Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 10 lutego 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T.odmówił M. N. wznowienia postępowania w sprawie ustalenia wysokości emerytury. Organ rentowy wyjaśnił, że w dniu 4 czerwca 2024 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie dotyczącej obliczenia emerytury poprzez pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury z wieku powszechnego o kwotę pobranych wcześniej emerytur. Trybunał uznał, że przepis ustawy stanowiący podstawę do tego pomniejszenia w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z przepisami Konstytucji. Wydanie wyroku przez Trybunał nie jest przesłanką do uchylenia lub zmiany decyzji, wskazaną w art. 114 ustawy emerytalnej.

W odwołaniu od powyższej decyzji ubezpieczona wniosła o ponowne przeliczenie jej emerytury z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., a także wypłatę wyrównania.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie.

Sąd Okręgowy w Toruniu IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 27 marca 2025 r., sygn. akt IV U 488/25 zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że zobowiązał Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T.do ponownego ustalenia wysokości emerytury ubezpieczonej M. N., przyznanej decyzją z dnia 8 marca 2018 r., z pominięciem przepisu art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, począwszy od dnia 1 stycznia 2025 r. (punkt pierwszy), nie stwierdził odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji (punkt drugi) oraz oddalił odwołanie w pozostałej części (punkt trzeci).

Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i rozważania Sądu pierwszej instancji. M. N. urodziła się (...) Powszechny wiek emerytalny (60 lat) osiągnęła w dniu (...)

Decyzją z dnia 7 sierpnia 2012 r. ZUS Oddział w T.przyznał ubezpieczonej prawo do wcześniejszej emerytury od dnia 1 czerwca 2012 r., tj. od ustania zatrudnienia. Decyzją z dnia 8 marca 2018 r. ZUS Oddział w T.przyznał ubezpieczonej emeryturę od dnia 1 lutego 2018 r., tj. od miesiąca złożenia wniosku. Do obliczenia przyjęto kwotę składek na ubezpieczenie emerytalne i kapitału początkowego z uwzględnieniem waloryzacji składek i kapitału początkowego zewidencjonowanych na koncie do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przyznano emeryturę. W decyzji wskazano, że podstawa obliczenia emerytury podlegała zmniejszeniu o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur, w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Emerytura stanowiła równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczenia emerytury przez średnie dalsze trwanie życia, które ustalono na dzień osiągnięcia wieku emerytalnego. Wysokość świadczenia została obliczona zgodnie z zasadami art. 26 ustawy emerytalnej. W dniu 20 stycznia 2025 r. ubezpieczona złożyła wniosek o ponowne obliczenie świadczenia emerytalnego w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r. Organ rentowy w dniu 10 lutego 2025 r. wydał zaskarżoną decyzję.

Kwestia sporna w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do ustalenia, czy organ rentowy w zaskarżonej decyzji zasadnie odmówił ubezpieczonej ponownego ustalenia wysokości emerytury w związku z wydanym w dniu 4 czerwca 2024 r. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego.

Przechodząc do rozważań prawnych na tle niniejszej sprawy należy wskazać, że zgodnie z art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1631; dalej jako „ustawa”), jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz.U. z 2021 r. poz. 1762), podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Przepis art. 25 ust. 1b dodany ustawą z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r., poz. 637), która weszła w życie od dnia 1 stycznia 2013 r. Ustawa została ogłoszona w dniu 6 czerwca 2012 r.

Na podstawie art. 194i ustawy do ustalenia podstawy obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ubezpieczonego urodzonego w (...) r., nie stosuje się przepisu art. 25 ust. 1b, jeżeli wniosek o przyznanie tej emerytury zgłosi w terminie 6 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 19 czerwca 2020 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1222) pod warunkiem, że prawo do emerytury przed osiągnięciem wieku emerytalnego ma ustalone na podstawie wniosku złożonego przed dniem 1 stycznia 2013 r.

Na mocy art. 194j ust. 1 ustawy, kwotę emerytury przyznanej na podstawie art. 24 ubezpieczonemu urodzonemu w (...) r., który wcześniej pobierał emeryturę wymienioną w art. 25 ust. 1b na podstawie wniosku złożonego przed dniem 1 stycznia 2013 r., ustala się ponownie od podstawy ustalonej z zastosowaniem art. 194i, tj. z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy.

Przeliczeniu podlega podstawa obliczenia emerytury przyjęta w decyzji o ustaleniu prawa do emerytury (art. 194j ust. 2 ustawy).

