Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 listopada 2025 r.

Sąd Okręgowy w Olsztynie IX Wydział Cywilny Odwoławczy

w składzie:

Przewodniczący:

SSO Jacek Barczewski

po rozpoznaniu w dniu 20 listopada 2025 r. w Olsztynie

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w D.

przeciwko G. K.

o uznanie czynności prawnych ze bezskuteczne

na skutek apelacji powódki od wyroku zaocznego Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 25 czerwca 2025 r., sygn. akt X C 271/25,

I. zmienia zaskarżony wyrok nadając mu następujące brzmienie:

„1. celem ochrony wierzytelności (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w D., przysługującej jej przeciwko E. K. (1) i J. K. (1), wynoszącej 72.704,25 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 06.01.2024 r. do dnia zapłaty, 146,35 zł kosztów procesu i 120 zł kosztów postępowania klauzulowego, a wynikającej z prawomocnego nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym z dnia 16 lutego 2024 r., wydanego przez Sąd Rejonowy w Elblągu w sprawie V GNc 219/24, uznaje za bezskuteczne względem powódki:

a). umowę darowizny z dnia 31 maja 2022 r. zawartą przed notariuszem I. Ś. za nr (...)pomiędzy E. K. (1) i J. K. (1) a G. K., obejmującą przeniesienie prawa własności stanowiącego odrębną nieruchomość lokalu położonego w O. przy ulicy (...) wraz z udziałem (...) w nieruchomości wspólnej, dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...),

b). umowę darowizny z dnia 12 października 2023 r. zawartą przed notariuszem I. Ś. za nr (...) pomiędzy E. K. (1) i J. K. (1) a G. K., obejmującą przeniesienie prawa własności nieruchomości gruntowej położonej w G., składającej się z działek oznaczonych numerami (...), dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...),

nakazując jednocześnie pozwanemu G. K. znoszenie egzekucji z tych nieruchomości w opisanym wyżej zakresie,

2. oddala powództwo w pozostałej części,

3. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 6.417 (sześć tysięcy czterysta siedemnaście) zł tytułem zwrotu kosztów procesu z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego zmienionego orzeczenia stronie pozwanej do dnia zapłaty.”,

II. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 3.700 (trzy tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów procesu za instancję odwoławczą z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się przedmiotowego rozstrzygnięcia o kosztach do dnia zapłaty.

SSO Jacek Barczewski

Sygn. akt IX Ca 1079/25

UZASADNIENIE

Powód (...) S.A. z siedzibą w D. wniósł o uznanie za bezskuteczną wobec niego:

1)  umowy darowizny z 31 maja 2022 r. zawartej przed notariuszem I. Ś. w formie aktu notarialnego nr (...) pomiędzy E. K. (1) i J. K. (1), a pozwanym G. K., obejmującej przeniesienie prawa własności nieruchomości lokalowej oznaczonej nr (...)położonej w O. przy ul. (...) wraz z przynależnym udziałem w nieruchomości wspólnej wynoszącym (...), dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...) oraz

2)  umowy darowizny z 12 października 2023 r. zawartej przed notariuszem I. Ś. w formie aktu notarialnego nr (...) pomiędzy E. K. (1) i J. K. (1), a pozwanym G. K., obejmującej przeniesienie prawa własności nieruchomości gruntowej położonej w miejscowości G., stanowiącej działki oznaczone numerami (...), dla których Sąd Rejonowy w Olsztynie VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...)

– w celu ochrony wierzytelności przysługujących powodowi przeciwko E. K. (1) i J. K. (1) w wysokości 72.704,25 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za okres od 6 stycznia 2024 r. do dnia zapłaty oraz w wysokości 3.161,85 zł i w wysokości 120 zł, wynikających z prawomocnego nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym z weksla wydanego przez Sąd Rejonowy w Elblągu z 16 lutego 2024 r. w sprawie sygn. akt V GNc 219/24 zaopatrzonego w klauzulę wykonalności 21 sierpnia 2024 r.

Pozwany G. K. nie zajął merytorycznego stanowiska w sprawie.

Wyrokiem zaocznym z dnia 25 czerwca 2025 r., sygn. akt X C 271/25, Sąd Rejonowy w Olsztynie oddalił powództwo.

Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 31 maja 2022 r. przed notariuszem I. Ś. ((...) pomiędzy E. K. (1) i J. K. (1), a pozwanym G. K. została zawarta umowa darowizny, obejmująca przeniesienie prawa własności nieruchomości lokalowej oznaczonej nr (...) położonej w O. przy ul. (...) wraz z przynależnym udziałem w nieruchomości wspólnej wynoszącym (...), dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...).

W dniu 12 października 2023 r. przed notariuszem I. Ś. ((...)) pomiędzy E. K. (1) i J. K. (1), a pozwanym G. K. została zawarta umowa darowizny, obejmująca przeniesienie prawa własności nieruchomości gruntowej położonej w miejscowości G., stanowiącej działki oznaczone numerami (...), dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...).

Nakazem zapłaty w postępowaniu nakazowym – z weksla z dnia 16 lutego 2024 r. Starszy referendarz sądowy Sądu Rejonowego w Elblągu w sprawie V GNc 219/24 nakazał pozwanym J. K. (1), K. K. (1), E. K. (1) i K. K. (2), żeby zapłacili solidarnie powódce (...) spółce akcyjnej w D. kwotę 72.704,25 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 6 stycznia 2024 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 4.526 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Postanowieniem z 21 sierpnia 2024 r. ww. nakazowi zapłaty nadano klauzulę wykonalności.

