Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

UZASADNIENIE

(do postanowienia z dnia 10 września 2025 r. wydanego na skutek wniosku powoda o zwolnienie od kosztów sądowych k. 45)

Powód R. K. wystąpił przeciwko (...) Towarzystwu (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w W. o zapłatę:

a)  kwoty 100.000,00 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych za krzywdę po śmierci nasciturusa, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 10.07.2025 r. do dnia zapłaty oraz

b)  kwoty 8.800,00 zł tytułem zadośćuczynienia za doznane w wypadku obrażenia ciała.

Ponadto powód wniósł o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami w razie opóźnienia w zapłacie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Ponadto powód złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wskazując, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku w swoim utrzymaniu.

Sąd ustalił i zaważył, co następuje:

Wniosek powoda R. K. jako bezzasadny należało oddalić.

Zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tj. Dz.U. z 2024 r. poz. 959; dalej: u.k.s.c.), strona dokonująca czynności procesowej, od której należy pobrać opłatę sądową, co do zasady obowiązana jest ponieść te koszty, gdyż sprawy cywilne są prowadzone na koszt stron. Zasady zwolnienia strony od kosztów sądowych zostały uregulowane w art. 100, art. 101 i art. 102 u.k.s.c. Zgodnie z tymi przepisami Sąd może zwolnić stronę od kosztów sądowych w całości (art. 100 ust. 2 u.k.s.c.) albo w części, jeżeli strona jest w stanie ponieść tylko część tych kosztów (art. 101 ust. 1 u.k.s.c.). Zwolnienia od kosztów sądowych może się domagać osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny lub ich poniesienie narazi ją na taki uszczerbek (art. 102 ust. 1 u.k.s.c.). Równocześnie jedynie przejściowe trudności finansowe nie wyczerpują przesłanek objętych art. 101 ust. 1 w zw. z art. 102 ust. 1 u.k.s.c. (por. postanowienie SN z dnia 17 kwietnia 2015 roku, sygn. akt I Cz 35/15, Legalis nr 1260026).

W orzecznictwie przyjmuje się, że zwolnienie od kosztów sądowych powinno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które ze względu na trudną sytuację materialną nie mogą ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych środków utrzymania dla siebie i rodziny. Dopiero gdy poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, z dnia 19 marca 2010 r. i z dnia 23 marca 2010 r., II PZ 2/10). Należy przy tym zwrócić uwagę, iż niemożność poniesienia wydatków w całości lub w części, musi mieć przy tym charakter obiektywny, na który strona nie ma realnego wpływu. Zgodnie z poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14.10.1983r. (OSNCP 1984r. poz. 82) – które to stanowisko Sąd podziela – obciążenie strony kosztami, których wysokość nie przewyższa jednomiesięcznych jej dochodów, z reguły nie oznacza, że nie jest ona w stanie ponieść tych kosztów bez uszczerbku dla swojego utrzymania.

Zestawiając powyższe z okolicznościami zaistniałymi w niniejszej sprawie, w ocenie Sądu uznać należy, iż powód nie uprawdopodobnił w wymaganym stopniu, że jego możliwości zarobkowe i majątkowe nie pozwalają na pokrycie kosztów sądowych.

Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania wynika, iż powód R. K. (37 lat) zamieszkuje wraz z żoną M. K. (30 lat) i córką I. K. (5 lat) w domu o powierzchni 120 m ² położonym w (...) (wieś w gminie G.) o szacunkowej wartości 600.000,00 zł. Powód poza ww. nieruchomością posiada dwa samochody osobowe: K. (...) (rok produkcji: 2016) o szacunkowej wartości 48.000,00 zł oraz S. (...) (rok produkcji: 2009) o szacunkowej wartości 15.000,00 zł. Powód utrzymuje się z emerytury w wysokości 3489,22 zł miesięcznie, wynagrodzenia otrzymywanego tytułem umowy zlecenie w kwocie 1.017,95 zł. M. K. otrzymuje świadczenie wychowawcze 800+, a ponadto zasiłek pielęgnacyjny i świadczenie opiekuńcze w łącznej kwocie 3.502,48 zł miesięcznie. Łączne miesięczne dochody powoda i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym wynoszą kwotę 8.809,65 zł. Jako zobowiązania i wydatki stałe wnioskodawca wskazał: wyżywienie (2.500 zł), koszty związane z edukacją córki (70 zł), rata kredytu hipotecznego (780 zł), rata kredytu dodatkowego (557 zł), zakup leków przyjmowanych stale (300 zł), koszty eksploatacyjne: energia elektryczna (525 zł), woda (250 zł), wywóz odpadów (90 zł), koszt utrzymania samochodów i ubezpieczenia OC (90 zł), koszt utrzymania domu i ubezpieczenia (466 zł), podatek od nieruchomości (92 zł), dodatkowe ubezpieczenie na życie (166 zł), wyjazdy do (...) O. (225 zł), koszt dojazdów (60 zł), opłata za internet i telewizję (170 zł), opłata za telefon (170 zł), odzież (500 zł), środki higieniczne (250 zł). Łączne miesięczne wydatki powoda i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym wynoszą kwotę 7.261,00 zł. Ponadto powód wskazał, iż dotychczas otrzymaną kwotę tytułem odszkodowania przeznaczył na zakup samochodu wykorzystanego do dowożenia dziecka na zajęcia wspomagania rozwoju, do poradni specjalistycznych w O., na wizyty lekarskie. Ponadto powód podkreślił, iż ww. kwotę wydatkował na remont domu, wakacje oraz uregulowanie zadłużenia jakie powód zaciągnął u rodziców w związku z wypadkiem. Sąd zauważa, że ww. kwota wydatków obciążających powoda wyczerpują ok. 82 % deklarowanego miesięcznego dochodu.

Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, iż ogólny obraz sytuacji majątkowej i osobistej powoda, skłania ku przekonaniu, że posiada on możliwości finansowe, które może przeznaczyć na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku dla swojego utrzymania. Istotnym argumentem przemawiającym za tą oceną jest fakt, że powód posiada stały dochód z tytułu umowy zlecenia (przy tym ma na utrzymaniu małoletnią córkę) oraz emeryturę. Ponadto żona powoda również ma stały dochód w postaci zasiłku pielęgnacyjnego i świadczenia opiekuńczego.

Powód argumentował wprawdzie, iż jego trudna sytuacja materialna pozostaje związana z istniejącymi zobowiązaniami finansowymi (w tym zaciągniętymi u rodziców), jednakże nie przedłożył na potwierdzenie tychże okoliczności żadnych dokumentów (do pozwu nie dołączono wskazanej w treści uzasadnienia umowy kredytu mieszkaniowego, umowy organizacji imprezy), pozwalających na weryfikację formułowanych twierdzeń. Powód nie załączył również żadnych dokumentów pozwalających na lustrację jego rzeczywistych dochodów jak również wydatków.

Obowiązkiem strony jest bowiem należyte przygotowanie się do procesu. Strony powinny przewidywać realizację swoich praw przed sądem i uwzględniać także konieczność posiadania środków na koszty procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia powyższej zasady jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych i wyzbyciem się zdolności do zapłaty kosztów sądowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych skierowana jest bowiem do osób najuboższych, dla których jakikolwiek wydatek związany z ochroną swoich praw połączony byłby z utratą środków koniecznych do codziennej egzystencji. W sytuacji, gdy istnieją możliwości uzyskania środków finansowych, przerzucanie obowiązku ponoszenia całości kosztów sądowych na Skarb Państwa jest niedopuszczalne. Skarb Państwa nie może być traktowany jako wierzyciel gorszej kategorii, wobec którego zobowiązania są zaspokajane dopiero po zaspokojeniu innych zobowiązań.

Na marginesie należy również podnieść, iż powód jest reprezentowany w postępowaniu przez zawodowego pełnomocnika z wyboru. Nigdzie przy tym nie zaznaczono, że pełnomocnik działa non profit. Posiadanie takiego pełnomocnika nie jest samodzielną przesłanką do oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, ale wskazuje na możliwość wygenerowania przez stronę powodową oszczędności na zabezpieczenie należnego pełnomocnikowi wynagrodzenia.

Dalej, okoliczność spłaty zobowiązań pieniężnych (umowy kredytu), na które powoływał się powód w oświadczeniu, nie może być podstawą zwolnienia od kosztów sądowych. Brak jest bowiem podstaw do uznania, iż wydatki stron, które nie są kosztami utrzymania, mają charakter priorytetowy przed kosztami postępowania. Należności z tytułu opłat sądowych muszą być bowiem traktowane na równi z innymi wydatkami, nie zaś po zaspokojeniu należności uznanych w sposób swobodny i jednostronny za bardziej priorytetowe. Podkreślić należy, iż zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego „długi prywatne strony ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych nie mają pierwszeństwa przed zobowiązaniami tej strony wobec Skarbu Państwa do pokrycia kosztów sądowych” (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 04 maja 1937 r. w sprawie III C 2490/36, OSN (C) (...), Głos Sądownictwa (...) s. 434).

