Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 03 września 2025 roku

Sąd Okręgowy w Toruniu - IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie: Przewodnicząca: Sędzia Danuta Domańska

Protokolant: st. sekr. sąd. Marzenna Śliwa

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 sierpnia 2025 roku w Toruniu

sprawy W. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w T.

o zwrot nienależnie pobranego świadczenia postojowego

na skutek odwołania W. C.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w T.

z dnia 18 listopada 2024 roku znak: (...)

zmienia zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ustala, iż ubezpieczony W. C. nie jest zobowiązany do zwrotu pobranego świadczenia postojowego w kwocie 3.240,00 zł. (trzy tysiące dwieście czterdzieści złotych 00/100) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w wysokości 1.323,64 zł (jeden tysiąc trzysta dwadzieścia trzy złote 64/100).

Sędzia Danuta Domańska

Sygn. akt IV U 290/25

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 18 listopada 2024 r. znak: (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T., działając na podstawie art. 15zx ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2024 r., poz. 340) w zw. z art. 83 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r., poz. 497), zobowiązał ubezpieczonego W. C. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia postojowego w kwocie 3.240,00 zł w terminie miesiąca od otrzymania decyzji wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia postojowego do dnia zwrotu. Wysokość odsetek na dzień wydania decyzji wyniosła 1.323,64 zł. Organ rentowy w zaskarżonej decyzji poinformował, że wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie od 5 października 2023 r. wynosi 11,25% w stosunku rocznym.

W odwołaniu od powyższej decyzji ubezpieczony zarzucił:

1. rażące naruszenie art. 15zx ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 497 ze zm.) i bezprawne uznanie, iż jest zobowiązany do zwrotu „świadczenia nienależnego” w kwocie 3.240,00 zł i w sprawie występuje „świadczenie nienależne”;

- rażące naruszenie art. l5zx ust. 3a powyższej ustawy poprzez bezprawne naliczenie odsetek za zwłokę w kwocie 1.323,64 zł w sytuacji, gdy wypłata w kwocie wyższej niż należna nastąpiła z przyczyn leżących po stronie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Wobec powyższego ubezpieczony wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania w sprawie.

W uzasadnieniu odwołania W. C. dodatkowo wyjaśnił, że wniosek o świadczenie postojowe został złożony przez zamawiającego w dniu 26 maja 2020 r., 16 lipca 2020 r. i 29 lipca 2020 r., przy czym był to wniosek płatnika składek. We wniosku zostały podane wszystkie wymagane dane, w szczególności zawierał on prawidłowe dane co do przychodu uzyskanego przez wnioskodawcę. Na podstawie tego wniosku ZUS wypłacił w dniu 29 maja kwotę 6.240,00 zł. Ubezpieczony wyjaśnił, że nie wnioskował o określoną kwotę i nie miał wpływu na wysokość wypłaconego świadczenia postojowego. To organ rentowy na podstawie danych (prawidłowych) zawartych w tym wniosku uznał, że wypłacić należy kwotę 2.080,00 zł, a więc to ZUS popełnił błąd przy realizacji wypłaty. Nastąpiło to ,,na skutek wypłaty systemowej”, a więc bez weryfikacji ze strony organu rentowego, który ponosi całkowitą winę za wysokość wypłaconych środków. Już tylko z tej przyczyny zawarte w zaskarżonej decyzji rozstrzygnięcie w zakresie odsetek ustawowych jest oczywiście błędne. Zgodnie bowiem z art.l5zx ust. 3a ustawy, jeżeli wypłata świadczenia postojowego w kwocie wyższej niż należna nastąpiła z przyczyn leżących po stronie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie nalicza się odsetek.

Ponadto ubezpieczony wskazał, że przepis art. 15zx ust. 2 ustawy w brzmieniu obowiązującym do 15 grudnia 2020 r. stanowił, że za nienależnie pobrane świadczenie postojowe uważa się świadczenie: 1) przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych oświadczeń lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenie lub odpowiednio zleceniodawcę lub zamawiającego; 2) wypłacone osobie innej niż osoba uprawniona.

