 r., wraz z ryczałtem energetycznym. Od 1 stycznia 2003 r. pobierała również dodatek kompensacyjny, na mocy decyzji z 2 stycznia 2003 r. Ponadto od 1 lipca 2013 r. miała przyznane prawo do dodatku pielęgnacyjnego, decyzją z dnia 25 czerwca 2013 r.

Dowód: - decyzja rentowa – akta rentowe (brak numeracji),

- decyzja przyznająca dodatek kompensacyjny – akta rentowe (brak numeracji),

- decyzja przyznająca dodatek pielęgnacyjny – akta rentowe (brak numeracji).

Termin płatności świadczenia początkowo przypadał na 5 dzień każdego miesiąca, a od 1 listopada 2022 r. został z urzędu zmieniony przez organ rentowy na 1 dzień każdego miesiąca.

Dowód: - decyzja o zmianie terminu płatności świadczenia – akta rentowe.

Decyzją dnia 25 lutego 2025 r. ZUS I Oddział w Ł. wstrzymał wypłatę dodatku pielęgnacyjnego D. K. od 1 marca 2025 r. tj. od miesiąca następującego po miesiącu, w którym została przyjęta do (...). Jednocześnie poinformowano, że od 1 marca 2025 r. renta rodzinna wynosi 2.151,58 zł, ryczałt energetyczny 312,71 zł i dodatek kompensacyjny 52,23 zł. Rentę zmniejszono z tytułu odpłatności za pobyt w Zakładzie (...) tj. o 1.543,63 zł. Wskazano, że w odrębnej decyzji ustalony zostanie nienależnie pobrany dodatek pielęgnacyjny za okres od 1 marca 2025 r. do 31 marca 2025 r., który będzie podlegał zwrotowi.

Dowód: - decyzja – akta rentowe (brak numeracji).

D. K. zmarła w dniu 28 lutego 2025 r.

Bezsporne.

Decyzją z dnia 4 marca 2025 r. organ rentowy stwierdził, że D. K. pobrała nienależnie świadczenie za okres od 1 marca 2025 r. do 31 marca 2025 r. w łącznej kwocie 348,22 zł z tytułu dodatku pielęgnacyjnego. Została zobowiązana do zwrotu tej kwoty.

W dniu 5 marca 2025 r. Kliniczne Centrum Medyczne (...) poinformowało ZUS I Oddział w Ł. o zgonie D. K. w dniu 28 lutego 2025 r.

Dowód: - decyzja – akta rentowe (brak numeracji),

- pismo z 5.03.2025 r. – akta rentowe (brak numeracji).

Świadczenie, do którego była uprawniona D. K., w kwocie 2.671,10 zł zostało odebrane przez M. K. w dniu 3 marca 2025 r. (przekaz pocztowy).

Dowód: - potwierdzenie odbioru – k. 5 akt ZUS,

- okoliczność bezsporna.

W dniu 10 marca 2025 r. M. K. dokonał przelewu kwoty 1.267,98 zł na rzecz (...) w Ł. tytułem pobytu w (...) D. K. za okres od 06 do 28 lutego 2025 r.

Dowód: - potwierdzenie przelewu – k. 6 akt sądowych.

Zaskarżoną decyzją z dnia 9 kwietnia 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. – działając na podstawie art. 138 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – stwierdził, że M. K. pobrał nienależnie świadczenia za okres od 1 marca 2025 r. do 31 marca 2025 r. w łącznej kwocie 2.671,10 zł z tytułu renty, dodatku pielęgnacyjnego, ryczałtu energetycznego – dodatku kompensacyjnego przysługujących D. K.. Organ rentowy zobowiązał ubezpieczonego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od 1 marca 2025 r. do 31 marca 2025 r. w kwocie należności głównej 2.671,10 zł.

Dowód: - zaskarżona decyzja – k. 1 akt ZUS.

Sąd zważył, co następuje:

Stan faktyczny w niniejszej sprawie w istocie pozostawał bezsporny i został ustalony na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach sądowych oraz w aktach prowadzonych przez organ rentowy, które były jasne, pełne i rzetelne, a ich moc dowodowa ani prawdziwość zawartych w nich treści nie były kwestionowane przez strony, nie budziły one również wątpliwości Sądu.

