Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 maja 2022 roku

Sąd Okręgowy w Gliwicach I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący:	SSO Tadeusz Trojanowski
Protokolant:	Tomasz Chmiel

po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2022 roku w Gliwicach

sprawy z powództwa (...)

przeciwko W. J.

o zapłatę

1.  zasądza od pozwanego W. J. na rzecz powodowego Skarbu Państwa kwotę 851.397,26 (osiemset pięćdziesiąt jeden tysięcy trzysta dziewięćdziesiąt siedem 26/100) złotych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 27 października 2020 roku do dnia zapłaty;

2.  odstępuje od obciążenia pozwanego kosztami;

3.  przyznaje pełnomocnikowi z urzędu pozwanego adw. A. W. ze Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Gliwicach wynagrodzenie w kwocie 8.856 (osiem tysięcy osiemset pięćdziesiąt sześć 00/100) złotych, w tym należny podatek VAT – tytułem pomocy prawnej świadczonej z urzędu pozwanemu.

SSO Tadeusz Trojanowski

Sygn. akt I C 183/22

UZASADNIENIE

Powód (...) wniósł o zasądzenie od pozwanego W. J. kwoty851397,26 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 27 października 2020 roku do dnia zapłaty oraz obciążenie pozwanego kosztami postępowania. W uzasadnieniu wskazał, iż żądanej kwoty dochodzi tytułem świadczenia nienależnego na skutek odpadnięcia podstawy świadczenia ( condictio causa finita) - różnicy pomiędzy wypłaconą prawomocnie zasądzonej kwoty tytułem odszkodowania za niewątpliwie niesłuszne aresztowanie a kwotą faktycznie mu należną po uchyleniu prawomocnego orzeczenia przez Sąd Najwyższy wynikającą z ponownego rozpoznania sprawy przez Sąd Apelacyjny w Katowicach. Przed wniesieniem pozwu powód bezskutecznie wzywał pozwanego do zapłaty dochodzonego świadczenia.

Sąd wydał nakaz zapłaty uwzględniający żądanie w całości. Nakaz ten został zaskarżony sprzeciwem w którym pozwany wniósł o oddalenie powództwa oraz obciążenie powoda kosztami postępowania. W uzasadnieniu sprzeciwu wskazał, iż pozwany nie ma obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia albowiem już ją zużył. Wskazano przy tym, iż pozwany otrzymane pieniądze zużył na swoje utrzymanie (wskazano przykładowe wydatki); zapłacił pełnomocnikowi wynagrodzenie w związku z prowadzeniem sprawy o zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie. W chwili zużywania świadczenia nie mógł przewidywać konieczności jego zwrotu ani nie musiał liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Pozwany musiał liczyć się z obowiązkiem zwrotu obiektywnie od daty uzyskania informacji o treści wyroku Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 roku. Biorąc pod uwagę statystyki uchylonych wyroków na skutek kasacji (23%) pozwany miał prawo być przekonanym o bezzasadności wywiedzionej przez prokuratora kasacji. Nadto z uwagi na tło sprawy spełnienie świadczenia było zgodne z zasadami współżycia społecznego, żądanie zwrotu świadczenia jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego – przyznane przez SA świadczenie rekompensuje nie tylko niewątpliwie niesłuszne aresztowanie lecz również krzywdę związaną z prowadzonym przeciwko pozwanemu przez kilkanaście lat postępowaniem karnym.

Sąd ustalił:

Pozwany dochodził roszczenia o zadośćuczynienie oraz odszkodowanie i odszkodowanie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie. Wyrokiem (...) z 4 kwietnia 2018 roku (...) na rzecz pozwanego zasądzono kwotę 150 000 zł tytułem zadośćuczynienia oraz 13 135,55 zł tytułem odszkodowania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie w okresie od dnia 8 kwietnia do dnia 14 grudnia 2004 w toczącej się przed (...) (...) (...)) (wyrok (...) k. 12). Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 7 września 2018 roku(...) zasądzono na rzecz pozwanego dalsze zadośćuczynienie w wysokości 1 000 000 złotych; łącznie do tego momentu na rzecz pozwanego zasądzono prawomocnie 1 163 135,55 zł (wyrok SA w Katowicach k. 13). Wypłatę tej kwoty pozwanemu zlecono w dniu 19 września 2018 roku (wtórnik k. 14); tego samego dnia wypłacono pozwanemu skapitalizowane odsetki w wysokości 1912 zł (k. 108). Pozwany w dniach 28 września 2018 roku oraz 4 października 2018 roku wypłacił gotówką kwoty odpowiednio 138 000 zł oraz 1 015 000 zł (potwierdzenie k. 107, 109). Dnia 2 października 2018 roku adwokat J. M. pokwitował zapłatę kwoty 138 000 zł od powoda tytułem „usługi prawnej” (k. 110). Dnia 8 października 2018 roku zlecono z kolei wypłatę kwoty 528 zł tytułem zwrotu kosztów ustanowienia pełnomocnika z wyboru (potwierdzenie k. 16). Ówczesny pełnomocnik pozwanego adw. J. M. odebrał zawiadomienie o przyjęciu kasacji w dniu 22 listopada 2018 roku; pozwanemu przedmiotowe zawiadomienie z kolei doręczono w dniu 7 grudnia 2018 roku (potwierdzenia odbioru k. 152).