Emerytura w ponownie ustalonej wysokości przysługuje od dnia, od którego podjęto wypłatę emerytury przyznanej na podstawie art. 24, a w przypadku gdy prawo do tej emerytury było zawieszone – od dnia, od którego mogłaby być podjęta jej wypłata (art. 194j ust. 4 ustawy).

Ponadto, jeżeli ponownie ustalona wysokość emerytury przyznanej na podstawie art. 24 jest wyższa od wypłacanej dotychczas, emerytowi wypłaca się wyrównanie w kwocie stanowiącej różnicę między sumą kwot emerytur, jakie przysługiwałyby w okresie od dnia, o którym mowa w ust. 4, do dnia wydania decyzji, o której mowa w ust. 1, z uwzględnieniem ich waloryzacji, a sumą kwot wypłaconych w tym okresie (art. 194j ust. 5 ustawy).

Przepisy art. 194i i art. 194j ustawy zostały z dniem 10 lipca 2020 r. dodane do przepisów ustawy, na mocy art. 1 ustawy z dnia 19 czerwca 2020 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1222 – dalej jako „ustawa nowelizująca”), będącej normatywną odpowiedzią na ocenę stanu prawnego oraz zalecenia Trybunału Konstytucyjnego zawarte w wyroku z dnia 6 marca 2019 r. (P 20/16, LEX nr 2627587), który stwierdził, że art. 25 ust. 1b ustawy, w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 września 2017 r., w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w (...) r. kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Sprawa leżąca u podstaw wystąpienia z pytaniem prawnym dotyczyła ubezpieczonej urodzonej w (...) r., która skorzystała z możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę przed wejściem w życie kwestionowanego art. 25 ust. 1b ustawy. To znaczy, że przysługiwało tej osobie świadczenie emerytalne określone w ustawie i z tego świadczenia skorzystała jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego oraz przed dokonaniem zmian ustawowych skutkujących wprowadzeniem kwestionowanego w pytaniu prawnym art. 25 ust. 1b ustawy. Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że stwierdzając niekonstytucyjność zaskarżonego przepisu w zakresie, w jakim dotyczy kobiet urodzonych w (...) r., które przed dniem 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 ustawy, nie zakwestionował możliwości stosowania określonego w nim mechanizmu potrącania w stosunku do pozostałych osób.

W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że w oparciu o art. 25 ust. 1b ustawy można wyodrębnić trzy grupy ubezpieczonych urodzonych w latach 1949-1968. Pierwsza grupa obejmuje osoby, które przeszły na wcześniejszą emeryturę w wieku 55 lat i uzyskały powszechny wiek emerytalny do końca 2012 r. oraz złożyły wniosek o ustalenie emerytury przed 1 stycznia 2013 r. Drugą grupę stanowią osoby, które przeszły na wcześniejszą emeryturę i uzyskały powszechny wiek emerytalny przed końcem 2012 r., lecz z wnioskiem o ustalenie emerytury wystąpiły dopiero po 1 stycznia 2013 r. Trzecia grupa to osoby, które pobierały wcześniejszą emeryturę, ale powszechny wiek emerytalny uzyskały po 1 stycznia 2013 r. i po tym terminie wystąpiły z wnioskiem o ustalenie emerytury. Do grupy pierwszej nie ma zastosowania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Zakresem tego przepisu objęte zostały natomiast osoby z grupy drugiej i trzeciej. Do grupy trzeciej należą kobiety urodzone w (...) r., bowiem wiek emerytalny (60 lat) osiągnęły po zmianach dokonanych ustawą nowelizacyjną. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego ubezpieczone urodzone w (...) r., które zdecydowały się przejść na wcześniejszą emeryturę, nie miały - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie mogły przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Nie spodziewały się, że wypłacanie świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej.