Kwestia sporna w niniejszej sprawie miała charakter prawny i sprowadzała się do ustalenia, czy M. K. pobrał nienależnie w dniu 3 marca 2025 r. świadczenia, które przysługiwały D. K., w sytuacji gdy świadczeniobiorczyni zmarła w dniu 28 lutego 2025 r. Należy podkreślić, że odwołujący nie kwestionował, iż w dniu 3 marca 2025 r. pobrał kwotę 2.671,10 zł, doręczoną przekazem pocztowym. Argumentował jednak, że cała pobrana kwota została przeznaczona wyłącznie na sfinansowanie spraw związanych ze zmarłą D. K., jak opłacenie pobytu w (...)za luty 2025 r., potrzeby D. K. i koszty pogrzebu.

Odwołanie M. K. okazało się nieuzasadnione.

Przechodząc do rozważań prawnych na tle niniejszej sprawy należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 101 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1631) prawo do świadczeń ustaje ze śmiercią osoby uprawnionej.

W myśl art. 136 ust. 1 ustawy emerytalnej w razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek o świadczenia określone ustawą, świadczenia należne jej do dnia śmierci wypłaca się małżonkowi, dzieciom, z którymi prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a w razie ich braku - małżonkowi i dzieciom, z którymi osoba ta nie prowadziła wspólnego gospodarstwa domowego, a w razie ich braku - innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub na których utrzymaniu pozostawała ta osoba.

Osoby wymienione w ust. 1 mają prawo do udziału w dalszym prowadzeniu postępowania o świadczenia, nieukończonego wskutek śmierci osoby, która o te świadczenia wystąpiła (ust. 2).

Roszczenia o wypłatę świadczeń, o których mowa w ust. 1, wygasają po upływie 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, której świadczenia przysługiwały, chyba że przed upływem tego okresu zgłoszony zostanie wniosek o dalsze prowadzenie postępowania (ust. 3).

Na mocy art. 136a ust. 1 ustawy kwotę emerytury lub renty przysługującej za niepełny miesiąc ustala się, dzieląc kwotę świadczenia przez liczbę wszystkich dni kalendarzowych w tym miesiącu, a otrzymaną kwotę mnoży się przez liczbę dni kalendarzowych, za które świadczenie przysługuje.

W razie śmierci emeryta lub rencisty wstrzymanie wypłaty świadczenia następuje od miesiąca przypadającego po miesiącu, w którym zmarł emeryt lub rencista (ust. 2).

Według art. 138 ust. 1 ustawy osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu, przy czym w myśl ust. 2 za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu ust. 1 uważa się:

1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia.

Za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu ust. 1 uważa się również świadczenia wypłacone z przyczyn niezależnych od organu rentowego osobie innej niż wskazana w decyzji tego organu (ust. 3).

Nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ rentowy o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, a mimo to świadczenia były jej nadal wypłacane, w pozostałych zaś wypadkach - za okres dłuższy niż 3 lata, z zastrzeżeniem ust. 5 (ust. 4).

Należy również zauważyć, że na podstawie art. 138a ustawy podmiot prowadzący rachunek płatniczy oraz bank i spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa prowadzące rachunek inny niż płatniczy, a także wydawca instrumentu płatniczego są obowiązani zwrócić Zakładowi kwoty świadczeń przekazane na ten rachunek albo instrument płatniczy, za miesiące następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy; przepis art. 144 ust. 1 stosuje się odpowiednio.

W przedmiotowej sprawie M. K. został zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego (po śmierci świadczeniobiorczyni) świadczenia z tytułu renty rodzinnej, dodatku pielęgnacyjnego, dodatku energetycznego i dodatku kompensacyjnego przysługującej D. K. za okres od dnia 1 marca 2025 r. do 31 marca 2025 r. w wysokości 2.671,10 zł, w oparciu o przepis art. 138 ustawy emerytalnej.