W rozpoznawanej sprawie żadna z tych sytuacji nie nastąpiła. Po pierwsze, świadczenie zostało wypłacone tej osobie, która jest do niego uprawniona. Po drugie, nie zaistniała sytuacja, w której czy to odwołujący się, czy płatnik składek składający w jego imieniu wniosek, wprowadziliby w błąd organ rentowy, bądź złożyli fałszywe oświadczenie czy dokumenty. Natomiast przepis ust. 2 pkt 3 ustawy (wypłata kwoty wyższej niż należna), na który powołał się ZUS w decyzji w sposób co najmniej dorozumiany, wszedł w życie dopiero z dniem 16 grudnia 2020 r. - został on wprowadzony ustawą z dnia 9 grudnia 2020 r. Ponieważ nie zawierał on przepisów przejściowych, przyjąć należy, że obowiązuje on do stanów faktycznych zaistniałych dopiero od dnia wejścia w życie tej noweli, czyli dopiero od dnia 16 grudnia 2020 r. Nie obowiązywał on zatem w chwili, gdy został przez płatnika składek złożony wniosek ani nawet w dacie, gdy świadczenie to zostało wypłacone. W dacie wypłaty świadczenia nie było ono więc świadczeniem nienależnym.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy, działający przez radcę prawnego, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji, wniósł o oddalenie odwołania oraz o zasądzenie na rzecz organu rentowego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych z należnymi odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, w którym je zasądzono, do dnia zapłaty.

Sąd ustalił, co następuje:

W dniu 16 marca 2020r. ubezpieczony W. C. zawarł z (...) w I. umowę o dzieło na przygotowanie zespołu do rozgrywek. Jako termin rozpoczęcia dzieła wskazano 16 marca 2020 r., a termin zakończenia 30 maja 2020 r. W § 5 umowy strony określiły wynagrodzenie za wykonanie dzieła w wysokości 2.500,00 zł, płatne w dniu odbioru wykonanego dzieła na podstawie wystawionego rachunku.

Dowód: - umowa o dzieło – k. 2 akt ZUS.

W dniu 26 maja 2020 r. został złożony przez (...) do ZUS -u pierwszy wniosek o świadczenie postojowe dla W. C., w którym zlecający oświadczył, że doszło do odstąpienia od umowy w dniu 18 marca 2020 r. i umowa nie doszła do skutku, miesięczny przychód wynikający z umowy to 2.500,00 zł, przychód osiągnięty w miesiącu poprzedzającym miesiąc złożenia wniosku to 0 zł, doszło do przestoju w prowadzeniu działalności w następstwie wystąpienia Covid-19, osoba ubiegająca się o świadczenie postojowe nie podlegała ubezpieczeniom społecznym z innego tytułu, uzyskała w miesiącu poprzedzającym miesiąc, w którym został złożony wniosek o świadczenie postojowe, przychód nie wyższy od 300% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, obowiązującego na dzień złożenia wniosku, dane zawarte we wniosku są zgodne ze stanem faktycznym i prawnym.

Do wniosku została dołączona umowa o dzieło.

Dowód: - wniosek z dnia 26.05.2020r. – k. 1 akt ZUS.

Kolejne wnioski o świadczenie postojowe zostały złożone w dniach 16 czerwca 2020 r. i 29 lipca 2020 r. przez W. C., który oświadczył, że jego sytuacja materialna wykazana we wniosku o świadczenie postojowe nie ulegał zmianie.

Dowód: - wnioski do ZUS – k. 3-4 akt ZUS.

Ubezpieczonemu wypłacono trzykrotnie świadczenie postojowe w kwotach po 2.080,00 zł tj. w dniach 1 czerwca 2020 r., 2 lipca 2020 r. i 4 sierpnia 2020 r., w łącznej kwocie 6 240,00 zł.

Bezsporne.