Następnie w wyroku z dnia 4 czerwca 2024 r., SK 140/20 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Według Trybunału doszło do złamania zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Ubezpieczeni, którzy zdecydowali się na korzystanie z wcześniejszej emerytury, nie mieli - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. W szczególności nie mogli przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Nie spodziewali się, że wypłacanie świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej. Z takimi konsekwencjami mogły się liczyć osoby, które decydowały się na skorzystanie z prawa do wcześniejszej emerytury po ogłoszeniu ustawy nowelizującej. Dopiero od tego momentu osoby ubezpieczone mogły zapoznać się z nowymi regulacjami i podjąć świadomą decyzję, dysponując wiedzą co do jej ujemnych skutków w sferze wymiaru przyszłego świadczenia emerytalnego po osiągnięciu przewidzianego w ustawie wieku. Należy mieć przy tym na uwadze, że zgodnie z art. 116 ust. 2 ustawy cofnięcie wniosku o przyznanie świadczenia jest dopuszczalne tylko do czasu uprawomocnienia się decyzji o jego przyznaniu. Nie było zatem możliwości, aby osoby, które zostały „zaskoczone” wprowadzanymi zmianami w trakcie pobierania świadczenia, podjęły skuteczną interwencję w celu ochrony swoich interesów. Sądy powszechne słusznie zwracają uwagę na fakt ustalenia prawa do emerytury w określonej wysokości dopiero na etapie następującym po złożeniu wniosku o jej przyznanie. Trudno zatem mówić, by jeszcze przed przejściem na emeryturę przysługującą z racji uzyskanego wieku skarżący miał prawo do otrzymania tego świadczenia w określonej wysokości - do tego określenia bowiem jeszcze nie doszło. Trybunał podkreślił, że w rozpoznawanej sprawie istotą problemu nie było samo ustalenie wysokości świadczenia, ale zmiana mechanizmu jego ustalenia. Zmiana ta nastąpiła w trakcie pobierania jednego z enumeratywnie wymienionych świadczeń, co zgodnie z zaskarżonym przepisem stanowi podstawę do obniżenia świadczenia. Zmiana ta nastąpiła w momencie, w którym ubezpieczony nie mógł już podjąć żadnych kroków zapobiegających wystąpieniu skutków, których nie mógł się spodziewać, korzystając z jednego ze świadczeń wymienionych w art. 25 ust. 1b ustawy.

Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że ustawa z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r. poz. 637; dalej: ustawa nowelizująca) została ogłoszona 6 czerwca 2012 r. i zgodnie z jej art. 22 weszła w życie 1 stycznia 2013 r. Nie wszystkie osoby objęte zakresem art. 25 ustawy miały możliwość świadomego ukształtowania swojej sytuacji prawnej. Niekorzystnego obliczania podstawy wymiaru emerytury, tj. z uwzględnieniem art. 25 ust. 1b ustawy, wydłużona, półroczna vacatio legis pozwoliła uniknąć jedynie tym osobom, które przed 1 stycznia 2013 r. osiągnęły już wiek emerytalny, wymagany przez art. 24 ustawy emerytalnej, w brzmieniu obowiązującym przed tą datą, i złożyły wniosek o wypłatę tego świadczenia. Do dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej osoby te nabyły już prawo do emerytury z nowego systemu (art. 100 ust. 1 ustawy). W okresie vacatio legis mogły również złożyć wniosek o ustalenie prawa do tej emerytury na podstawie przepisów dotychczasowych. W stosunku do tych osób przepis nie miał zastosowania - pokrzywdzone jego skutkami zostały jedynie osoby, które skorzystały z prawa do jednego ze świadczeń wymienionych enumeratywnie w art. 25 ust. 1b ustawy przed jego ogłoszeniem w Dzienniku Ustaw i jednocześnie nie uzyskały prawa do emerytury na zasadach ogólnych przed dniem 1 stycznia 2013 r. Trybunał stwierdził, że art. 25 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Zaskarżona regulacja niewątpliwie doprowadziła do sytuacji, w której ubezpieczony nie tylko został zaskoczony pomniejszeniem świadczenia emerytalnego, a także nie miał możliwości - podobnie jak każda osoba, która złożyła wniosek przed 6 czerwca 2012 r. - przewidzieć konsekwencji, jakie na mocy nowo wprowadzonych przepisów wiązały się ze skorzystaniem z prawa do wcześniejszego świadczenia. Tego rodzaju legislacja, w ocenie Trybunału, w żaden sposób nie mieści się w ramach wyznaczonych przez art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.

Określając skutek powyższego wyroku Trybunał Konstytucyjny wskazał na prawo wznowienia postępowania z mocy art. 190 ust. 4 Konstytucji. Przepis ten otwiera drogę do sanacji sytuacji prawnych, w których zastosowanie art. 25 ust. 1b ustawy wywołało konsekwencje zakwestionowane przez Trybunał. Będzie zatem stosował się do tych osób, które przed 6 czerwca 2012 r. zdecydowały się skorzystać z tzw. wcześniejszej emerytury. Jednocześnie Trybunał podkreślił, że wyrok wpłynie wyłącznie na sytuację osób, które nie nabyły prawa do emerytury wynikającej z osiągnięcia wieku emerytalnego przed 1 stycznia 2013 r. Tylko w ich wypadku doszło bowiem do niekonstytucyjnego zastosowania skarżonej normy prawnej, co było związane z ich nieświadomością co do skutku podjętej decyzji. W pozostałych wypadkach zaś uposażeni mieli świadomość zmian oraz możliwość uniknięcia ich konsekwencji, co słusznie zauważył Sąd Najwyższy w uchwale o sygn. akt III UZP 5/19, i co przekłada się na brak stosowalności niniejszego wyroku w stosunku do tych osób.