Na skutek skargi kasacyjnej powoda Sąd Najwyższy wyrokiem z 11 grudnia 2019 roku(...) uchylił ww. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach w części dotyczącej podwyższenia kwoty zadośćuczynienia i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym (wyrok z uzasadnieniem k. 18 - 21). Na skutek ponownego rozpoznania sprawy Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 27 października 2020 roku (...) zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, iż zasądził dodatkowo na rzecz pozwanego kwotę 150 000 zł tytułem zadośćuczynienia. (wyrok SA Katowice k. 22). Kasacja pozwanego od tego wyroku została oddalona jako oczywiście bezzasadna postanowieniem z 8 czerwca 2021 roku (postanowienie (...)

Pismem z 2 grudnia 2020 roku powód wezwał pozwanego do zapłaty dochodzonej kwoty w tym 850 000 zł tytułem nadpłaconego zadośćuczynienia oraz 1397,26 zł tytułem świadczenia nienależnego w terminie trzech zapowiadając w razie konieczności wystąpienie na drogę postępowania sądowego. W wezwaniu wskazano, iż jest to drugie wezwanie do zapłaty – pierwsze miało miejsce na początku 2020 roku (pozwany miał je odebrać 3 lutego 2020 roku). Wezwanie to zostało doręczone pozwanemu w dniu 14 grudnia 2020 roku (wezwanie z potwierdzeniem nadania oraz odbioru k. 23 - 26). Pozwany na wezwanie to nie zareagował.

Opisany stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o powołane wyżej dowody w postaci dokumentów a w części również o przesłuchanie stron. Dokumenty podlegały zaliczeniu w poczet materiału dowodowego na zasadzie art. 243 ² kpc (wyroki, dokumenty księgowe, korespondencja przedprocesowa). Ich prawdziwość oraz autentyczność nie została zakwestionowana przez żadną ze stron. Z wygłoszonego przez pozwanego oświadczenia zeznań pozwanego wynika, iż to on podejmował decyzje o sposobie wydawania pieniędzy. Zatem to on winien być głównym źródłem wiedzy na ten temat. Tymczasem zarówno w sprzeciwie jak i w mowie końcowej wypowiedział się w tym przedmiocie nazbyt ogólnie, nie przedstawiając na tą okoliczność żadnych innych dowodów; wskazując niemiarodajnie, ile np. w nocnym klubie można wydać w jedną noc na podstawie powszechnie znanych i dostępnych doniesień medialnych dotyczących oszustw na szkodę klientów nocnych klubów. Wszystkie te okoliczności – wobec ich zaprzeczania przez stronę przeciwną – winny być należycie wykazane. Tymczasem pozwany nie przedstawił na tą okoliczność żadnych konkretnych twierdzeń. W tej sytuacji pominięciu (oddaleniu) podlegały zgłoszone w sprzeciwie od nakazu zapłaty wnioski o przesłuchanie świadków zgłoszone na okoliczność m. in. zużycia korzyści jako zmierzające do przedłużenia postępowania a także w części jako nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy zaś w części jako mające wykazywać okoliczności niesporne (podróż do Czech strona przeciwna nie kwestionowała).

Pominięciu (oddaleniu) podlegał wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego jako również zmierzający do przedłużenia postępowania oraz generowania niepotrzebnych kosztów. Jako zmierzający do przedłużenia postępowania i jako taki podlegający pominięciu (oddaleniu) uznano również wniosek o dowód z przesłuchanie stron.

Sąd zważył:

Powództwo w całości podlegało uwzględnieniu. Powodowy Skarb Państwa dochodził roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia oraz nienależnego świadczenia. Zgodnie z art. 405 oraz 406 Kodeksu cywilnego kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Obowiązek wydania korzyści obejmuje nie tylko korzyść bezpośrednio uzyskaną, lecz także wszystko, co w razie zbycia, utraty lub uszkodzenia zostało uzyskane w zamian tej korzyści albo jako naprawienie szkody.