Zawiadomieniem z 27 września 20204 r. ZUS poinformował ubezpieczonego o wszczęciu postępowania w sprawie określenia wysokości nienależnie pobranego świadczenia postojowego. Wskazano, że z dołączonej do wniosku kopii umowy o dzieło zawartej 16 marca 2020 r. wynika, że za wykonanie dzieła ubezpieczony powinien otrzymać wynagrodzenie w wysokości 2.500,00 zł i kwota ta jest płatna w dniu odbioru dzieła, a zatem wynagrodzenie w wysokości 2.500,00 zł wynikające z zawartej umowy nie jest wynagrodzeniem miesięcznym, tak jak zamawiający wskazał we wniosku RSP-C o świadczenie postojowe. W przypadku ubezpieczonego miesięczny przychód wynikający z umowy winien być wyliczony proporcjonalnie do wyznaczonego w umowie okresu wykonania dzieła. Umowa została zawarta na okres dwóch pełnych miesięcy i połowę jednego miesiąca, zatem miesięczny przychód powinien być podany we wniosku w kwocie 1.000,00 zł. Wobec tego przysługiwało świadczenie postojowe w wysokości wynikającej z umowy, czyli w kwocie po 1.000,00 zł. Świadczenia postojowe zostały wypłacone w kwocie wyższej niż należna 3.000,00 zł, a więc łączna kwota nadpłaconego świadczenia to 3.240,00 zł.

W dniu 18 listopada 2024 r. ZUS Oddział w T. wydał zaskarżoną decyzję.

Dowód: - zawiadomienie z dnia 27.09.2024r. – k. 7 akt ZUS,

- zaskarżona decyzja ZUS – k. 12 akt ZUS.

Sąd zważył, co następuje:

Powyższy stan faktyczny został ustalony na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach sądowych oraz w aktach organu rentowego, które były jasne, pełne i rzetelne, a żadna ze stron nie kwestionowała prawdziwości zawartych w nich treści ani ich mocy dowodowej, nie budziły one również wątpliwości Sądu.

Pełnomocnik organu rentowego cofnął wniosek o przesłuchanie wnioskowanego świadka W. W..

Sąd na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 5 k.p.c. pominął dowód z przesłuchania ubezpieczonego, który nie stawił się bez usprawiedliwienia celem przesłuchania. Sąd uznał, iż rozstrzygnięcie w sprawie jest możliwe wyłącznie na podstawie zgromadzonych w sprawie dokumentów, a dalsze odraczanie rozprawy w celu przesłuchania ubezpieczonego w charakterze strony doprowadzi do przedłużenia postepowania, zwłaszcza, że ubezpieczony występuje w charakterze strony i mógłby nie stawić się na kolejnej rozprawie, jedynie ze skutkiem pominięcia dowodu w postaci jego zeznań.

Kwestia sporna w niniejszej sprawie sprowadzała się do ustalenia, czy ubezpieczony był zobowiązany do zwrotu kwoty 3.240,00 zł wraz z odsetkami w wysokości 1.323,64 zł tytułem nienależnie pobranego świadczenia postojowego.

Odwołanie ubezpieczonego było zasadne.

Przechodząc do rozważań prawnych na tle niniejszej sprawy należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 15zq ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm., dalej jako „ustawa”; w wersji obowiązującej w dacie złożenia pierwszego wniosku o świadczenie postojowe), osobie wykonującej umowę agencyjną, umowę zlecenia, inną umowę o świadczenie usług, do której zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowę o dzieło, zwane dalej „umową cywilnoprawną”, przysługiwało świadczenie postojowe.

Świadczenie postojowe przysługiwało:

1) osobom zamieszkującym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli są obywatelami Rzeczypospolitej Polskiej (art. 15zq ust. 2 pkt 1 ustawy),

2) gdy w następstwie wystąpienia COVID-19 doszło do przestoju w prowadzeniu działalności przez zleceniodawcę lub zamawiającego, z którymi została zawarta umowa cywilnoprawna (art. 15zq ust. 3 ustawy),

3) jeżeli umowa cywilnoprawna została zawarta przed dniem 1 kwietnia 2020 r. (art. 15zx ust. 5 pkt 1 ustawy),

4) gdy przychód z umowy cywilnoprawnej w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych uzyskany w miesiącu poprzedzającym miesiąc, w którym został złożony wniosek o świadczenie postojowe, nie był wyższy od 300% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, obowiązującego na dzień złożenia wniosku (art. 15zx ust. 5 pkt 2 ustawy),

5) jeżeli osoba wykonująca umowę cywilnoprawną nie podlegała ubezpieczeniom społecznym z innego tytułu (art. 15zx ust. 5 pkt 3 ustawy).