Ponadto, dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków nie będących niezbędnymi do utrzymania (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 1980 r. w sprawie I CZ 99/80). Powód, znajdując środki finansowe na spłatę zobowiązań powinien z taką samą determinacją znaleźć źródła finansowania należności sądowych.

Na marginesie odnosząc się natomiast do wniosku w zakresie zwolnienia powoda w całości od kosztów sądowych, zaznaczenia wymaga okoliczność, iż na tym etapie zwalnianie go na przyszłość od ponoszenia całości kosztów sądowych nie znajduje uzasadnienia. W sytuacji, gdyby jednak okazało się, że pojawi się w sprawie konieczność uiszczenia przez powoda dalszych kosztów sądowych, to będzie miał on otwartą drogę do ponowienia swojego wniosku i przekonania, że nie jest w stanie ich ponieść. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż oceny wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych dokonuje się na moment złożenia wniosku. To, że w przyszłości w toku zainicjowanego postępowania mogą powstać dodatkowe koszty, czyni możliwym złożenie ewentualnego ponownego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, gdyby koszty jakie strona winna ponieść uległy znacznemu podwyższeniu. Nie można jednak na obecnym etapie postępowania zakładać, że skoro istnieje potencjalna możliwość powstania kosztów to już teraz powinno zwolnić się powoda od ich ponoszenia w całości. Tym bardziej, że wcale nie wiadomo, czy powstałe koszty będą go obciążały i jak będzie kształtowała się sytuacja majątkowa powoda w przyszłości.

W świetle powyższego Sąd uznał, iż okoliczność posiadania przez powoda zobowiązań kredytowych, a w konsekwencji obowiązku spłaty rat nie może stanowić samoistnej przesłanki do automatycznego zwolnienia w całości od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Uwzględniając bowiem fakt, iż powód posiada zdolność kredytową, jego stan materialny nie może być uznany za trudny, gdyż w takim przypadku nie uzyskałby kredytu. Jednocześnie podkreślenia wymaga, że warunkiem uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych nie jest tylko dopełnienie obowiązku, wynikającego z art. 102 ust. 2 u.k.s.c., tj. złożenia oświadczenia, ale wykazanie braku realnych możliwości poniesienia konkretnej kwoty tytułem opłaty sądowej. Jeżeli zaś z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych występuje osoba, która przy zwiększeniu zaangażowania i nakładów czasu byłaby w stanie ponieść tego rodzaju koszty, zwolnienie jej z obowiązku pokrycia tychże kosztów należy uznać za nieuzasadnione. Zwalnianie strony od opłat stanowi bowiem nie tylko środek realizacji prawa obywatela do sądu, ale również uszczuplenie dochodów państwa. Pomiędzy ochroną obydwu ww. wartości musi istnieć pewna równowaga, a sąd rozpoznający wniosek o zwolnienie od kosztów powinien w odpowiednich proporcjach uwzględnić zarówno interes fiskalny państwa, jak i faktyczne, a nie tylko prawne, gwarancje dostępu do sądu (vide: Katarzyna Gonera, Komentarz do ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, wyd. 1 z 2006 roku, s. 25 i 344 – 345).

W zaprezentowanych okolicznościach, w ocenie Sądu nie sposób uznać było powoda R. K. za osobę ubogą, która może skutecznie ubiegać się o skorzystanie z instytucji zwolnienia od kosztów sądowych. Jak wynikało bowiem z załączonego do wniosku o zwolnienie od kosztów oświadczenia majątkowego, pozwany jest właścicielem nieruchomości (domu o powierzchni 120 m ²) oraz posiada stałe źródła utrzymania.

Reasumując skonstatować należy, iż sytuacja materialna powoda winna być oceniana nie tylko przez pryzmat jego aktualnego dochodu, ale również przez całokształt możliwości zarobkowych i majątkowych, które w ocenie Sądu nie uzasadniają zwolnienia R. K. od kosztów sądowych.

W zaistniałych okolicznościach Sąd nie znalazł podstaw do uznania wniosku pozwanego za zasadny, co skutkowało jego oddalaniem – o czym postanowiono w sentencji.

Sędzia Cezary Olszewski