Przytoczone orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego oraz podążające w tym samym kierunku orzecznictwo Sądu Najwyższego dały asumpt do kierowania przez ubezpieczonych wniosków o wznowienie postępowania w sprawie wysokości ich emerytur lub wniosków o ponowne ustalenie wysokości świadczeń.

W realiach niniejszej sprawy ubezpieczona pobierała wcześniejszą emeryturę od dnia 1 czerwca 2012 r., powszechny wiek emerytalny (60 lat) osiągnęła w dniu (...), a więc nie miała możliwości złożenia wniosku o emeryturę powszechną przed 1 stycznia 2013 r. Oznacza to, że powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r. dotyczy sytuacji ubezpieczonej, a zatem żądanie ponownego ustalenia wysokości świadczenia okazało się uzasadnione.

W odniesieniu do podstawy prawnej zmiany wysokości emerytury ubezpieczonej tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z art. 145a §1 k.p.a. można żądać wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja. Przepis ten służy do wzruszenia decyzji wydanej w oparciu o akt normatywny uznany orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego za niezgodny z Konstytucją a zatem do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji i ponownego, merytorycznego rozstrzygnięcia. Inaczej mówiąc ich zadaniem jest wyeliminowanie z obrotu prawnego nieprawidłowej decyzji wydanej z naruszeniem prawa i ponowne merytoryczne rozstrzygniecie w sprawie.

W konsekwencji wznowienia postępowania administracyjnego na podstawie art. 145a k.p.a., organ administracji publicznej wydaje decyzję, w której: 1) odmawia uchylenia decyzji dotychczasowej, gdy stwierdzi brak podstaw do jej uchylenia albo 2) uchyla decyzję dotychczasową, gdy stwierdzi istnienie podstaw do jej uchylenia i wydaje nową decyzję rozstrzygającą o istocie sprawy (art. 151 §1 k.p.a.).

W przypadku, gdy w wyniku wznowienia postępowania nie można uchylić decyzji na skutek okoliczności, o których mowa w art. 146, organ administracji publicznej ograniczy się do stwierdzenia wydania zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu których nie uchylił tej decyzji (art. 151 §2 k.p.a.). Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy wniosek o wznowienie postepowania został oparty na przepisie art. 145a k.p.a., jeżeli od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji upłynęło pięć lat (art. 146 §1k.p.a.).

Skuteczne złożenie wniosku o wznowienie postępowania w trybie art. 145a k.p.a. jest obwarowane terminem 1 miesiąca od dnia, w którym strona dowiedziała się o okoliczności stanowiącej podstawę do wznowienia postępowania (§2). Przy tym zgodnie a przepisem art. 58 k.p.a. w razie uchybienia terminu należy przywrócić termin na prośbę zainteresowanego, jeżeli uprawdopodobni, że uchybienie nastąpiło bez jego winy. Prośbę o przywrócenie terminu należy wnieść w ciągu siedmiu dni od dnia ustania przyczyny uchybienia terminu i jednocześnie z wniesieniem prośby należy dopełnić czynności, dla której określony był termin.

Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, wniosek ubezpieczonej nie powinien zostać rozpoznany w oparciu o przepisy postępowania administracyjnego.

Po pierwsze, podstawy wznowienia postępowania wskazane powyżej dotyczą sytuacji, kiedy przedmiotowe orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego zostało opublikowane, a tym samym stało się ogólnie wiążące.

Po drugie, zgodnie z przepisem art. 180 § 1 k.p.a. w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że przepisy dotyczące ubezpieczeń ustalają odmienne zasady postępowania w tych sprawach.

Takim przepisem dotyczącym ubezpieczeń – wyłączającym stosowanie kodeksu postępowania administracyjnego – jest przepis art. 83a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 350; dalej ustawa systemowa), który wskazuje w ust. 2, że decyzje ostateczne Zakładu, od których nie zostało wniesione odwołanie do właściwego sądu, mogą być z urzędu przez Zakład uchylone, zmienione lub unieważnione, na zasadach określonych w przepisach kodeksu postępowania administracyjnego, a jednocześnie w ust. 4 przepisu wyraźnie wyklucza zastosowanie art. 83 ust. 1-3 „w postępowaniu o ustalenie uprawnień do emerytur i rent i ich wysokości”.

