Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

Uzasadnienie do postanowienia Sądu Rejonowego w Bielsku Podlaskim VII Zamiejscowego Wydziału Karnego w H.

z dnia 2 grudnia 2025 roku (sygn. akt VII Kp 297/24).

Zażalenie skarżącej należało uznać za zasadne w takim zakresie, w jakim doprowadziło do uchylenia zaskarżonego postanowienia.

Odmowa wszczęcia postępowania przygotowawczego czy też jego umorzenie -wobec braku znamion czynu zabronionego, jedynie wtedy poddaje się kontroli instancyjnej, gdy materiał zgromadzony w sprawie jest na tyle kompletny, że pozwala na dokonanie obiektywnych ocen co do faktu zaistnienia, bądź nie, znamion czynu zabronionego, w kierunku którego prowadzone jest postępowanie.

W tym miejscu przypomnieć też wypada, że przepis art. 231 k.k. jest normą prawną o charakterze subsydiarnym tj. znajdującą zastosowanie tam tylko, gdzie zdarzenie faktyczne nie znajduje opisu w innej szczegółowej normie sankcjonowanej. Oznacza to, że wszelkie nadużycia ze strony funkcjonariusza, które wypełniają znamiona art. 231 § 1, 2 lub 3 i zarazem znamiona innego przestępstwa, powinny prowadzić do kumulatywnej kwalifikacji prawnej na podstawie odpowiedniego przepisu art. 231 oraz przepisu dotyczącego czynu karalnego, popełnionego w związku z przekroczeniem uprawnień lub niedopełnieniem obowiązków. Norma art. 231 k.p.k. może zaistnieć samodzielnie jedynie w tych przypadkach, gdy działanie funkcjonariusza nie wypełnia znamion innego czynu sankcjonowanego określonego prawem materialnym, a prowadzi do skutków w art. 231 k.k. wskazanych.

Tymczasem w sprawie analizowanej, decyzja prokuratora (co wynika z treści uzasadnienia postanowienia o umorzeniu śledztwa) oparta została na tak minimalnym quantum wiedzy zgromadzonej w postępowaniu karnym, że niemożliwym stało się dokonanie przez Sąd ocen zarówno: co do poprawności ustaleń czy w sprawie zaistniał czyn zabroniony ( w kwalifikacji wskazanej w zawiadomieniu), a już w szczególności kontrola instancyjna sądu co do owego postępowania nie była możliwa w zakresach takich, gdzie brak znamion czynu zabronionego wywodzono z ocen działania funkcjonariuszy publicznych w nawiązaniu do obowiązujących przepisów prawa.

Zdaniem Sądu rozstrzygnięcie merytoryczne w niniejszej sprawie opiera się na ocenach, dla których główne znaczenie ma stanowisko zajęte przez Straż Graniczną. W uzasadnieniu skarżonego postanowienia przywołuje się bowiem, iż

„ W związku z formułowanymi w zawiadomieniu zarzutami wobec funkcjonariuszy Straży Granicznej, zwrócono się do Komendanta P. (...) w B. o przekazanie informacji związanych z przedmiotowym zdarzeniem.

W odpowiedzi Komendant P. (...) w B. potwierdził, że w dniu 4 lutego 2023 r. ich jednostka została powiadomiona przez funkcjonariuszy z Komendy Powiatowej Policji w H. o ujawnieniu dwóch obywateli Etiopii. Wskazał, że podlegli mu funkcjonariusze udali się na miejsce zatrzymania cudzoziemców. Ustalili, że obywatele Etiopii dokonali niezgodnego z prawem przekroczenia granicy państwowej z Republiki Białorusi do Polski oraz nie posiadali dokumentów uprawniających do pobytu na terytorium RP. W związku z powyższym ujawnione osoby zostały doprowadzone do linii granicy państwowej i zawrócone na terytorium Białorusi.

Poza tym w swoim stanowisku Komendant P. Straży Granicznej w B. podał, że podjęte przez funkcjonariuszy czynności były zgodne z obowiązującymi przepisami, tj. Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 sierpnia 2021 r. zmieniającego Rozporządzenie w sprawie czasowego zawieszenia lub ograniczenia ruchu granicznego na określonych przejściach granicznych.”

W tym miejscu wskazać należy, że w aktach sprawy sąd nie odnalazł tak wyrażonego pisemnego stanowiska. Nawet jednak, gdyby byłoby to uchybienie formalne, a stanowisko owo znajdowało się w aktach postępowania z którego wyłączono materiały niniejszej sprawy, to decyzję kończącą postępowanie w sprawie podjęto w śledztwie (umarzając je), a zatem na takim etapie postępowania karnego, w którym w szczególności obowiązuje zakaz sprecyzowany art. 174 kpk zabraniający zastępowania dowodu z zeznań świadka treścią pism, zapisków lub notatek urzędowych.

Oczywistym wydaje się, że dla dokonania obiektywnych ocen co do zaistnienia lub nie w niniejszej sprawie znamion występku z art. 231§1 kk, koniecznym jest ustalenie w oparciu o jakie podstawy faktyczne oraz prawne (a także jak interpretowane) działały osoby, które podjęły działania zmierzające do ekspulsji N. W. z terytorium RP. Ta zaś wiedza pochodzić może jedynie z procesowych wypowiedzi tychże osób (po ich uprzednim in concreto ustaleniu) i to zarówno w węższym zakresie tj. osób, które technicznie dokonały owych czynności, jak również ewentualnych decydentów ich zlecenia. Bez dokonania owych czynności o kardynalnym dla sprawy znaczeniu jakakolwiek decyzja kończąca ją procesowo będzie jedynie antycypowaną, nie zaś opartą o ustalenia dowodowe.