W oparciu o wskazany tytuł wykonawczy przeciwko J. K. (1), K. K. (1), E. K. (1) i K. K. (2) toczy się postępowanie egzekucyjne z wniosku wierzyciela (...) S.A. z siedzibą w D. – sygn. akt GKm 30/24. Wniosek egzekucyjny w sprawie w oparciu o ww. tytuł wykonawczy został wystawiony przez wierzyciela w dniu 29 08 2024r.

Na dzień 4 lutego 2025 r. zaległość wynosiła: należność główna 72.704,25 zł, odsetki do 4 lutego 2025 r. 8.873,90 zł, koszty procesu 3.161,85 zł, koszty zastępstwa w egzekucji 1.350 zł, koszty klauzuli 120 zł, opłata egzekucyjna 8.486 zł. W toku postępowania powód dokonał częściowej zmiany powództwa wskazując w piśmie procesowym z 17 04 2025 r., że w toku egzekucji oraz w wyniku dobrowolnych wpłat została wyegzekwowana od dłużników kwota około 3 000zł.

Sąd Rejonowy zważył, że powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.

Dokonując powyższego rozstrzygnięcia Sąd I instancji oparł się na dokumentach przedłożonych przez powoda, bowiem ich prawdziwość nie była kwestionowana i nie budziła wątpliwości tego Sądu.

Jak wskazał Sąd Rejonowy spór dotyczył tego, czy zawarta między pozwanym a E. K. (1) i J. K. (1) umowa darowizny z 31 maja 2022 r., na mocy której pozwany uzyskał własność nieruchomości lokalowej oznaczonej nr (...)położonej w O. przy ul. (...) wraz z przynależnym udziałem w nieruchomości wspólnej wynoszącym (...), dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...) oraz z 12 października 2023 r., na mocy której pozwany uzyskał własność nieruchomości gruntowej położonej w miejscowości G., stanowiącej działki oznaczone numerami (...), dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...), zostały dokonane z pokrzywdzeniem wierzyciela – powoda.

Podstawę prawną dochodzonego roszczenia stanowił art. 527 k.c. Zgodnie z tym przepisem, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć. Uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli następuje w drodze powództwa lub zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową (art. 531 k.c.), a wierzyciel, względem którego czynność prawna dłużnika została uznana za bezskuteczną, może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły (art. 532 k.c.).

Skuteczność skargi pauliańskiej art. 527 § 1 k.c. uzależnia od zaistnienia przesłanek o charakterze podmiotowym: istniejącej u dłużnika świadomości pokrzywdzenia wierzyciela oraz nagannej postawy osoby trzeciej otrzymującej korzyść majątkową. Przesłankami zasadności skargi pauliańskiej są: 1) istnienie prawnie chronionej wierzytelności wierzyciela w stosunku do dłużnika, 2) dokonanie przez dłużnika czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzyciela, 3) uzyskanie przez osobę trzecią korzyści majątkowej w wyniku zaskarżonej czynności dłużnika, 4) istnienie po stronie dłużnika świadomości pokrzywdzenia wierzyciela, 5) istnienie złej wiary lub nienależytej staranności osoby trzeciej. Wszystkie wymienione przesłanki muszą wystąpić kumulatywnie, a ciężar ich udowodnienia co do zasady - zgodnie z regułą dowodową wyrażoną w art. 6 k.c. - obciąża wierzyciela, który jest uprawniony do zaskarżenia czynności prawnej dłużnika.

Przewidziana w art. 527 k.c. instytucja skargi pauliańskiej ma zastosowanie wówczas, gdy dłużnik swoim nielojalnym względem wierzyciela zachowaniem uniemożliwił realizację wierzytelności, gdyż doprowadził się do niewypłacalności albo tę niewypłacalność powiększył, a korzyść z jego działania odniosła osoba trzecia. Okoliczność działania dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela ustala się za pomocą domniemania faktycznego opartego na zapatrywaniu, iż dłużnik wiedział o istnieniu wierzycieli oraz że znał skutek dokonywanej czynności dla jego majątku (usunięcie lub nieuzyskanie określonych składników majątku). Zgodnie z art. 527 § 3 k.c. gdy wskutek dokonanej czynności korzyść otrzymała osoba będąca w bliskim stosunku z dłużnikiem, wierzyciel zostaje zwolniony z konieczności dowodzenia, że osoba trzecia wiedziała o tym, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Wierzyciel musi wówczas udowodnić jedynie podstawę domniemania - istnienie bliskiego stosunku między dłużnikiem a osobą trzecią w chwili dokonywania zaskarżonej czynności. Chodzi tu o faktyczną bliskość pozwalającą przyjąć, że osoba trzecia mogła znać sytuację majątkową dłużnika i cel jego działań.

Artykuł 530 k.c. rozszerza zatem zakres ochrony przewidzianej w art. 527 k.c. i obejmuje nią także wierzytelności przyszłe. Przyświeca mu założenie, że jeżeli czynności fraudacyjnej dokonano jeszcze przed powstaniem wierzytelności, to przyszły wierzyciel zasługuje na ochronę w zasadzie wyjątkowo (wyr. SA w Gdańsku z 9.10.2015 r., V ACa 263/15, Legalis). W tym wypadku obowiązkiem wierzyciela jest udowodnienie za pomocą domniemań faktycznych – trzech faktów ze sfery psychiki dłużnika: 1) w chwili dokonywania zaskarżonej czynności dłużnik liczył się z tym, że w związku ze swoją działalnością może mieć w przyszłości wierzycieli, 2) dłużnik zdawał sobie sprawę ze skutków dokonywanej czynności dla jego majątku, 3) dokonując zaskarżonej czynności, dłużnik działał w zamiarze pokrzywdzenia wierzycieli – chodzi tu o zamiar wyłączny i bezpośredni (Komentarz 2021, M. - L. - do art. 530 k.c.).