Słuszne jest zatem oparte na brzmieniu powołanego przepisu stanowisko, zaprezentowane np. w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2017 r. (III UZ 15/16, OSNAPiUS 2018/4/53), iż w sprawach dotyczących emerytur i rent nie ma podstaw do sięgania po rozwiązania przewidziane w kodeksie postępowania administracyjnego. Zdaniem Sądu Najwyższego przekaz płynący z art. 83a ust. ustawy systemowej jest klarowny. Wzruszenie decyzji organu rentowego w zakresie dotyczącym ubezpieczeń emerytalnych i rentowych może następować wyłącznie na zasadach określonych w art. 107-114 ustawy. Za taką samą interpretacją opowiadają się także przedstawiciele doktryny, np. Renata Babińska – Górecka (w: Na straży państwa prawa. Trzydzieści lat orzecznictwa TK, pod red. Marty Derlatka, WK 2016) lub Daniel Eryk Lach (w: Studia i analizy Sądu Najwyższego. Tom VII, pod red. Krzysztofa Ślebzaka, LEX 2014).

Wniosek o ponowne ustalenie prawa do świadczeń lub ich wysokości jest jednym z elementów postępowania w sprawach emerytalno-rentowych (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 19 marca 1996 r., III AUr 1346/95, OSA 1998, z. 3, poz. 10). Instytucję przewidzianą w art. 114 ust. 1 ustawy należy traktować jako „swoiste wznowienie postępowania” (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2003 r., III UZP 5/03, OSNP 2003 Nr 18, poz. 442).

Zgodnie z przepisem art. 114 ust. 1 ustawy w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli:

1) po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość;

2) decyzja została wydana w wyniku przestępstwa;

3) dowody, na podstawie których ustalono istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, okazały się fałszywe;

4) decyzja została wydana na skutek świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez osobę pobierającą świadczenie;

5) decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie sądu, które zostało następnie uchylone, zmienione albo stwierdzono jego nieważność;

6) przyznanie świadczeń lub nieprawidłowe obliczenie ich wysokości nastąpiło na skutek błędu organu rentowego.

Z uwagi na szczególną sytuację, spowodowaną brakiem publikacji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., w niniejszej sprawie nie można mówić o błędzie organu rentowego, zgodnie z art. 114 ust. 1 pkt 6.

Orzeczenia TK zyskują moc wiążącą dopiero z datą ich opublikowania, zatem jak dotąd organ rentowy nie dysponował wyraźną podstawą prawną dla ustalenia wysokości świadczenia z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy w dacie przyznania prawa do emerytury lub przy rozpoznawaniu żądania przeliczenia świadczenia. Organ rentowy nie był władny do samodzielnej oceny zgodności z Konstytucją takiego przepisu ustawy, który w dacie wydania decyzji ustalającej obecnie kwestionowaną wysokość świadczenia korzystał z domniemania konstytucyjności (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2014 r., III UZP 3/13, LEX nr 1455747).

Wobec nieopublikowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie można także odwoływać się do poglądu, szeroko reprezentowanego w orzecznictwie, opowiadającego się za przypisywaniem retroaktywnego skutku orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, derogujących konkretne przepisy jako niezgodne z Konstytucją, co należy rozumieć w ten sposób, że uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją przepis prawa nie może być stosowany przez sądy i inne organy także w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 7 grudnia 2000 r., III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001 Nr 10, poz. 331 i z dnia 10 stycznia 2014 r., III UZP 3/13, LEX nr 1455747 oraz wyroki: z dnia 5 września 2001 r., II UKN 542/00, OSNP 2003 nr 2, poz. 36; z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 419/01, OSNAPiUS 2002 Nr 23, poz. 58; z dnia 27 września 2002 r., II UKN 581/01, OSNP 2003 Nr 23, poz. 581; z dnia 18 grudnia 2002 r., I PKN 668/01, OSNP 2004 Nr 3, poz. 47, z dnia 24 stycznia 2006 r., I PK 116/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 353; z dnia 4 lipca 2012 r., III UK 132/11, LEX nr 1288700, z dnia 26 października 2016 r., III UK 5/16).