Co więcej zgromadzone dotychczas w sprawie materiały wcale nie są jednoznacznymi co do faktów przywołanych przez prokuratora jako rozstrzygających oceny karnoprawne- oprócz rzeczonego stanowiska co do podstaw działań SG ( z uwzględnieniem wcześniej opisanego defektu) prokurator dołączył do akt sprawy ( a zatem uznając, że mają dla niej istotne znaczenie-k.236) materiały procesowe z postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w B., a z nich wynika, że tenże Komendant P. Straży Granicznej w B. pismem sporządzonym przez radcę prawnego informuje sąd, iż funkcjonariusze (...) w B. żadnych czynności wobec N. W. nie podejmowali (k. 250v.).

Wobec depozycji tegoż ostatniego, jasno wyrażonych w trakcie dwukrotnych jego przesłuchań, że jednak takowe czynności miały miejsce, racjonalnym wydaje się stanowisko prokuratora, że faktycznie tak było i należy dokonać ich ocen dla potrzeb dalszego prowadzenia śledztwa. Nie mniej jednak w obecnym stanie materiałów dowodowych, procesowe rozstrzygnięcie wskazanych wątpliwości nie nastąpiło.

Kolejną sprawą wymagającą podniesienia, jest kwestia kierunku i zakresu jakiego dotyczyć winno śledztwo w niniejszej sprawie. Z petitum zawiadomienia o przestępstwie fakt ten co prawda wprost nie wynika, ale już z treści uzasadnienia tegoż i owszem, iż zawiadamiający istoty zrealizowania znamion czynu z art. 231 kk dopatruje się również poprzez odstąpienie (niedopełnienie obowiązków) od ustawowej procedury odebrania od cudzoziemca wniosku o ochronę międzynarodową (vide również stanowisko skarżącego skonkretyzowane na posiedzeniu przed sądem w dniu 2 grudnia 2025r.). Ten zaś watek sprawy w ogóle nie został w niej poddany analizie, co więcej, wydaje się, że pomija się go również w trakcie przesłuchania świadka N. W., bowiem nie jest ustalonym czy świadek wniosek taki jedynie zamierzał złożyć, czy też podjął próbę złożenia ale go od niego nie odebrano. Tymczasem śledztwo, z którego wyłączono materiały niniejszej sprawy było wszczęte i prowadzone również i w tym właśnie zakresie (k. 135).

Reasumując, dotychczasowe materiały zgromadzone w aktach umorzonego śledztwa są dalece niewystarczające by sąd mógł dokonać skutecznej kontroli instancyjnej zapadłego w sprawie postanowienia o jego umorzeniu, a zatem i co do wypowiedzenia się odnośnie zrealizowania w sprawie znamion czynu zabronionego z art. 231§1 kk.

W toku kontynuowanego śledztwa należy zatem wysłuchać osoby, które dokonały ekspulsji N. W. z terytorium RP i to zarówno te, które technicznie wykonały owej czynności, jak również decydentów ich wykonanie zlecających, celem szerokiego ustalenia jakie okoliczności i podstawy prawne przyświecały ich działaniom, w czym upatrywali zgodności z prawem tych działań i jakie to dokładnie były działania, czego dotyczące i jak owe działania miały się do ewentualnych wniosków cudzoziemca zgłaszanych wobec przedstawicieli władz polskich. Ustalenie kręgu owych osób o ile nie wyniknie wprost z zapisów dokumentacji służbowej (...) w B., jest możliwe w oparciu o komunikaty głosowe zgłoszone do (...), zapisy służbowe oficera dyżurnego KPP H., przesłuchania funkcjonariuszy tejże jednostki przekazujących osobę N. W. funkcjonariuszom SG (vide k. 217). Wskazać też trzeba, że ewentualny fakt braku odnotowanej czynności legitymowania cudzoziemców przez SG i braku przez tę formację informacji by w tych dniach prowadzono wobec nich jakiekolwiek czynności służbowe nie zwalnia od dokonania koniecznych ustaleń jakie osoby i jakie czynności podejmowały wobec skarżącego. O ile zajdzie potrzeba okoliczności owe winny zostać ustalone w drodze przesłuchań stosownych funkcjonariuszy, którzy w ustalonych (w wyniku wcześniejszych czynności procesowych) rejonach granicy, pełnili służbę, patrole, czynności zlecone etc.

Koniecznym może okazać się również uzupełniające wysłuchanie pokrzywdzonego co do okoliczności zgłaszania przezeń wniosku o ochronę międzynarodową. Dopiero tak wykonane czynności procesowe pozwolą na podjęcie obiektywnej decyzji, czy powinny być uzupełnione dalszymi czynnościami koniecznymi by ujawnić stan faktyczny zdarzenia.

Natomiast z chwilą zgromadzenia ustaleń dowodowych w w/w zakresie pojawi się konieczność ich skonfrontowania z relewantnymi dla sprawy regulacjami prawnymi zarówno wskazanymi uzasadnieniem wyroku WSA o sygn. II SA/BK 244/23 k.187-190, lecz również poza regulacjami krajowymi ( w tym rangi konstytucyjnej) wynikającymi z treści art. 33 ust.1 Konwencji Genewskiej ( dotyczącej statusu uchodźców), art. 19 Karty Praw Podstawowych UE, art. 13 Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, czy (...) Regulaminu ETPCz.

Tak zgromadzony materiał dowodowy pozwoli na obiektywne sformułowanie odpowiedzi czy w sprawie doszło do realizacji znamion czynu zabronionego, również w kontekście mogących się ujawnić koniecznych do rozważenia okoliczności wskazanych przepisami Działu III kodeksu karnego.

Z powyższych względów postanowiono zatem jak na wstępie.

Sędzia: Adam Rodakowski