W ocenie Sądu Rejonowego powód nie wykazał wszystkich przesłanek przewidzianych w art. 527 k.c., tj. w szczególności nie zaoferował materiału dowodowego, który dałby podstawę do przyjęcia, że wskutek zawartych przez E. K. (1) i J. K. (1) z pozwanym umów darowizny doszło do pokrzywdzenia wierzyciela. Ponadto nie wykazał niezbędnej przesłanki uznania czynności za bezskuteczną, a mianowicie świadomości działania z pokrzywdzeniem wierzyciela przez jego dłużników. Dołączonych do pozwu dokumentów nie wynika bowiem w żadnej mierze, kiedy dłużnicy zaprzestali spłaty zobowiązania. Jeśli nastąpiło to znacznie później, aniżeli czynności dokonane z pozwanym. Taka sytuacja mogła mieć miejsce , gdyż czynności, o których uznanie za bezskuteczne wobec siebie żąda powód były dokonane w 2020r. i w 2022r., zaś nakaz zapłaty został wydany w lutym 2024r., to sytuacja majątkowa dłużników mogła w tym czasie ulec znaczącej zmianie. Jeśli pożyczka powoda była wówczas regularnie spłacana (nie wiadomo, kiedy doszło do trudności w płatnościach, nieznana jest treść umowy pożyczki), a w obecnych realiach nie jest to bardzo znacząca kwota, rozrządzenia mogły być dokonane przez wierzycieli powoda bez świadomości pokrzywdzenia go. Domniemanie pokrzywdzenia wierzycieli, wynikające z treści art.529 k.c., działa bowiem jedynie wtedy, gdy w chwili dokonywania czynności darowizny dłużnicy byli już niewypłacalni. Przesłanek do zastosowania tego domniemania zaś powód w niniejszej sprawie nie wykazał.

Ponadto zdaniem Sądu Rejonowego powód nie wykazał również innej przesłanki skargi pauliańskiej, jaką jest pokrzywdzenie wierzyciela na skutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z osobą trzecią. Stan ten ustawodawca zdefiniował w art. 527 § 2 k.c. przez odwołanie się do niewypłacalności dłużnika. To ostatnie pojęcie nie zostało jednak zdefiniowane w k.c., choć pojawia się w przepisach k.c. (np. 376 § 2, art. 458, art. 519 § 2 k.c.). W związku z powyższym, w doktrynie postuluje się sięgnięcie do reguł semantycznych języka ogólnego ( M. Pyziak -Szafnicka , Ochrona, s. 91; K. Mularski , Skarga pauliańska, s. 9). Na gruncie k.c. pojęcie niewypłacalności dłużnika należy rozumieć w sposób jednolity, a przy tym autonomiczny i niezależny od definicji wynikających z ustaw pozakodeksowych, np. z art. 11 ust. 1–3 PrUpad.

W rozumieniu potocznym niewypłacalność dłużnika to aktualny brak możliwości wywiązania się z ciążących na nim zobowiązań ( M. Pyziak -Szafnicka , Ochrona, s. 91). Chodzi o taki stan faktyczny dotyczący majątku dłużnika, w którym egzekucja prowadzona zgodnie z przepisami KPC nie może przynieść zaspokojenia wierzytelności pieniężnej przysługującej przeciwko temu dłużnikowi ze względu na brak wystarczających składników majątkowych w jego majątku ( M. Pyziak -Szafnicka , Ochrona, s. 93 i 96; wyr. SA w Lublinie z 4.6.2013 r., I ACa 98/13, Legalis).

Pokrzywdzenie wierzyciela to – najogólniej rzecz ujmując – skutki, jakie wywołuje stan niewypłacalności dłużnika w prawnie chronionej sferze wierzyciela ( B. Burian, Czynności prawne, s. 54), czyli przede wszystkim brak zaspokojenia wierzytelności wobec powstania lub pogłębienia stanu niewypłacalności dłużnika. W rozumieniu art. 527 k.c. niewypłacalność dłużnika to pojęcie umożliwiające opisanie stanu pokrzywdzenia wierzyciela, stanowiącego warunek uznania danej czynności za bezskuteczną ( M. Pyziak -Szafnicka , Ochrona, s. 95). Patrząc z szerszej perspektywy, niewypłacalność dłużnika jest okolicznością faktyczną, a pokrzywdzenie wierzyciela oceną prawną wpływu niewypłacalności dłużnika na sytuację wierzyciela (wyr. SN z 18.4.2012 r., V CSK 183/11, Legalis). Dla wykazania pokrzywdzenia wierzyciela niezbędne i wystarczające zarazem jest wykazanie, że wobec niewypłacalności dłużnika niemożliwe staje się zaspokojenie danej wierzytelności ( B. Burian, w: J. Gołaczyński, P. Machnikowski (red.), Współczesne problemy prawa prywatnego, s. 54). Jeśli dłużnik nie jest niewypłacalny, to kwestia badania ewentualnego pokrzywdzenia wierzyciela w ogóle nie zachodzi ( G. A. Tworzewski , Obrona, s. 77).