Tylko w przypadku opublikowania wyroku TK można byłoby przypisać organowi rentowemu błąd, który w prawie ubezpieczenia społecznego rozumiany jest bardzo szeroko i oznacza on każdą obiektywną wadliwość decyzji, niezależnie od tego, czy jest ona skutkiem zaniedbania, pomyłki, celowego działania samego organu rentowego czy też rezultatem niewłaściwych działań pracodawców albo wadliwej techniki legislacyjnej i w konsekwencji niejednoznaczności stanowionych przepisów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2018 r., III UK 153/17, z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 249/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 152). Dotyczy to również błędu, którego źródłem nie jest wina a nawet zaniedbanie organu rentowego, lecz błędna wykładnia obowiązujących przepisów. Ponowne ustalenie prawa do świadczeń lub ich wysokości w trybie określonym w ustawie o emeryturach i rentach z FUS, wskutek uprzednio błędnego rozstrzygnięcia w tym zakresie, a także wypłata świadczenia zależy zatem tylko od tego czy prawo do świadczenia lub jego wysokość były uprzednio ustalone błędnie. Przepisy prawa ubezpieczenia społecznego nie klasyfikują błędów. Nie różnicują ich, nie wartościują, nie hierarchizują. Każdy więc błąd organu rentowego, niezależnie od jego rodzaju, źródeł, stopnia zawinienia, uzasadnia ponowne ustalenie wysokości i wypłatę świadczenia (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1997 r., III ZP 40/97, OSNP 1998/14/429).

Biorąc pod uwagę tak szerokie rozumienie „błędu organu rentowego”, za błąd w świetle art. 114 ustawy należy uznać także zastosowanie przepisu, którego sprzeczność z Konstytucją została orzeczona przez Trybunał Konstytucyjny, zgodnie z art. 190 Konstytucji, stanowiącego w ust. 4, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. W analizowanym przypadku - w trybie art. 114 ustawy.

Skoro jednak orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r. dotąd nie zostało opublikowane, tym samym nie działa ono retroaktywnie, a organowi rentowemu, który stosował nadal formalnie obowiązujące przepisy, nie można przypisać błędu, o którym mowa w art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy.

Podstawę do ponownego ustalenia wysokości świadczenia może zatem stanowić wyłącznie art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy, odwołujący się do wystąpienia „nowej okoliczności” (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2020 r., sygn. akt III UZP 4/20).

Przyjęcie za podstawę uwzględnienia odwołania przepisu art. 114 ust. 1 pkt 1 a nie pkt 6 ustawy wpływa na określenie daty, od której nastąpić powinna zmiana wysokości emerytury. Zgodnie bowiem z przepisem art. 133 ust. 1 ustawy w razie ponownego ustalenia przez organ rentowy prawa do świadczeń lub ich wysokości, przyznane lub podwyższone świadczenia wypłaca się, poczynając od miesiąca, w którym powstało prawo do tych świadczeń lub do ich podwyższenia, jednak nie wcześniej niż: 1) od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu, z zastrzeżeniem art. 107a ust. 3; 2) za okres 3 lat poprzedzających bezpośrednio miesiąc, o którym mowa w pkt 1, jeżeli odmowa lub przyznanie niższych świadczeń były następstwem błędu organu rentowego lub odwoławczego.

Reasumując przedstawione rozważania, ubezpieczona, która pobierała wcześniejszą emeryturę od dnia 1 czerwca 2012 r., powszechny wiek emerytalny (60 lat) osiągnęła w dniu (...), nie miała możliwości świadomego ukształtowania swojej sytuacji prawnej przed niekorzystną zmianą przepisów, gdyż przed dniem wejścia w życie art. 25 ust. 1b ustawy nie nabyła prawa do emerytury powszechnej. W efekcie została ona obliczona z uwzględnieniem niekorzystnych zmian, wprowadzonych już po przejściu ubezpieczonej na wcześniejszą emeryturę. Takiej sytuacji dotyczy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., który stanowił podstawę żądania ubezpieczonej. Z treści tego orzeczenia wprost wynika, że odnosi się do ubezpieczonych, którzy wnioskowali o wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r., a prawo do powszechnej emerytury uzyskali nie wcześniej niż od dnia 1 stycznia 2013 r. Osoby, w przypadku których powszechny wiek emerytalny był osiągnięty dopiero od dnia 1 stycznia 2013 r., a zdążyły już skorzystać z prawa do wcześniejszej emerytury, nie miały możliwości odmiennego ukształtowania swojej sytuacji prawnej.

W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy, działając na mocy art. 477 ¹⁴ §2 k.p.c., zmienił zaskarżoną decyzję, zobowiązując organ rentowy do przeliczenia emerytury ubezpieczonej z pominięciem przepisu art. 25 ust. 1b ustawy, od miesiąca złożenia wniosku przez ubezpieczoną, zgodnie z art. 133 ust. 1 ustawy emerytalnej.