W wyroku z dnia 4 kwietnia 2017 r. (III AUa 664/16, LEX nr 2295279) Sąd Apelacyjny w Łodzi wskazał, że z mocy art. 101 pkt 2 ustawy emerytalnej, z dniem śmierci świadczeniobiorcy ustaje jego prawo do emerytury lub renty. Prawo do dalszych świadczeń nie przechodzi na inne osoby. Regulacja ta koresponduje z przepisem art. 922 §2 k.c., zgodnie z którym nie wchodzą w skład spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą. Świadczenia przysługujące uprawnionemu i niezrealizowane do dnia jego śmierci, w myśl art. 922 § 2 k.c., są wyłączone ze spadku, jako przechodzące na oznaczone osoby niezależnie od tego czy są spadkobiercami. Przepis art. 136 ustawy emerytalnej ustanawia odrębne od dziedziczenia następstwo prawne w tym zakresie.

Należy wyjaśnić, że przepis art. 136 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dotyczy tylko takiego przypadku, gdy uprawniony wystąpił z wnioskiem o świadczenie i jeszcze przed datą wypłaty świadczenia zmarł. Jeżeli zmarły od wielu lat miał źródło utrzymania w postaci renty, to pobierana przez niego renta nie była świadczeniem, o którym mowa w przywołanym art. 136 ust. 1. W takim przypadku ma zastosowanie ogólna reguła wypłaty świadczeń wynikająca z art. 130 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 12 lipca 2017 r. III AUa 726/16, Legalis nr 1675905). W realiach niniejszej sprawy przepis ten nie znajdował zastosowania, ponieważ D. K. miała przyznane świadczenia od wielu lat.

Wypłata świadczenia nie może być skutecznie zrealizowana do rąk pełnomocnika po śmierci uprawnionego ani w stosunku do uprawnionego, ani w stosunku do członków rodziny określonych w art. 136. Członkom rodziny nie przysługuje bowiem prawo do świadczenia, lecz prawo do „wypłaty niezrealizowanego świadczenia”. Uprawnienie to może być rozpatrzone i ustalone dopiero po złożeniu stosownego wniosku. Art. 136a ust. 1 i 2 nie modyfikuje art. 101. Z art. 136a ust. 1 wynika jednoznacznie, że emerytura w wypadku śmierci emeryta przysługuje za niepełny miesiąc (chyba, że śmierć nastąpiła ostatniego dnia miesiąca). Czyli art. 136a ust. 1 w swoisty sposób potwierdza treść art. 101 ust. 1. Art. 136a ust. 1 traciłby istotny sens gdyby uznawać, że mimo przysługiwania prawa za niepełny miesiąc należy wypłacić całe świadczenie. Całe świadczenie należy wypłacić do dnia śmierci ponieważ wypłaca się je za miesiące kalendarzowe. Po śmierci emeryta wstrzymanie wypłaty następuje od następnego miesiąca (art. 136a ust. 2), chyba, że emeryt zmarł przed wypłatą, wówczas wstrzymanie wypłaty następuje poczynając od miesiąca, za który przysługiwało świadczenie niedoręczone (art. 134 ust. 2 pkt 3). Aby wypłacić świadczenie musi żyć osoba, której to świadczenie można wypłacić. Żaden przepis ustawy emerytalnej nie tworzy prawa do świadczenia za okres po śmierci emeryta i rencisty. Takim przepisem nie jest też art. 138a. Nie ustanawia on prawa do świadczenia in concreto, nie ustanawia też prawa do wypłaty (realizacji) świadczenia. Reguluje zasady zwrotu świadczeń przekazanych na rachunek świadczeniobiorcy po jego śmierci (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 5 czerwca 2024 r. III AUa 99/24, Legalis nr 3164888). Sąd w niniejszym składzie podziela powyższy pogląd w całości.

W realiach niniejszej sprawy M. K. powoływał się na pełnomocnictwo pocztowe udzielone mu przez D. K.. Wymaga podkreślenia, że pełnomocnictwo do odbioru emerytury wygasa - zgodnie z art. 101 § 2 k.c. - z chwilą śmierci mocodawcy. Pobranie po tej dacie przez osobę upoważnioną świadczenia przysługującego ubezpieczonemu stanowi świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 138 ust. 3 w związku z ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 28 maja 2009 r., III AUa 484/09, Legalis). Nie można przyjmować, że art. 101 § 2 k.c. przedłuża zdolność prawną mocodawcy i przyznaje mu ją także po śmierci, pozwalając pełnomocnikowi działać w sytuacjach określonych w tym przepisie w jego imieniu i za skutkiem dla niego. Znaczenie tego przepisu wyraża się jedynie w tym, że w określonych w nim sytuacjach pełnomocnik może działać w imieniu spadkobierców zmarłego mocodawcy (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 17 listopada 2021 r. III AUa 345/20, Legalis nr 2681272).