Przepisy ustawy regulowały nadto tryb dochodzenia świadczeń postojowych. Ustalenie prawa do świadczenia postojowego następowało na wniosek osoby, o której mowa w art. 15zq ust. 1, zwanej dalej „osobą uprawnioną”, składany do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 15zs ust. 1 ustawy). W przypadku osoby wykonującej umowę cywilnoprawną wniosek taki składany był za pośrednictwem odpowiednio zleceniodawcy lub zamawiającego (art. 15zs ust. 2 ustawy), do którego zleceniodawca/zamawiający miał obowiązek załączyć:

1) oświadczenie potwierdzające:

a) niedojście do skutku lub ograniczenie wykonywania umowy cywilnoprawnej z powodu przestoju w prowadzeniu działalności, o którym mowa w art. 15zq ust. 3,

b) datę zawarcia i wysokość wynagrodzenia z tytułu umowy cywilnoprawnej,

c) uzyskanie przez osobę wykonującą umowę cywilnoprawną w miesiącu poprzedzającym miesiąc, w którym został złożony wniosek o świadczenie postojowe, przychodu nie wyższego niż 300% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, obowiązującego na dzień złożenia wniosku,

d) otrzymanie oświadczenia od osoby wykonującej umowę cywilnoprawną, że nie podlega ubezpieczeniom społecznym z innego tytułu oraz o wysokości uzyskanych przychodów z innych umów cywilnoprawnych;

2) kopię umów cywilnoprawnych (art. 15zs ust. 4 ustawy).

Świadczenie postojowe przysługiwało w wysokości 80% kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalanego na podstawie przepisów o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, obowiązującego w 2020 r. nie więcej niż trzykrotnie (art. 15zr ust. 1 ustawy). Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłacał świadczenie postojowe niezwłocznie po wyjaśnieniu ostatniej okoliczności niezbędnej do jego przyznania (art. 15zu ust. 1 ustawy). Świadczenie postojowe mogło zostać przyznane ponownie, na podstawie oświadczenia osoby uprawnionej, której wypłacono świadczenie postojowe , o którym mowa w art. 15zu ust. 1 (art. 15zua ust. 1 ustawy). Wypłata po raz kolejny świadczenia postojowego mogła zostać dokonana nie wcześniej niż w miesiącu następującym po miesiącu wypłaty świadczenia postojowego, o którym mowa w art. 15zu ust. 1 (art. 15zua ust. 2 ustawy), a warunkiem jego przyznania było wykazanie w oświadczeniu, że sytuacja materialna wykazana we wniosku, o którym mowa w art. 15zs albo 15zsa, nie uległa poprawie (art. 15zua ust. 3 ustawy).

Na podstawie art. 15zx ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie postojowe, jest obowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego.

W myśl ust. 2 – w brzmieniu do 15 grudnia 2020 r. - za nienależnie pobrane świadczenie postojowe uważano świadczenie:

1) przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych oświadczeń lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenie lub odpowiednio zleceniodawcę lub zamawiającego;

2) wypłacone osobie innej niż osoba uprawniona, z przyczyn niezależnych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Należy nadmienić, że art. 15zx ust. 2 pkt 3, stanowiący o przesłance wypłacenia świadczenia w kwocie wyższej niż należna, został dodany ustawą z dnia 9 grudnia 2020 r. (Dz.U. z 2020 r. poz. 2255) i wszedł w życie 16 grudnia 2020 r.

Na mocy art. 15zx ust. 3 ustawy odsetki, o których mowa w ust. 1, są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia postojowego do dnia zwrotu.

Przepis art. 15zx ust. 2 ww. ustawy ma zbliżone brzmienie jak art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 350). Wobec powyższego orzecznictwo wydane na gruncie tego przepisu będzie miało zastosowanie również do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń postojowych.