Sąd I instancji nie objął zakresem zmiany decyzji okresu poprzedzającego miesiąc złożenia wniosku przez ubezpieczoną na podstawie art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy, wobec braku błędu po stronie organu rentowego przy ustalaniu wysokości świadczenia, zgodnie z przedstawionym powyżej wywodem. W tej części odwołanie zostało oddalone.

Sąd Okręgowy nie stwierdził też odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji na podstawie art. 118 ust. 1a ustawy. Sąd miał tu na uwadze, iż wyrok został oparty nie na literalnym brzmieniu stosowanych przepisów, ale na ich nowej, prokonstytucyjnej interpretacji, inspirowanej nieopublikowanym dotąd wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Organ rentowy w niniejszej sprawie nie może być zobowiązany do wstecznej odpowiedzialności za ustalenie wysokości świadczenia zgodnie z brzmieniem ustawy ani za wydanie zmienionej niniejszym wyrokiem decyzji odmownej.

Apelację od wyroku wywiedli ubezpieczona i organ rentowy.

Ubezpieczona zaskarżyła wyrok Sądu I instancji w zakresie pkt III, wnosząc o: wyrównanie od dnia 20 stycznia 2022 r., tj. 3 lata od złożenia wniosku o ponowne obliczenie emerytury.

Skarżąca powołała się na załączone do apelacji korzystne dla niej wyroki sądów, pisma Rzecznika Praw Obywatelskich i Szefa Kancelarii Premiera (k. 49-52 a.s.).

Natomiast z treści uzasadnienia apelacji organu rentowego wynika, że zaskarżył on wyrok w zakresie pkt I i zarzucił mu:

- błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie przez Sąd I instancji, że M. N. jest osobą uprawnioną do emerytury powszechnej,

- naruszenie prawa materialnego, tj. z art. 25 ust. 1b i art. 133 ust. 1 pkt 1 ustawy oraz art. 9 ust. 1 pkt 6 i art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 1461) w związku z art. 190 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r., poz. 2393), poprzez zobowiązanie organu rentowego do obliczenia ubezpieczonej emerytury w wieku powszechnym bez pomniejszania podstawy obliczenia emerytury o kwoty wcześniej pobranych świadczeń począwszy od dnia 1 stycznia 2025 r.

Wskazując na te zarzuty organ rentowy wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania w całości.

Ubezpieczona w piśmie procesowym z dnia 16 maja 2025 r. wskazała, że wyrok TK z dnia 4 czerwca 2024 r. dotyczył osób, które pobierają emeryturę wcześniejszą, wniosek został złożony przed dniem 6 czerwca 2022 r., a przed dniem 1 stycznia 2013 r. – mieli mniej niż 60 lat. Wniosła o naliczenie emerytury powszechnej z wyrównanie różnicy od dnia 1 lutego 2018 r., tj. od dnia ponownego naliczenia jej emerytury z niekorzystnych przepisów (osiągnięcie wieku emerytalnego).

Organ rentowy w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja organu rentowego zasługiwała na uwzględnienie skutkując zmianą zaskarżonego wyroku w pkt I i II i oddaleniem odwołania, zaś apelacja wnioskodawczyni jako niezasadna podlegała oddaleniu.

Przedmiotem sporu było prawo M. N. do ponownego ustalenia wysokości emerytury z pominięciem przepisu art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1631; dalej ustawa) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., SK 140/20, OTK-A 2024/67.

Sąd Okręgowy przeprowadził wystarczające postępowanie dowodowe, ale dokonał częściowo błędnych ustaleń faktycznych, które doprowadziły do naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez błędne uznanie, że ubezpieczonej przysługuje prawo do ponownego ustalenia wysokości emerytury z pominięciem przepisu art. 25 ust. 1b ustawy.

Z analizy akt rentowych wynika, że ubezpieczonej (ur. (...)) decyzją z dnia 7 sierpnia 2012 r. przyznano prawo do emerytury wcześniejszej na podstawie art. 26 ustawy od dnia 1 czerwca 2012 r. (decyzja - k. 28 a.r.). Ubezpieczona nie zgodziła się z wysokością świadczenia, dlatego złożyła odwołanie od ww. decyzji, które Sąd Okręgowy w Toruniu wyrokiem z dnia 13 grudnia 2012 r., sygn. akt IV U 1676/12 oddalił (wyrok – k. 38 a.r.).