Nie ulegało wątpliwości Sądu w chwili zamykania rozprawy, iż powód ostatecznie bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem powodowego Skarbu Państwa. Powodowi wypłacono na podstawie prawomocnego wyroku kwotę 1 163 455 zł tytułem zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie wraz z odsetkami. Skarb Państwa (prokurator) złożył kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego. Pełnomocnik pozwanego adw. M. dowiedział się o tym w dniu 22 listopada 2018 roku; należało przyjąć, iż w tym samym czasie dowiedział się o tym sam pozwany (niezależnie od tego kiedy osobiście dowiedział się o tym oficjalnie). Na potrzeby postępowania należało przyjąć, iż pełnomocnik pozwanego poinformował go o konieczności liczenia się z koniecznością zwrotu świadczenia jeszcze w tym samym dniu tj. 22 listopada 2018 roku. Sporną kwestią było, czy pozwany winien wydać korzyść w postaci sumy dochodzonego roszczenia czy też nie jest on do tego zobowiązany. Zgodnie z art. 409 k. c. obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Wyżej przytoczone przepisy art. 405, 406 oraz 409 k. c. stosuje się do świadczenia nienależnego. Zgodnie z art. 410 par. 2 k. c. świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Z kolei zgodnie z art. 411 k. c. nie można żądać zwrotu świadczenia; jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie był do świadczenia zobowiązany, chyba że spełnienie świadczenia nastąpiło z zastrzeżeniem zwrotu albo w celu uniknięcia przymusu lub w wykonaniu nieważnej czynności prawnej; jeżeli spełnienie świadczenia czyni zadość zasadom współżycia społecznego; jeżeli świadczenie zostało spełnione w celu zadośćuczynienia przedawnionemu roszczeniu; jeżeli świadczenie zostało spełnione, zanim wierzytelność stała się wymagalna.

W niniejszej sprawie na skutek uchylenia przez Sąd Najwyższy wyroku SA Katowice z 7 września 2018 roku doszło w ocenie Sądu do odpadnięcia podstawy świadczenia a co za tym idzie przekształcenia świadczenia spełnionego w świadczenie nienależne. Linia obrony pozwanego sprowadzała się do tego, iż korzyść została zużyta w całości; w dalszej kolejności pozwany podnosił, iż spełnienie świadczenia czyni zadość zasadom współżycia społecznego. W ocenie Sądu tego rodzaju argumentacji podzielić nie sposób. Zgodnie z art. 6 k. c. oraz 232 kpc ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Zatem to pozwanego obciążał ciężar dowodu wykazania dwuetapowo: po pierwsze, iż zużył otrzymane świadczenie a po drugie, iż zużywając je nie powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

W ocenie Sądu pozwany ciężaru powodu nie udźwignął. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż pozwany po wpłacie świadczenia wypłacił je w dwóch transzach w kwocie 1 153 000 złotych w dniach 28 września 2018 roku oraz 4 października 2018 roku. Jest to jedyny dowód, w jaki sposób pozwany zadysponował tymi pieniędzmi. Pozwany w toku procesu wskazywał na co przeznaczył te pieniądze (rozrzutne życie, podróże, pomoc potrzebującym) jednakże nie przedstawił na tą okoliczność żadnych wiarygodnych dowodów w postaci dokumentów które potwierdzałyby chociażby przeznaczanie pieniędzy na cele charytatywne które dokumentuje się dla potrzeb rozliczeń podatkowych; dokumentujących różnego rodzaju wydatki w trakcie wskazywanych podróży zagranicznych czy chociażby jakichkolwiek dowodów potwierdzających odbycie tych podróży. Jedyne zatem co jest pewne to to, iż pozwany wybrał pieniądze z konta a tego nie można utożsamiać ze zużyciem korzyści. Należało zatem uznać, iż pozwany korzyści nie zużył a zatem jest zobowiązany do jej zwrotu. Zwalnia to z analizowania, czy pozwany zużywając korzyść winien liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Marginalnie można wskazać, iż pomiędzy wypłatą pieniędzy przez pozwanego z banku a powiadomieniem adw. M. o przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania, od kiedy to pozwany winien liczyć się z obowiązkiem zwrotu świadczenia, mija około półtora miesiąca (4 października – 22 listopada 2018 roku); wzgląd na doświadczenie życiowe nakazuje traktować twierdzenia pozwanego o całkowitym zużyciu świadczeń z głęboką rezerwą. Podzielić należy argumentację strony powodowej, iż nie sposób traktować jako zużycia korzyści zapłaty długu z tytułu wyświadczonej mu usługi. Pozwany spłacał dług wobec adw. M. za konkretną świadczoną na jego rzecz usługę pomocy prawnej; z tytułu umowy wzajemnej, gdzie uzgodniona między pozwanym a adw. M. stanowiła ekwiwalent świadczonej pozwanemu pomocy prawnej.