Powiększenie stanu niewypłacalności to zwiększenie istniejącej już dysproporcji między majątkiem dłużnika a wysokością jego zobowiązań ( P. Machnikowski, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz, 2019, s. 1185). Niewypłacalność nie ma charakteru uniwersalnego i abstrakcyjnego – w konstrukcji skargi pauliańskiej chodzi bowiem o istniejącą w momencie orzekania niewypłacalność określonego dłużnika wobec określonego wierzyciela ( K. Mularski, Skarga pauliańska, s. 17–18).

Przepis art. 527 § 2 k.c. wskazuje na konieczność istnienia związku przyczynowego między czynnością prawną dokonaną przez dłużnika z osobą trzecią a jego niewypłacalnością. Nie chodzi tu o adekwatny związek przyczynowy w rozumieniu art. 361 k.c., lecz związek wyznaczany za pomocą testu condictio sine qua non ( K. Mularski, Skarga pauliańska, s. 16–17; T. Szanciło , Istota, s. 14). Polega on na tym, że zaskarżona czynność prawna jest koniecznym – choć niekoniecznie jedynym – warunkiem powstania lub zwiększenia stanu niewypłacalności dłużnika. Ustawa nie wymaga, aby czynność podjęta przez dłużnika z osobą trzecią stanowiła samodzielny powód niewypłacalności dłużnika, może ona stanowić jedną z wielu przyczyn (wyr. SA w Białymstoku z 26.7.2019 r., I ACa 147/19, Legalis). Innymi słowy, czynność prawna może zostać zaskarżona, jeśli jej dokonanie jest warunkiem, bez którego nie doszłoby do niewypłacalności dłużnika, choćby nie stanowiło to jedynej przyczyny jego niewypłacalności ( M. Pyziak -Szafnicka , Ochrona, s. 108). Ustalenie tej przesłanki sprowadza się do wykazania, że zaskarżona czynność spowodowała (samodzielnie lub wraz z innymi czynnikami) rezultat w postaci niewypłacalności dłużnika lub powiększyła jego niewypłacalność (wyr. SN z 22.10.2004 r., II CK 128/04, Legalis).

Wierzyciel może dowodzić niewypłacalności dłużnika w dowolny sposób ( T. Szanciło, Istota, s. 13; A. Karnicka-Kawczyńska , J. Kawczyński , Skarga pauliańska, s. 19). Szczególną rolę odgrywają takie dokumenty urzędowe, jak postanowienie komornika o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z powodu bezskuteczności egzekucji wobec braku majątku dłużnika czy też postanowienie sądu o ogłoszeniu upadłości dłużnika. Dokumenty te tworzą domniemanie faktyczne o niewypłacalności dłużnika, które dłużnik w procesie pauliańskim może obalić np. przez wykazanie, że egzekucja nie została skierowana do całego majątku dłużnika ( P. Machnikowski, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Komentarz k.c., 2019, s. 1185). Istotne znaczenie należy przypisać także wykazowi majątku, dokumentom finansowym (sprawozdanie finansowe, bilans aktywów i pasywów, rachunek zysków i strat etc.). Dowodu niewypłacalności dłużnika nie stanowi jednak sam fakt zaprzestania spłacania danego wierzyciela ( K. Mularski , Skarga pauliańska, s. 15).