W dniu 22 lutego 2018 r. ubezpieczona złożyła wniosek o emeryturę i pozwany decyzją z dnia 8 marca 2018 r. przyznał jej prawo do emerytury od dnia 1 lutego 2018 r. na podstawie art. 24 ustawy (wniosek – 47-49 a.r., decyzja – k. 53 a.r.).

Ubezpieczona w dniu 12 marca 2018 r. złożyła wniosek o wycofanie wniosku o ponowne przeliczenie wysokości emerytury. Organ rentowy postanowieniem z dnia 14 marca 2018 r. umorzył postępowanie w sprawie przyznania emerytury na podstawie art. 24. Pozwany wskazał, że zgodnie z art. 116 ust. 2 ustawy wniosek o emeryturę lub rentę może być wycofany, jednakże nie później niż do dnia uprawomocnienia się decyzji. W razie wycofania wniosku postępowanie w sprawie świadczeń podlega umorzeniu (wycofanie wniosku – k. 55 a.r., postanowienie – k. 56 a.r.).

Ubezpieczona w dniu 20 stycznia 2025 r. złożyła wniosek o ponowne obliczenie świadczenia emerytalnego w związku z wyrokiem TK z dnia 4 czerwca 2024 r. Organ rentowy decyzją z dnia 10 lutego 2025 r. odmówił wznowienia postępowania w sprawie emerytur (wniosek – k. 65-66 a.r., decyzja – k. 67 a.r.).

Najistotniejszym w sprawie pozostaje fakt, że skutkiem wycofania wniosku z dnia 22 lutego 2018 r. jest to, że decyzja z dnia 8 marca 2018 r. o przyznaniu emerytury w wieku powszechnym została wyeliminowana z obrotu prawnego.

W razie skutecznego wycofania wniosku postępowanie w sprawie świadczeń podlega umorzeniu. Cofnięcie wniosku o emeryturę wywołuje taki skutek, jakby w ogóle nie złożono wniosku o emeryturę i nie wydano decyzji ZUS (wyrok Sądu Najwyższego - z dnia 14 maja 2024 r., I USKP 137/23, LEX nr 3713903). Cofniecie wniosku o emeryturę przed dniem uprawomocnienia się wydanej już decyzji w tym przedmiocie uprawnia organ rentowy wyłącznie do umorzenia postępowania, a nie do uchylenia nieprawomocnej decyzji (por, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2021 r., I USKP 14/21, OSNP 2021 nr 11, poz. 127, OSNP 2021/11/127).

Skoro M. N. nie ma przyznanego prawa do emerytury powszechnej i takie świadczenie nie jest jej wypłacane, a decyzja z dnia 8 marca 2018 r. została wyeliminowana z obrotu prawnego, to nie ma możliwości zmiany tej decyzji i „ponownego” ustalenia wnioskodawczyni wysokości emerytury powszechnej z pominięciem przepisu art. 25 ust. 1b ustawy począwszy od dnia 1 stycznia 2025 r.

Zatem Sąd Apelacyjny podzielił trafną argumentację organu rentowego powołaną w apelacji uznając, że zaskarżony wyroku podlegał zmianie w pkt I i II wyroku, bowiem ubezpieczona nie miała prawa do ponownego ustalenia wysokości emerytury w wieku powszechnym z pominięciem przepisu art. 25 ust. 1b ustawy.

Wobec wydania wyroku reformatoryjnego i oddalenia odwołania, apelacja ubezpieczonej kwestionująca pkt III zaskarżonego wyroku dotyczącego oddalenia odwołania w pozostałej części, czyli w zakresie żądania wypłaty jej wyrównania emerytury za 3 lata wstecz od stycznia 2025 r. – jako bezprzedmiotowa podlegała oddaleniu. Skoro Sąd Apelacyjny uznał, że odwołanie od zaskarżonej decyzji podlegało oddaleniu, więc przegrała ona sprawę, to nie było potrzeby, aby przesądzać, czy ma ona prawo do wyrównania świadczenia od daty złożonego wniosku czy za 3 lata wstecz, skoro to prawo w ogóle jej nie przysługuje.

Mając na uwadze powyższe Sąd Apelacyjny uznał apelację organu rentowego za zasadną i na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w punktach I oraz II i oddalił odwołanie (punkt pierwszy).

Natomiast apelacja ubezpieczonej była nieuzasadniona, wobec czego na podstawie art. 385 k.p.c. Sąd Apelacyjny orzekł, jak w punkcie drugim sentencji wyroku.

SSA Daria Stanek