W toku postępowania organ rentowy wskazywał na wprowadzenie w błąd przez zamawiającego co do wysokości miesięcznego wynagrodzenia ubezpieczonego z tytułu zawartej umowy o dzieło. ZUS argumentował, że wypłata świadczeń następowała automatycznie, co miało związek z wprowadzonym na terenie kraju stanem epidemicznym, a następnie stanem epidemii i działania państwa w tym zakresie miały na celu podjęcie jak najszybszej pomocy.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 grudnia 2019 r., I UK 285/18 (Legalis) w prawie ubezpieczeń społecznych ,,świadczenie nienależnie pobrane”, to nie tylko ,,świadczenie nienależne” (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej), ale także ,,nienależnie pobrane”, a więc pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).

Warunkiem sine qua non zwrotu świadczenia wypłaconego bez podstawy prawnej (wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części) jest świadomość osoby pobierającej świadczenie, co do jego nienależności (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 30 marca 2017 r. III AUa 1740/15, Legalis).

Wypłacenie świadczenia w sposób, na który nie miała wpływu wina świadczeniobiorcy, nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (por. wyrok TUS z 11 stycznia 1966 r. III TR 1492/65, OSPiKA 1967 nr 10 poz. 247, wyr. SN z 28 lipca 1977 r., II UR 5/77, OSNCP 197 8 nr 2 poz. 37, wyrok SN z 16 lutego 1987 r. URN 16/87, PiRS 1988 nr 6, por. uzasadnienie wyroku SN z 4 września 2007 r., I UK 90/07 LEX nr 454781 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 10 lipca 2013 r. III AUa 365/13, LEX nr 1339401).

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 października 2018 r., sygn. akt I UK 248/17 (Legalis nr 1830818), kryterium istnienia świadomości wynika bądź z pouczenia dokonanego przez organ rentowy, bądź z niektórych zachowań samego ubezpieczonego takich jak składanie fałszywych zeznań, posługiwanie się fałszywymi dokumentami, inne przypadki świadomego wprowadzania organu rentowego w błąd. Sąd Najwyższy wyjaśnił ponadto, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczącym problematyki zwrotu nienależnie pobranych świadczeń przyjmuje się, że organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę (por. wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z 27 maja 1966 r., I TR 49/66, niepublikowany patrz: B. Gudowska: Ubezpieczenie emerytalno-rentowe w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Warszawa 1993, s. 171). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji ubezpieczeniowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z 24 listopada 2004 r., I UK 3/04, OSNP 2005, nr 8, poz. 116). Wypłacenie świadczenia w sposób, na który nie miała wpływu wina (zła wola) świadczeniobiorcy, nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (por. wyroki Trybunału Ubezpieczeń Społecznych: z 11 stycznia 1966 r., III TR 1492/65, OSPiKA 1967, nr 10, poz. 247; z 24 czerwca 1965 r., III TR 86/65 oraz z 19 lipca 1965 r., III TR 2439/64, niepublikowane; wyroki Sądu Najwyższego: z 28 lipca 1977 r., II UR 5/77, OSNCP 1978, nr 2, poz. 37 oraz z 16 lutego 1987 r., II URN 16/87, PiZS 1988, nr 6; wyroki Sądów Apelacyjnych w Krakowie z 11 września 1996 r., III AUr 105/96, OSA 1997, nr 7-8, poz. 21, s. 74 oraz w Białymstoku z 10 listopada 1999 r., III AUa 602/99, OSA 2000, nr 6, poz. 29, s. 70; a także wyroki Sądu Najwyższego: z 4 września 2007 r., I UK 90/0, OSNP 2008, nr 19-20, poz. 301; z 2 grudnia 2009 r., I UK 174/09).