Jak kolejno wskazał Sąd Rejonowy przesłanka niewypłacalności dłużnika musi istnieć w chwili zamknięcia rozprawy z powództwa wierzyciela pauliańskiego. Także stan pokrzywdzenia wierzyciela należy oceniać nie według chwili dokonania czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią, lecz według chwili rozstrzygnięcia postępowania ze skargi pauliańskiej (wyr. SN z 22.3.2001 r., V CKN 280/00, Legalis; wyr. SN z 23.7.2003 r., II CKN 299/01, Legalis; wyr. SN z 16.3.2006 r., III CSK 8/06, Legalis; wyr. SN z 6.10.2011 r., V CSK 493/10, Legalis; wyr. SN z 5.7.2013 r., IV CSK 738/12, Legalis; wyr. SN z 3.4.2019 r., II CSK 274/18, Legalis; post. SN z 4.6.2019 r., V CSK 577/18, Legalis; B. Burian, w: J. Gołaczyński, P. Machnikowski (red.), Współczesne problemy prawa prywatnego, s. 54; K. Mularski, Skarga pauliańska, s. 13). Wynika to z celu omawianego przepisu, jakim nie jest samo unicestwienie skutków zaskarżonej czynności prawnej wobec wierzyciela, lecz umożliwienie mu przeprowadzenia efektywnej egzekucji. Dlatego istotne jest nie to, czy w chwili dokonywania zaskarżonej czynności prawnej była ona krzywdząca dla wierzyciela, doprowadzając do niewypłacalności lub zmniejszenia wypłacalności dłużnika, lecz to, czy taki skutek występuje obecnie, gdy wierzyciel zaskarżył do sądu tę czynność. Nie można bowiem wykluczyć sytuacji, w których czynność prawna w chwili jej dokonywania wprawdzie powodowała niewypłacalność dłużnika, lecz następnie dłużnik uzyskał majątek, z którego można prowadzić egzekucję. Skoro dłużnik przestał być niewypłacalny, to zarówno cel, jak i zasadnicza przesłanka art. 527 k.c. odpadły, przez co powództwo pauliańskie powinno zostać oddalone (wyr. SN z 23.7.2003 r., II CKN 299/01, Legalis; T. Szanciło, Istota, s. 14).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd Rejonowy wskazał, że z załączonych do pozwu dokumentów nie wynika, aby wskutek zawartych z pozwanym umów darowizny dłużnicy powoda stali się niewypłacalni, bądź też by doszło do pogłębienia stanu ich niewypłacalności. Powód przedłożył jedynie tytuł wykonawczy, w oparciu o który wszczął postępowanie egzekucyjne w sierpniu 2024 r. Co istotne postępowanie to jest w toku, wierzytelność jest spłacana. Jak wynika z pisma powoda z 17 kwietnia 2025 r. po wniesieniu pozwu komornik sądowy wyegzekwował od dłużników dalsze kwoty na poczet wierzytelności, a ponadto 4 kwietnia 2025 r. jeden z dłużników K. K. (2) dokonał dobrowolnej wpłaty w kwocie 2.000 zł bezpośrednio na rachunek bankowy powoda na poczet wierzytelności, wskutek czego uległa ona zmniejszeniu z kwoty 3.161,85 zł do kwoty 146,35 zł. Powód nie wykazał również, z jakiego majątku aż czterech dłużników egzekucja jest prowadzona, ani też z czego wynika jego wierzytelność. Nie wykazał również, kiedy wszczął postępowanie egzekucyjne, wiadomo, że w chwili wniesienia pozwu było ono w toku. Sam fakt sporządzenia wniosku pod koniec sierpnia 2024 r. nie oznacza, że wniosek taki wówczas został złożony do komornika. Również z zaświadczenia komornika o wysokości zaległości nie wynika bezskuteczność egzekucji. W ocenie Sądu nie można więc stanowczo przyjąć na podstawie zaoferowanych przez powoda dowodów, że wskutek czynności dokonanych przez J. K. (1) i E. K. (1) z pozwanym stali się oni niewypłacalni bądź niewypłacalni w większym stopniu, tj, takim, który uniemożliwia skuteczne zaspokojenie się wierzyciela nie tylko z ich majątku, ale również z majątku pozostałych dłużników solidarnych, wskazanych w nakazie zapłaty.

Ponadto zdaniem Sądu Rejonowego ciężar dowodu, pomimo licznych domniemań przewidzianych w przepisanych o skardze pauliańskiej, nie zwalnia powoda z udowodnienia przysługującego mu roszczenia.

Konkludując, czynności pozwanego i dłużników E. K. (1) i J. K. (1) z 31 maja 2022 r. w postaci umowy darowizny, na mocy której pozwany uzyskał własność nieruchomości lokalowej oznaczonej nr (...)położonej w O. przy ul. (...) wraz z przynależnym udziałem w nieruchomości wspólnej wynoszącym (...), dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...) oraz czynności z 12 października 2023 r. w postaci umowy darowizny, na mocy której pozwany uzyskał własności nieruchomości gruntowej położonej w miejscowości G., stanowiącej działki oznaczone numerami (...), dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...), nie sposób było zdaniem Sądu Rejonowego uznać za czynności dokonane z pokrzywdzeniem powoda jako wierzyciela.

Z powyższym orzeczeniem nie zgodził się powód, zaskarżając je w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1. naruszenie art. 527 § 1 k.c. poprzez jego niezastosowanie pomimo spełnienia się w tej sprawie wszystkich przesłanek określonych w treści tego przepisu, co skutkowało bezzasadnym oddaleniem powództwa;

2. naruszenie art. 529 k.c. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że domniemanie pokrzywdzenia wierzycieli określone w tym przepisie ma zastosowanie tylko wówczas, gdy w chwili dokonywania darowizny dłużnicy byli już niewypłacalni, podczas gdy z treści tego przepisu wprost wynika, że domniemanie pokrzywdzenia wierzycieli ma zastosowanie również wtedy, gdy dłużnicy stali się niewypłacalni wskutek dokonania darowizny oraz poprzez jego niezastosowanie skutkujące uznaniem, że dłużnicy E. K. (1) i J. K. (1) nie działali ze świadomością pokrzywdzenia powoda pomimo braku obalenia domniemania wynikającego z tego przepisu;

3. naruszenie art. 530 k.c. poprzez jego bezpodstawne zastosowanie pomimo tego, że w dacie dokonywania przez dłużników E. K. (1) i J. K. (1) darowizn nieruchomości, wierzytelność powoda wynikająca z tytułu udzielonej w 2020 r. pożyczki już istniała i z tego względu powód nie może być uznany za wierzyciela przyszłego w rozumieniu tego przepisu;

4. naruszenie art. 234 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie polegające na pominięciu domniemania prawnego określonego w art. 529 k.c. stanowiącego, że domniemywa się iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli gdy stał się niewypłacalny wskutek dokonania darowizny, które to domniemanie w toku postępowania w tej sprawie nie zostało w żaden sposób obalone i którym to domniemaniem Sąd I instancji był związany;

5. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie przez Sąd I instancji dowolnej oceny materiału dowodowego skutkującej bezpodstawnym uznaniem, że z materiału dowodowego zgromadzonego w tej sprawie nie wynika, aby wskutek darowizn dokonanych przez dłużników E. K. (1) i J. K. (1) dłużnicy ci stali się niewypłacalni i tym samym doszło do pokrzywdzenia powoda na skutek niewypłacalności tych dłużników;

6. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie przez Sąd I instancji dowolnej oceny materiału dowodowego skutkującej bezpodstawnym uznaniem, że z materiału dowodowego zgromadzonego w tej sprawie nie wynika, aby podczas dokonywania darowizn dłużnicy E. K. (1) i J. K. (1) działali ze świadomością pokrzywdzenia powoda.

7. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. polegające na bezpodstawnym uznaniu przez Sąd I instancji, że załączony do pozwu wniosek egzekucyjny powoda z dnia 29.08.2024 r. nie stanowi dowodu wszczęcia w sierpniu 2024 r. postępowania egzekucyjnego przeciwko dłużnikom E. K. (1) i J. K. (1);

8. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. polegające na bezpodstawnym i sprzecznym z zasadami doświadczenia życiowego uznaniu przez Sąd I instancji, że w dacie dokonywania darowizn nieruchomości przez dłużników E. K. (1) i J. K. (1) ich zadłużenie względem powoda wynoszące ponad 80.000 zł w obecnych realiach nie stanowi znaczącej kwoty, co zdaniem Sądu I instancji uzasadnia brak świadomości po stronie dłużników istnienia takiego zadłużenia i ewentualnego pokrzywdzenia powoda poprzez dokonanie darowizn - w sytuacji gdy w obecnych realiach większość zobowiązań zaciąganych w ramach obrotu gospodarczego nie przekracza nawet połowy ww. kwoty.

Mając na uwadze powyższe wniósł o:

- o zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez uwzględnienie powództwa;

- zasądzenie od pozwanego G. K. na rzecz powoda (...) Spółka Akcyjna kosztów procesu według norm przepisanych za obie instancje,

Pozwany nie odniósł się do apelacji powoda.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja powoda zasługiwała na uwzględnienie w całości, co skutkowało koniecznością zmiany zaskarżonego orzeczenia. Sąd Okręgowy podziela ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, nie podziela jednak dokonanej przez ten Sąd oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego i ostatecznego rozstrzygnięcia.

Oczywiście rację miał Sąd Rejonowy, wskazując, że podstawą dochodzonego roszczenia jest art. 527 k.c. Podstawowymi przesłankami udzielenia wierzycielowi ochrony na podstawie art. 527 k.c. są:

1) przysługiwanie wierzycielowi zaskarżalnej wierzytelności w stosunku do dłużnika;

2) dokonanie przez dłużnika czynności prawnej z osobą trzecią;

3) pokrzywdzenie wierzyciela;

4) uzyskanie korzyści majątkowej przez osobę trzecią;

5) świadomość dłużnika o pokrzywdzeniu wierzyciela;

6) działanie przez osobę trzecią w złej wierze.

Powyższe przesłanki winny zostać spełnione kumulatywnie. Ich spełnienie ocenia się w odniesieniu do konkretnej czynności prawnej dłużnika i osoby trzeciej, której dotyczy skarga pauliańska (uchwała SN z 12.5.2011 r., III CZP 15/11, OSNC 2012, Nr 1, poz. 1; wyrok SN z 11.7.2014 r., III CSK 247/13).

Oczywistymi w sprawie były trzy przesłanki. Powód posiada względem E. K. i J. K. (1) wymagalną i zaskarżalną wierzytelność, dłużnicy powoda dokonali z pozwanym czynności prawnych w postaci darowizny nieruchomości, na skutek których uzyskał on jako osoba trzecia korzyść majątkową w postaci rzeczonych nieruchomości.

Koniecznym jest zatem zbadanie pozostałych przesłanek skuteczności actio pauliana.

W pierwszej jednak kolejności zwrócić należy uwagę na okoliczność niezłożenia przez pozwanego odpowiedzi na pozew oraz niepodjęcia obrony w sprawie. Okoliczności te słusznie skłoniły Sąd Rejonowy do wydania w sprawie wyroku zaocznego na podstawie art. 340 § 1 k.p.c. Zgodnie bowiem ze zdaniem drugim tego samego przepisu w takim przypadku stosuje się art. 339 § 2 k.p.c., a zatem przyjmuje się za prawdziwe twierdzenia powoda o faktach zawarte w pozwie lub pismach procesowych doręczonych pozwanemu przed posiedzeniem, chyba że budzą one uzasadnione wątpliwości albo zostały przytoczone w celu obejścia prawa. Komentowany przepis w § 2 ustanawia domniemanie prawdziwości twierdzeń powoda dotyczących okoliczności faktycznych w wypadku bezczynności pozwanego, chyba że budzą one uzasadnione wątpliwości albo zostały przytoczone w celu obejścia prawa. Domniemanie to dotyczy wyłącznie strony faktycznej wyroku i nie obowiązuje w zakresie prawa materialnego. Domniemanie to zastępuje jedynie postępowanie dowodowe. Ten wyjątkowy przepis nie może być wykładany rozszerzająco (uzasadnienie wyr. SN z 18.2.1972 r., III CRN 539/71). Zatem sąd zawsze jest zobowiązany rozważyć, czy w świetle przepisów obowiązującego prawa materialnego twierdzenia powoda uzasadniają uwzględnienie żądań pozwu, w zakresie tym bowiem nie obowiązuje domniemanie z art. 339 § 2 k.p.c., negatywny zaś wynik takich rozważań powoduje wydanie wyroku zaocznego oddalającego powództwo (wyr. SN: z 7.6.1972 r., III CRN 30/72; z 31.3.1999 r., I CKU 176/97; z 6.6.1997 r., I CKU 87/97; z 15.3.1996 r., I CRN 26/96; z 15.9.1967 r., III CRN 175/67; zob. też K. Knoppek, Zmierzch zasady prawdy obiektywnej, s. 9).