Nietrafne jest również twierdzenie, iż spełnienie świadczenia w kwocie 1 163 455 złotych czyni zadość zasadom współżycia społecznego. Wskazać należy, iż kwota ta została mu wypłacona tytułem zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne skazanie oraz aresztowanie. Tymczasem pozwany – jak wynika z treści sprzeciwu oraz wypowiedzi na rozprawie – utożsamia przyznane mu świadczenie za krzywdę spowodowaną zarówno tymczasowym aresztowaniem jak i całym toczącym się wobec niego procesem a jako sprawce tych krzywd wskazuje ogólnie Skarb Państwa (bez wskazania statio fisci). Mało tego, powód zatrzymując świadczenie niejako zarachował te pieniądze samodzielnie z tytułu sposobu prowadzenia tego procesu czyniąc się tym samym sędzią we własnej sprawie. Pozwany tego robić nie powinien. Tak jak sądownie dochodził roszczeń z tytułu niesłusznego tymczasowego aresztowania tak samo winien dochodzić roszczeń z tytułu długotrwałego procesu, niesłusznego oskarżenia, przewlekłości postepowania itd. w osobnym procesie przeciwko właściwym pozwanym a nie samowolnie zatrzymywać świadczenie przyznane mu w zawyżonej wysokości. Pozwany postępując w ten sposób niejako sam stawia się w pozycji osoby naruszającej zasady współżycia społecznego. Zgodnie z przyjętym powszechnie orzecznictwem nie może powoływać się na zasady współżycia społecznego osoba, która sama te zasady narusza. W ocenie Sądu zgłoszone roszczenie – wynikające ze sporu pomiędzy jednostką a Skarbem Państwa, nadaje się matematycznie do wyliczenia, obrachunku; wyklucza to możliwość zastosowania klauzuli generalnej zgodności działania stron z zasadami współżycia społecznego.

Powyższe okoliczności uzasadniały uwzględnienie powództwa w całości. Pozwany przegrał proces a zatem co do zasady winien ponieść koszty postępowania na rzecz strony przeciwnej. Pozwany w toku rozprawy opisał swoją krzywdę która w jego ocenie wykraczała daleko poza fakt oraz granice czasowe stosowania wobec niego środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania. Pozwany upatrywał krzywdę nie tylko z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lecz również tytułem prowadzenia przeciwko niemu długotrwałego (kilkunastoletniego) postępowania karnego oraz bolesnych i upokarzających wobec niego niektórych czynności w toku tego postępowania np.. badanie na obecność u niego bakterii chlamydii. Pozwany ostatecznie został uniewinniony od postawionego mu zarzutu molestowania dziecka. Jak już wyżej wskazano pozwany winien oddać wskazaną w wyroku kwotę tytułem nienależnego świadczenia. Świadczenie to zostało mu wypłacone tytułem prawomocnego wyroku nakazującego zapłatę na jego rzecz zadośćuczynienia w zawyżonej jak się ostatecznie po rozpoznaniu kasacji okazało. Pozwany – jak wyżej wskazano – zatrzymując świadczenie na poczet innego, niedochodzonego sądownie dotychczas roszczenia – postąpił niewłaściwie tym niemniej Sąd nie neguje doznawanych przez niego cierpień na skutek długotrwałego prowadzenia procesu karnego czy też stosowania tymczasowego aresztowania (ale też tych cierpień nie ocenia albowiem przekracza to ramy niniejszego procesu). Nie jest wykluczone, że za krzywdę spowodowaną długotrwałym procesem karnym może hipotetycznie odpowiadać Skarb Państwa sam lub solidarnie czy też w części z innymi podmiotami. Z powyższych względów zatem obciążenie pozwanego kosztami postępowania nie byłoby sprawiedliwie. Nadto wzięto pod uwagę generalną sprawność działania po stronie pozwanej; działanie w toku procesu zgodne z prawem oraz dobrymi obyczajami; brak umyślnego dążenia do rażącego przewlekania sprawy. Powyższe okoliczności w ocenie Sądu uzasadniają uznanie, iż w niniejszej sprawie zachodzi wyjątkowy wypadek uzasadniający zastosowanie wobec pozwanego regulacji szczególnej pozwalającej na odstąpienie od obciążania go zarówno kosztami zastępstwa procesowego jak i kosztami sądowymi – na zasadzie art. 102 kpc oraz art. 113 ust. 4 uoksc. Wynagrodzenie pełnomocnika pozwanego z urzędu przyznano na zasadzie art. 29 Prawa o adwokaturze w zw. z par. 9 pkt 7 w zw. z par. 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 roku w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu.

SSO Tadeusz Trojanowski

.