Odnosząc powyższe poglądy do niniejszej sprawy wskazać należy, że bezsprzecznie zamawiający, a później ubezpieczony nie wnioskował o określoną kwotę i nie miał wpływu na wysokość wypłaconego świadczenia postojowego. To organ rentowy na podstawie danych zawartych we wniosku uznał, że wypłacić należy kwotę 2.080,00 zł. Rzeczywiście w pierwszym wniosku została podana kwota 2.500 ,00 zł miesięcznie, to jednak nie sposób uznać, iż miało to być celowe wprowadzenie w błąd, a raczej należałoby to oceniać w kategoriach niezamierzonej pomyłki, tym bardziej, że do wniosku została dołączona umowa o dzieło, z której wynikało wynagrodzenie w wysokości 2.500,00 zł płatne po wykonaniu dzieła, a więc już analiza treści tejże umowy na etapie przyznawania świadczenia postojowego po raz pierwszy mogła skłonić ZUS do wyjaśnienia tej kwestii ze stronami umowy. Zamiast tego, świadczenie zostało wypłacone trzykrotnie w kwotach po 2.080,00 zł i dopiero po prawie 4 latach od dnia pierwszego wniosku organ rentowy dokonał weryfikacji danych w nim zawartych ( co jak się okazało było możliwe wyłącznie na podstawie dołączonej umowy o dzieło).

Jak wskazał organ rentowy, wypłata świadczeń następowała automatycznie z uwagi na szczególną sytuację, jaką była pandemia i działania podejmowane przez państwo, celem złagodzenia jej skutków. Okoliczność ta jednak nie powinna obciążać ubezpieczonego, gdyż organ rentowy w dacie złożenia wniosku o świadczenie postojowe miał możliwość zweryfikowania danych w nich zawartych, gdyż dysponował kserokopią umowy o dzieło, z której zostało wskazane, że wynagrodzenie w kwocie 2.500,00 zł miało zostać wypłacone po wykonaniu umowy.

Wobec powyższego brak było podstaw do zobowiązania ubezpieczonego do zwrotu kwoty wskazanej przez organ rentowy w przedmiotowej decyzji. W dacie jej wypłaty nie stanowiła ona świadczenia nienależnego w rozumieniu obowiązujących wówczas przepisów. Po pierwsze, świadczenie zostało wypłacone osobie, która jest do niego uprawniona, a po drugie, nie zaistniała sytuacja, w której płatnik składek składający wniosek albo ubezpieczony, wprowadziliby w błąd organ rentowy, złożyli fałszywe oświadczenie czy dokumenty.

Natomiast przepis art. 15 zx ust. 2 pkt 3 cytowanej ustawy, stanowiący o wypłaceniu świadczenia w zawyżonej wysokości, wszedł w życie dopiero z dniem 16 grudnia 2020 r. i nie zawierał przepisów przejściowych, wobec czego przyjąć należy, że znajduje zastosowanie do stanów faktycznych zaistniałych dopiero od dnia wejścia w życie, a więc nie odnosi się do sytuacji sprzed 16 grudnia 2020 r. Nie obowiązywał on w chwili złożenia przez płatnika składek wniosku o świadczenie postojowe ani w dacie wypłaty świadczeń.

Zgodnie z art. 15zx ust. 1 ustawy tylko osoba, która pobrała nienależnie świadczenie postojowe, jest obowiązana do jego zwrotu. Skoro ustawa w brzmieniu obowiązującym w dniu złożenia wniosku, jak i w dniu wypłaty świadczenia postojowego nie definiowała świadczenia wypłaconego w zawyżonej wysokości jako świadczenia nienależnego, to ubezpieczony nie może być zobowiązany do jego zwrotu.

W tych okolicznościach trudno uznać, aby zostały spełnione przesłanki opisane w obowiązującym przed dniem 16 grudnia 2020 r. przepisie art. 15zx ust. 2, by zobowiązać ubezpieczonego do wypłaty choćby części świadczenia (tak też Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 14 listopada 2023 r. sygn. III AUa 439/22, LEX nr 3663222).

Należy nadmienić, że nieprawidłowe było także rozstrzygnięcie w zakresie odsetek, gdyż w myśl art. 15zx ust. 3a ustawy, jeżeli wypłata świadczenia postojowego w kwocie wyższej niż należna nastąpiła z przyczyn leżących po stronie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie nalicza się odsetek, o których mowa w ust. 1. Niezweryfikowanie danych zawartych we wniosku i automatyczna wypłata świadczenia niewątpliwie stanowi przyczynę leżącą po stronie ZUS.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c., orzeczono jak w sentencji wyroku.

Sędzia Danuta Domańska