Domniemanie prawdziwości twierdzeń powoda nie obowiązuje, jeżeli budzą one uzasadnione wątpliwości lub zostały przytoczone w celu obejścia prawa. Z brzmienia przepisu wynika, że chodzi tu o kwalifikowaną postać wątpliwości, a mianowicie muszą być one uzasadnione. Te uzasadnione wątpliwości mogą powstać, np. gdy podane w pozwie okoliczności stają w sprzeczności z faktami powszechnie znanymi (art. 228 § 1 k.p.c.) lub faktami znanymi sądowi urzędowo (art. 228 § 2 k.p.c.). Nieprzedstawienie przez powoda dowodów co do przytoczonych w uzasadnieniu roszczenia twierdzeń faktycznych nie uzasadnia w żadnym razie odmowy przyjęcia za prawdziwe twierdzeń powoda o okolicznościach faktycznych przytoczonych w pozwie lub w pismach procesowych doręczonych pozwanemu przed rozprawą (wyr. SA w Białymstoku z 6.12.2018 r., I AGa 135/18).

Wydaje się jednak, że Sąd Rejonowy niejako o tej okoliczności zapomniał, odmawiając wiarygodności twierdzeniom powoda ad hoc, bez powołania się na którąkolwiek z okoliczności zawartych w art. 339 § 2 k.p.c.

Tymczasem nie sposób całkowicie zgodzić się z poglądem Sądu Rejonowego o niewykazaniu przez powoda pozostałych przesłanek aktualizujących roszczenie z art. 527 § 1 k.c. Istotnie pomocny w tym zakresie okazuje się stworzony przez ustawodawcę system domniemań związanych ze skargą pauliańską.

I tak, zgodnie z art. 528 k.c. jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Niewątpliwie bowiem darowizna jest czynnością nieodpłatną po stronie obdarowanego – uzyskuje on korzyść majątkową pod tytułem darmym. Tymczasem komentowany przepis wyłącza przesłankę złej wiary osoby trzeciej, która na mocy czynności fraudacyjnej uzyskała od dłużnika korzyść bezpłatnie. W tej sytuacji kwestia braku wiedzy osoby trzeciej o tym, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, pozostaje bez znaczenia. Prawnie irrelewantne jest nie tylko to, że osoba trzecia nie wiedziała o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, ale i to, czy osoba trzecia dochowała należytej staranności w tym zakresie. Powyższe oznacza, że osoba trzecia nie będzie mogła bronić się przed skargą pauliańską twierdzeniem, że nie wiedziała i nie mogła wiedzieć, nawet przy zachowaniu należytej staranności, iż dokonując czynności prawnej, dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Wówczas do uwzględnienia skargi pauliańskiej wystarczy jedynie wykazanie pozostałych przesłanek z art. 527 § 1 i 2 k.c. Bez znaczenia zatem pozostawały wszystkie rozważania Sądu Rejonowego na temat wiedzy pozwanego o działaniu dłużników ze świadomością pokrzywdzenia powoda, gdyż na skutek działania powyższego domniemania, to pozwany winien był udowodnić okoliczność przeciwną, czego z całą pewnością nie uczynił, a jednocześnie nie sposób jej wykazać w świetle twierdzeń i dowodów przedstawionych przez powoda.

Zdaniem Sądu odwoławczego w sprawie materializacji uległa również przesłanka pokrzywdzenia wierzyciela. Oczywiście rację miał Sąd Rejonowy, że zgodnie z art. 527 § 2 k.c. czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności. Niewypłacalność dłużnika to aktualny brak możliwości wywiązania się z ciążących na nim zobowiązań ( M. Pyziak -Szafnicka , Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika, s. 91). Chodzi o taki stan faktyczny dotyczący majątku dłużnika, w którym egzekucja prowadzona zgodnie z przepisami k.p.c. nie może przynieść zaspokojenia wierzytelności pieniężnej przysługującej przeciwko temu dłużnikowi ze względu na brak wystarczających składników majątkowych w jego majątku ( M. Pyziak -Szafnicka , Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika, s. 93 i 96; wyr. SA w Lublinie z 4.6.2013 r., I ACa 98/13). Pokrzywdzenie wierzyciela to - najogólniej rzecz ujmując - skutki, jakie wywołuje stan niewypłacalności dłużnika w prawnie chronionej sferze wierzyciela (B. Burian, Czynności prawne będące przedmiotem skargi pauliańskiej, [w:] Współczesne problemy prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Edwarda Gniewka, pod red. J. Gołaczyńskiego i P. Machnikowskiego, Warszawa 2010, s. 54), czyli przede wszystkim brak zaspokojenia wierzytelności wobec powstania lub pogłębienia stanu niewypłacalności dłużnika. W rozumieniu art. 527 k.c. niewypłacalność dłużnika to pojęcie umożliwiające opisanie stanu pokrzywdzenia wierzyciela, stanowiącego warunek uznania danej czynności za bezskuteczną.