W przedmiotowej sprawie zachodziła sytuacja wskazana w art. 138 ust. 2 pkt 1 w zw. z ust. 3 ustawy emerytalnej. D. K., która przed śmiercią była uprawniona do świadczeń z ZUS, zmarła w dniu 28 lutego 2025 r., natomiast świadczenie za marzec 2025 r. zostało wypłacone w dniu 3 marca 2025 r. za pośrednictwem przekazu pocztowego do rąk M. K.. A zatem odwołujący pobrał jako osoba niewskazana w decyzji ZUS nienależne świadczenie, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Należy zauważyć, że przepis art. 138 ust. 3 ustawy, dotyczący wypłaty świadczeń osobie innej niż wskazana w decyzji tego organu, nie wymaga pouczenia o braku prawa do pobrania świadczeń.

Odnosząc się do podniesionej przez odwołującego okoliczności przeznaczenia pobranej kwoty świadczenia na sfinansowanie spraw dotyczących zmarłej D. K. zauważyć należy, iż za ugruntowany od lat uznać należy pogląd, w którym wykluczono możliwość wykładania przepisów prawa ubezpieczeń społecznych z uwzględnieniem reguł słuszności (zasad współżycia społecznego), bowiem przepisy prawa ubezpieczeń społecznych mają charakter przepisów prawa publicznego ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2005 r., III UK 120/05; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2006 r., I UK 128/06 czy wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 29 kwietnia 2014 r. III AUa 683/13). Cytowane wyżej przepisy nie pozostawiały wątpliwości co do tego, że M. K. nie był uprawniony do pobrania świadczeń po dacie śmierci D. K..

Odwołujący zarzucił również, że ZUS nie ustalił należycie okoliczności faktycznych i nie pozyskał wiedzy na temat śmierci D. K.. Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 10 kwietnia 2024 r. III AUa 185/23 (Legalis nr 3126258), iż procedury finansowo-księgowe organu rentowego oraz proces techniczny wypłaty świadczenia nie mogą stanowić usprawiedliwienia niemożności odpowiednio wczesnej reakcji i anulowania dyspozycji wypłaty świadczenia. To na organie rentowym spoczywa obowiązek takiej organizacji pracy, także w zakresie terminowości wypłaty świadczeń, aby nie dochodziło do ich wypłaty w sytuacji, w której prawo do świadczenia nie przysługuje już ubezpieczonemu, gdyż wygasło wskutek śmierci uprawnionego. Jednakże w realiach niniejszej sprawy organ rentowy dowiedział się o śmierci D. K. dopiero z treści pisma Klinicznego Centrum Medycznego (...) z dnia 5 marca 2025 r. Ponadto termin wypłaty świadczeń na rzecz D. K. przypadał na 1 dzień każdego miesiąca, a więc na 1 marca 2025 r., podczas gdy D. K. zmarła w dniu poprzedzającym. Wobec tego organ rentowy już wcześniej musiał dokonać formalności związanych z wypłatą świadczeń w ustalonym terminie i nie sposób oczekiwać, że organ rentowy powinien powziąć wiadomość o śmierci osoby ubezpieczonej w dniu zgonu. Poza tym w lutym 2025 r. organ uzyskał informację o pobycie D. K. w Zakładzie (...) i zajmował się procedowaniem tej kwestii w kontekście pobieranych świadczeń (konieczność zmniejszenia renty z tytułu odpłatności za pobyt w Zakładzie (...)). Świadczenia do wypłaty za marzec 2025 r. zostały więc przekazane w lutym 2025 r. i organ rentowy nie miał możliwości reakcji w tym przedmiocie.

W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy – na podstawie art. 477 ¹⁴ §1 k.p.c. - oddalił odwołanie jako bezzasadne.

Sędzia Danuta Domańska