Niewypłacalność dłużnika zachodzi przy tym także wówczas, gdy zaspokojenie wierzyciela z majątku dłużnika pozostaje wprawdzie teoretycznie możliwe, jednak w praktyce jest istotnie utrudnione, odwleczone w czasie lub związane z koniecznością poniesienia znacznych, ponadprzeciętnych nakładów kosztów, czasu i ryzyka (wyr. SN z 28.11.2001 r., IV CKN 525/00; wyr. SA w Gdańsku z 3.6.2015 r., I ACa 898/14; B. Burian, w: J. Gołaczyński, P. Machnikowski (red.), Współczesne problemy prawa prywatnego, s. 55).

W ocenie sądu odwoławczego dłużnicy powoda są niewypłacalni, o czym wprost świadczy okoliczność praktycznie bezskutecznej wobec nich egzekucji prowadzonej przez komornika sądowego. Wskazać należy, że zobowiązanie dłużników wobec powoda tylko w zakresie należności głównej wynosi ponad 72.000 zł. Do tego dochodzą odsetki oraz koszty samej egzekucji (łącznie ponad 90.000 zł). Jedynie E. K. (1) posiada majątek zdatny do egzekucji – świadczenie emerytalno-rentowe. Niemniej ze świadczenia tego powód otrzymuje niewiele ponad 660 zł miesięcznie. Już sama prosta kalkulacja matematyczna pozwala na stwierdzenie, że przy uwzględnieniu jedynie tego składnika majątkowego egzekucja przedmiotowego tytułu wykonawczego będzie trwała ponad 11 lat. Przy tym jednak należy mieć na uwadze, że należność przysługująca powodowi wzrasta w związku z naliczaniem kolejnych odsetek ustawowych za opóźnienie. W praktyce oznacza to, że okres spłaty ulegnie wydłużeniu. Jeśli zaś w przyszłości pojawią się inni wierzyciele E. K. (2), to może okazać się, że kwota potrąceń jest zbyt niska, aby pokryć nawet narastające odsetki.

Stan ten miał przy tym miejsce właśnie w momencie zamknięcia rozprawy przed Sądem I instancji, co wprost wynikało z niezaprzeczonych przez pozwanego twierdzeń powoda, ale także dokumentów przedstawionych przez powoda (m.in. wniosek egzekucyjny k. 19, dokumenty z postępowania egzekucyjnego k. 201-210). Nie ma przy tym konieczności badania czy stan niewypłacalności istniał już w momencie dokonywania czynności prawnych przez dłużników i pozwanego (wyr. SN z 6.10.2011 r., V CSK 493/10).

Bez znaczenia przy tym pozostają dość szerokie rozważania Sądu Rejonowego na temat objęcia skarga pauliańską również wierzytelności przyszłych. Oczywiście zgodnie z art. 530 k.c. przepisy dotyczące skargi pauliańskiej znajdują zastosowanie w sytuacjach, w których zaciągnięcie zobowiązania wobec wierzyciela przez dłużnika ma miejsce już po dokonaniu czynności prawnej z osobą trzecią, kwestionowanej następnie w drodze skargi pauliańskiej (wyr. SN z 26.10.2017 r., II CSK 11/17). Niemniej Sąd Okręgowy zwraca uwagę, że w praktyce kwestia ta nie ma znaczenia dla sprawy, bowiem dłużnicy zaciągnęli zobowiązanie u powoda na podstawie umowy pożyczki zawartej 19.08.2020 r., a czynności prawnych z pozwanym dokonali kolejno 31.05.2022 r. oraz 12.10.2023 r., a zatem już w toku spłacania przedmiotowej pożyczki. Niewątpliwie zatem w momencie dokonywania darowizn wierzytelność powoda już istniała, choć mogła być jeszcze niewymagalna. O czym zaś powinien pamiętać Sąd Rejonowy, przesłanki istnienia wierzytelności nie należy mylić z jej wymagalnością. Wierzytelność istnieje, jeśli powstało zobowiązanie dłużnika względem wierzyciela, choćby nie było jeszcze wymagalne, tj. egzekwowalne w drodze przymusu państwowego. Tym samym, wierzyciel przyszły w rozumieniu art. 530 k.c. to taki, którego wierzytelność nie istniała jeszcze w sensie prawnym w chwili podejmowania przez dłużnika czynności fraudacyjnej (wyr. SN z 28.11.2014 r., I CSK 33/14), a za takiego wierzyciela nie może być uznany powód na gruncie przedmiotowej sprawy.

W związku z powyższym, w punkcie I. wyroku, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uwzględnił powództwo w zakresie sprecyzowanym w piśmie strony powodowej z 17.04.2025 r. (pkt I.1). Żądanie pozwu oddalono jedynie w zakresie kwot wyegzekwowanych od E. K. (2) w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego, w której to części powód powództwa nie cofnął (pkt I.2). W punkcie 3, na podstawie art. 100 zd. 2 w zw. z art. 98 § 1 ¹, § 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 6417 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia orzeczenia apelacyjnego stronie pozwanej do dnia zapłaty. Na koszty te złożyła się opłata od pozwu (1000 zł), opłata skarbowa od pełnomocnictwa (17 zł) oraz wynagrodzenie pełnomocnika powoda za I instancję (5400 zł)

O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Okręgowy orzekł w punkcie II. wyroku i na podstawie art. 98 § 1, § 1 ¹, § 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. oraz w zw. z § 2 pkt 6 i § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 3700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, za czas od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia o kosztach, do dnia zapłaty. Na zasądzoną kwotę składa się wynagrodzenie pełnomocnika powoda – 2700 zł oraz opłata sądowa od apelacji – 1000 zł.

SSO Jacek Barczewski